تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً وَ لا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً وَ أُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ «4» إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِکَ وَ أَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ «5» وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ وَ لَمْ يَکُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ «6» وَ الْخامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ کانَ مِنَ الْکاذِبِينَ «7» وَ يَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکاذِبِينَ «8»
وَ الْخامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْها إِنْ کانَ مِنَ الصَّادِقِينَ «9» وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَکِيمٌ «10»
ترجمه
و آنانکه نسبت زنا دهند بزنان با عفت سپس نياورند چهار گواه پس بزنيد آنها را هشتاد تازيانه و قبول نکنيد از آنها شهادتى هرگز و آنگروه آنانند متمرّدان
مگر آنانکه توبه کردند پس از آن و اصلاح خود نمودند پس همانا خداوند آمرزنده مهربان است
و آنانکه نسبت زنا دهند بجفتهاشان و نباشد آنانرا گواهانى مگر خودشان پس دستور، گواهى يکيشان چهار گواهى بخدا باشد که او است همانا از راستگويان
و پنجمين آنکه لعنت خدا بر او اگر باشد از دروغگويان
و باز دارد از آن زن عذاب را اينکه گواهى دهد چهار گواهى بخدا که آن مرد است از دروغگويان
و پنجمين آنکه خشم خدا بر آن زن اگر باشد آن مرد از راستگويان
و اگر نبود فضل خدا بر شما و رحمت او و اينکه خدا توبه پذير درستکار است چنين نبود.
تفسير
خداوند متعال بعد از بيان حدّ زنا حدّ قذف يعنى نسبت دادن کسى را بزنا بيان فرموده بنحوا جمال باين تقريب که آنکسانيکه نسبت ميدهند زنان عفيفه را بزنا و چهار شاهد عادل اقامه نميکنند بر تحقق آن بشروطى که در باب اثبات زنا ذکر شده پس بايد حکام شرع هشتاد تازيانه بهر يک از آنها بزنند و شهادت آنها ديگر قبول نشود و آنها در زمره فسّاق محسوب خواهند بود مگر کسانيکه بعد از اين توبه نمايند از صميم قلب و اقرار بگناه خود کنند که خداوند از تقصير آنها ميگذرد و ميبخشد بآنها آبرو و برميگرداند اعتبار شهادت ايشانرا و ظاهرا فرق نيست در دو طرف نسبت يعنى نسبت دهنده و نسبت داده شده که هر دو مرد باشند يا هر دو زن يا يکى مرد و ديگرى زن و قدر متيقن در ثبوت اين حد وقتى است که
جلد 4 صفحه 6
طرفين آزاد و عاقل و بالغ باشند و اگر نسبت زنا بزن داده شده، مشهوره بزنا نباشد اگر چه اقوى آنستکه در قاذف فرقى بين بنده و آزاد نيست و انصاف آنستکه جاى بسط اين احکام فقه است نه تفسير لذا تيمّنا در اين مقام بذکر چند روايت اکتفا ميشود در کافى و تهذيب از امام صادق عليه السّلام نقل نموده در باب مرديکه قذف ميکند مرديرا که فرمود او تازيانه زده ميشود بحکم کتاب خدا و سنت پيغمبر او صلى اللّه عليه و اله و سلّم و از اينجا معلوم ميشود که ذکر محصنات در آيه شريفه بملاحظه خصوصيت مورد نزول يا اهميت نسبت زنا در زن عفيفه است و الا فرقى بين مرد و زن در شمول حکم نيست و از امام باقر عليه السّلام نقل نموده در باب زنى که قذف نموده مرديرا که فرمود بايد هشتاد تازيانه بخورد فيض ره فرموده اما اگر يکى از آن دو پسر يا دختر يا ديوانه باشد حد جارى نميشود چنانچه وارد شده در اين باب اخبار از ائمه اطهار و نيز از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که وقتى بنده‌ئى آزاد را قذف نمايد بايد هشتاد تازيانه بخورد و اين از حقوق مردم است و نيز از آنحضرت روايت نموده که اگر کسى بمملوکى افتراء بزند بايد تعزير شود براى احترام اسلام و در چند روايت تصريح بقبول توبه و شهادت او شده مشروط بآنکه خودش را تکذيب نمايد و بنظر حقير اين در صورتى است که واقعا کاذب باشد و الا بايد اقرار بخطاى خود نمايد و در هر حال بايد چندى بصلاح مشى نمايد تا در ادعاء توبه متهم نشود و شايد و اصلحوا در کلام الهى براى اشاره باين معنى باشد و پس از اين خداوند بيان حکم لعان را که در فقه معنون است فرموده باين تقريب که کسانيکه نسبت بزنا ميدهند زنهاى خودشان را و ندارند چهار شاهد عادل که اقامه نمايند براى اثبات آن فقط خودشان حاضرند شهادت دهند و قسم ياد نمايند پس شهادت يکى از آنها که موجب رفع حد قذف از او شود چهار مرتبه شهادت دادن مؤکد بنام خداوند باشد بر آنکه در ادعاء خود صادق است و بعضى بنصب اربع قرائت نموده‌اند و بنابر اين تقدير کلام آنستکه پس شهادت يکى از آنها چهار مرتبه شهادت بنحو مذکور موجب رفع حد خواهد بود يا معنى آيه آنستکه شهادت ميدهد يکى از آنها چهار شهادت بخدا و بنابر اين اربع خبر مبتداء محذوف است که هى باشد يا مفعول يشهد در معنى چون بمقتضاى آيات
جلد 4 صفحه 7
سابقه اگر نتواند اثبات نمايد بايد حد قذف بخورد و لعان موجب رفع آن است و شهادت پنجم آنستکه بگويد لعنت خدا بر من باشد اگر من در اين ادعاء از دروغ گويان باشم و بر ميدارد از آنزن عذاب رجم را آنکه گواهى دهد چهار گواهى بنحو مذکور که شوهر او در اين نسبتى که باو داده از دروغگويان است و در مرتبه پنجم بگويد غضب خداوند بر من باشد اگر شوهرم در اين نسبت از راستگويان باشد و بعد از وقوع اين لعان هر دو بيکديگر حرام ميشوند بحرمت ابدى و بايد از يکديگر جدا شوند و کلمه أنّ در دو جا بتخفيف نيز قرائت شده و بعضى الخامسه دوم را هم برفع قرائت نموده‌اند و غضب اللّه بکسر ضاد و رفع اللّه نيز قرائت شده است و اگر فضل و رحمت الهى شامل حال بندگان نبود در چنين موردى يا بايد مرد حد قذف بخورد که هشتاد تازيانه است يا زن حد زناء محصنه که سنگسار شدن است و خداوند هر دو را بلعان برداشت و ادعاء هر يک را بقسم خود پذيرفت و سرّ گنه کار را فاش ننمود و گوشمالش داد که ميان او و همسرش جدائى افکند و اگر توبه کند خداوند توبه او را در سهم خود ميپذيرد پس احکامش محکم و بر وفق حکمت و مصلحت بندگان و بمقتضاى فضل و رحمت برايشان است و جواب لولا در آيه اخيره بمناسبت دلالت مقام حذف شده است و اين قبيل حذفها و تقديرات در کلام عرب رائج است و ما باز در اين مقام چون احکام لعان در فقه مفصلا ذکر شده بنقل چند روايت اکتفا مينمائيم در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند از اين آيات فرمود آن قاذفى است که قذف ميکند زن خود را پس وقتى قذف نمود او را بعد اقرار کرد که دروغ گفته حد قذف بر او جارى ميشود و زنش باو بر ميگردد و اگر امتناع نمود مگر از ثبوت امر پس بايد شهادت بدهد بر ضرر آنزن چهار مرتبه شهادت دادن بخدا که او از راستگويان است و در مرتبه پنجم بايد لعن کند خود را اگر بوده باشد از دروغگويان و اگر آنزن بخواهد دفع کند از خود عذاب را که سنگسار شدن است بايد شهادت بدهد چهار مرتبه شهادت دادن بخدا که آنمرد از دروغگويان است و در مرتبه پنجم بگويد غضب خدا بر من اگر آنمرد باشد از راستگويان پس اگر اين عمل را انجام ندهد سنگسار خواهد شد و اگر انجام دهد رفع نموده است از خود حدّ را
جلد 4 صفحه 8
و حلال نميشود بآن مرد تا روز قيامت گفتند اگر از يکديگر جدا شدند با آنکه آنزن بچه داشته و او بميرد چه خواهد شد فرمود ارث او بمادرش ميرسد و اگر مادرش مرده باشد به اقوام مادرش ميرسد و کسيکه بگويد او ولد الزنا است حدّ قذف ميخورد گفتند اگر آنمرد اقرار بولد بودن او نمود آيا باو مسترد ميگردد فرمود خير کرامتى در اين امر نيست و او از آن ولد ارث نميبرد ولى آن ولد از او ارث ميبرد حقير عرض ميکنم اين در صورتى است که مقصود از لعان نفى ولد باشد بشروطيکه در فقه مذکور است و نيز از آنحضرت نقل نموده که مردى از مسلمانان خدمت حضرت رسول صلى اللّه عليه و اله و سلّم رسيد و عرضه داشت يا رسول اللّه اگر مردى داخل منزل خود شود و با زن خود به بيند مردى جماع ميکند چه بايد بکند حضرت از او رو گردان شد و آنمرد رفت با آنکه مبتلا باين بليّه شده بود از قبل زن خود پس وحى الهى رسيد و حکم آن دو معلوم شد و پيغمبر: صلى اللّه عليه و اله و سلّم فرستاد نزد آنمرد و خواند او را و باو فرمود تو همان کسى هستى که ديدى با زن خود مردى را عرض کرد بلى فرمود برو زن خود را بياور نزد من خداوند حکم شما دو نفر را بيان فرموده پس آنمرد رفت و زن خود را حاضر نمود و حضرت آن دو را متوقف فرمود پس بشوهر گفت شهادت بده بخدا چهار مرتبه که تو از راستگويانى در نسبتى که بزنت دادى و او شهادت داد بعد فرمود بترس از خدا همانا لعنت خدا شديد است پس فرمود مرتبه پنجم شهادت بده که لعنت خدا بر تو باشد اگر باشى از دروغگويان و او شهادت داد پس باو فرمود کنار برو و بزنش فرمود شهادت بده بخدا چهار مرتبه که شوهر تو از دروغگويان است در آن نسبتى که بتو داده و آنزن شهادت داد پس بآنزن فرمود صبر کن و موعظه نمود او را و فرمود بترس از خدا همانا غضب خدا شديد است بعد فرمود در مرتبه پنجم بگو غضب خدا بر من باشد اگر شوهرم از راستگويان باشد در نسبتى که بمن داده و آنزن شهادت داد پس جدائى افکند ميان آن دو و فرمود هيچوقت شما دو نفر زن و شوهر نخواهيد شد بعد از اين لعانى که نموديد و قمى ره فرموده سبب نزول آيات لعان آن بود که بعد از مراجعت پيغمبر از غزوه تبوک عويمر بن ساعده عجلانى که از انصار بود شرفياب شد و عرضه داشت که شريک بن سمحاء با زن من زنا نموده و او از آن آبستن است و بعد تقريبا همان
جلد 4 صفحه 9
مضمون روايت سابقه را مفصل‌تر بيان فرموده باضافه آنکه قضيه لعان در مسجد بعد از نماز عصر با حضور کسان زن واقع شد و لفظ شهادات عويمر را اشهد باللّه انّى اذن لمن الصادقين فيما رميتها به و لفظ شهادات زنش را اشهد باللّه انّ عويمر بن ساعده من الکاذبين فيما رمانى به نقل نموده و آنکه پيغمبر صلى اللّه عليه و اله و سلّم عويمر را منع از استرداد مهر زنش فرمود و علاماتى براى حلال‌زاده و حرامزاده بودن ولد ذکر فرمود که بعدا معلوم شد حرامزاده است و در عوالى قاذف را بهلال بن اميّه معرّفى نموده و از امام جواد عليه السّلام نقل شده که پرسيدند چرا مرد اگر بزنش نسبت زنا بدهد بايد چهار مرتبه شهادت بخدا دهد و پذيرفته ميشود ولى سايرين پدر و برادر و اقارب زن اگر چنين نسبتى بدهند و نتوانند ثابت کنند بايد تازيانه بخورند فرمود اين سؤال را از امام صادق عليه السّلام نمودند جواب فرمود اگر شوهر بگويد من بعين اين عمل را با زن خود ديدم چهار مرتبه شهادتش پذيرفته ميشود ولى اگر بگويد نديدم مثل سايرين است و اين براى آنستکه مرد در هر حالى ميتواند بر زن خود وارد شود و او را به بيند و براى اين سزاوار است براى او که بگويد او را در اين حال ديدم ولى سايرين اگر بگويند ديديم ميگويند چرا در چنين حالى تنها بر او وارد شدى تو متهمى بايد حد بخورى و اينکه چهار مرتبه بايد شهادت بخدا بدهد براى آنستکه ادعاء زنا بچهار شاهد ثابت ميشود و اينجا هر دفعه شهادت و قسم مرد بخدا بمنزله يک شاهد خارجى است و در جواب اينکه چرا در اثبات قتل دو شاهد کافى است و در زنا چهار شاهد لازم است از امام صادق عليه السّلام نقل شده که در زنا بايد دو نفر حد بخورند مرد و زن پس در واقع حد هر يک از آن دو بدو نفر ثابت شده و در قتل فقط يکنفر که قاتل است حدّ بر او وارد ميشود و بمقتول کارى نيست و تعبير از قسم بشهادت در اين مقام براى متضمن بودن معناى شهادت و مشاکلت آن با و لم يکن لهم شهداء است که از محسّنات کلام ميباشد.