تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَ الَّذِي تَوَلَّى کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذابٌ عَظِيمٌ «11» لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً وَ قالُوا هذا إِفْکٌ مُبِينٌ «12» لَوْ لا جاؤُ عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ فَأُولئِکَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْکاذِبُونَ «13» وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ لَمَسَّکُمْ فِيما أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذابٌ عَظِيمٌ «14» إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْواهِکُمْ ما لَيْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ «15»
جلد 4 صفحه 10
ترجمه
همانا آنانکه آوردند دروغ بزرگ را جماعتى هستند از شما مپنداريد آنرا شرّ براى خودتان بلکه آن خير است براى شما از براى هر مردى است از آنها آنچه کسب کرد از بدى و آنکه متصدى شد معظم آنرا از آنها براى او است عذابى بزرگ
چرا هنگاميکه شنيديد آنرا گمان نبردند مؤمنون و مؤمنات بخودشان خير را و نگفتند اين دروغ بزرگيست آشکار
چرا نياوردند بر آن چهار گواه پس چون نياوردند گواهان را پس آنگروه نزد خدا آنانند دروغگويان
و اگر نبود فضل خدا بر شما و رحمت او در دنيا و آخرت هر آينه رسيده بود بشما در آنچه بحث کرديد در آن عذابى بزرگ
هنگاميکه فرا ميگرفتيد آنرا بزبانهاتان و ميگفتيد بدهانهاتان چيزيرا که نيست براى شما بآن دانشى و ميپنداريد آنرا سهل و آن نزد خدا بزرگ است.
تفسير
در شأن نزول اين آيات بين عامه و خاصه اختلاف شده آنها بر طبق روايتى که از عايشه نقل شده گفته‌اند در برائت او از تهمت چند نفر از دشمنان پيغمبر صلى اللّه عليه و اله و سلّم نازل شده و اجمال آن روايت که زهرى از عايشه نقل نموده آنستکه گفته در يکى از جنگ‌ها که من با پيغمبر صلى اللّه عليه و اله و سلّم بودم در مراجعت نزديک بمدينه در منزلى فرود آمديم و چون امر بر حيل صادر شد من براى قضاى حاجت از اردو دور شدم و چون برگشتم ديدم گردن بنديکه از جزع يمانى داشتم پاره شده و دانه‌هايش ريخته لذا برگشتم و سرگرم بجستجوى آن شدم تا آنکه اصحاب بگمان آنکه من در هودجم آنرا بر شتر نهادند و چون من کوچک اندام و سبک بودم متوجه نشدند و رفتند و چون من آمدم ديدم همه رفته‌اند بجاى خود نشستم و صفوان بن معطل که يکى از اصحاب بود و معمولا بعد از حرکت اردو توقف ميکرد براى آنکه اگر چيزى از کسى جامانده باشد بصاحبش برساند متوجه من شد و من قضيه را باو گفتم و او شترش را خواباند و من سوار شدم پس شتر را راند تا مرا به اردو رساند و مردم چون بمنزل رسيدند و مرا در هودج نديدند بگفتگوى من مشغول شدند و چون من با صفوان رسيديم حرفها شروع شد تا ما وارد مدينه
جلد 4 صفحه 11
شديم و من مريض شدم و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم اظهار لطفى بمن نشد و مرضم شدت کرد و با اجازه آنحضرت بخانه پدرم رفتم و هميشه گريه ميکردم و مادرم مرا تسليت ميداد تا آنکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم چون با على بن أبي طالب و با اسامة بن زيد در باب طلاق من مشورت نموده بود و اسامه گفته بود ما از او جز خوبى نديده و نشنيده‌ايم و على عليه السّلام گفته بود خدا بشما تنگ نگرفته و زن براى شما بسيار است ولى اگر از بريره کنيز او تحقيق کنيد راست ميگويد و پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم از بريره تحقيق فرموده بود و او جدا مرا تبرئه نموده بود روزى بعيادت من آمد و در کنار بسترم نشست و بمن فرمود در باره تو حرفهائى بمن رسيده اگر دروغ باشد خدا پاکدامنى تو را آشکار کند و اگر راست باشد توبه و استغفار کن که خدا توبه بندگانش را قبول خواهد کرد و من در جواب چيزى نگفتم و گريه کردم و يقين داشتم که خدا مرا تبرئه خواهد فرمود و پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم از جايش برنخاست تا آثار وحى در او ظاهر گرديد و پدر و مادرم ميترسيدند مبادا گناه من بآنحضرت وحى شود و من باکى نداشتم تا حال پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم بجا آمد و بمن مژده داد که خدا تو را تبرئه نمود و ده آيه در برائت من نازل شد که اولش انّ الذين جاءوا بالافک است پس آنحضرت به منبر رفت و آيات را براى مردم تلاوت فرمود و عبد اللّه بن ابى و حسّان بن ثابت و مسطح بن اثاثه و حمنه بنت جحش را که بمن نسبت بد داده بودند حدّ زد و چون در اين روايت که مدرک اهل سنت است جملاتى از عايشه نقل شده بود که مناسب با مقام خانواده نبوّت نبود و معلوم بود فقط عايشه آنرا براى اثبات جمال و جلال خود ذکر کرده حقير از نقل تفصيلى آن صرف نظر نمودم و اما روايات خاصه بنقل قمى ره دلالت دارد بر آنکه اين آيات در برائت ماريه قبطيه از تهمت عايشه و موافقان با او از قبيل حفصه و پدرانشان نازل شده چون از امام باقر عليه السّلام روايت نموده که وقتى ابراهيم پسر پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم از دنيا رفت پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم خيلى محزون شد پس عايشه باو گفت چرا اين قدر محزونى نبود او مگر پسر جريح پس پيغمبر امير المؤمنين عليه السّلام را مأمور بقتل او فرمود و آنحضرت شمشيرش را برداشت و رفت و جريح قبطى در باغى بود حضرت در باغ را زد جريح آمد در باغ را باز کند متوجه شد که على عليه السّلام غضبناک است در را
جلد 4 صفحه 12
باز نکرد و فرار کرد و امير المؤمنين عليه السّلام از ديوار بالا آمد و پريد و او را تعقيب نمود و او از ترس درخت خرمائى را گرفت و بالا رفت و امير المؤمنين عليه السّلام هم دنبال او بالا رفت و چون باو نزديک شد او خود را از درخت بزمين انداخت و عورتش نمايان شد و معلوم شد چيزيکه همه دارند او ندارد و على عليه السّلام منصرف از قتل او شد و خدمت پيغمبر رسيد و عرض کرد يا رسول اللّه مرا مأمور بامرى فرمودى که نميدانم اجرا نمايم يا مکث کنم و پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرمود مکث کن و او قضيه را معروض داشت و حضرت حمد فرمود که خداوند اهل بيت او را از کار بد محفوظ داشته و از امام صادق عليه السّلام روايت نموده که پرسيدند از آنحضرت که پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم ميدانست عايشه دروغ گفته يا نميدانست و خدا دفع نمود از آن قبطى کشته شدن را بدرنگ نمودن امير المؤمنين عليه السّلام فرمود و اللّه پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم ميدانست و بعث فرمود امير المؤمنين را براى آنکه شايد عايشه حاضر بکشته شدن مرد مسلمانى بيگناه نشود و از قولش برگردد ولى او برنگشت و اهميتى نداد و امير المؤمنين عليه السّلام هم ميدانست که پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم چرا اين امر را فرموده و اگر پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم جدا فرموده بود تا او را نميکشت مراجعت نميکرد حقير عرض ميکنم و اينکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم عايشه را حد نزد شايد براى آن بوده که حرّه را براى تهمت بکنيز حد نميزنند و شايد براى آن بوده که ماريه قبطيه بملاحظه خانمها و کسانشان از حق خودش صرف نظر نموده بود در هر حال خداوند فرموده همانا آنکسانى که تهمت زدند جماعتى از شما مسلمانانند گمان نکنيد شما تهمت زده شدگان که آن تهمت مضر بحال شما است بلکه آن نافع است براى شما چون در مقابل آن بأجر اخروى ميرسيد و در دنيا هم نوعا تبرئه ميشويد ولى از براى هر يک از تهمت زنندگان گناهى است که کسب کرده بمقدار تهمت در بزرگى و کوچکى و سعى در انتشار آن و آن جماعت بروايت عايشه همان چهار نفرند که ذيلا ذکر شد و آن کسيکه موجب شهرت قضيه و بزرگ شدن واقعه در السنه و افواه شد ظاهرا همان عبد اللّه بن ابى بوده که رئيس معروفين بنفاق و عداوت با پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم بود و بنا بروايت قمى ره آن جماعت عايشه و همراهان اويند که ذکر شد و متصدى معظم گناه آن تهمت خود او است که مبتکر و پيش
جلد 4 صفحه 13
قدم شد چون کبر بکسر و ضم بمعناى معظم چيز و بزرگى و گناه بزرگ است و اينجا بضم نيز قرائت شده و معلوم است که مرتکب گناه بزرگ مستحق عذاب بزرگ است چرا هنگاميکه شنيديد شما مسلمانان آن تهمت را نبايد گمان ببرند اهل ايمان شما از مرد و زن بکسانيکه بمنزله خودشانند گمان خوب را با آنکه اهل ايمان تمامى مانند نفس واحده‌اند و بايد از يکديگر دفاع کنند چنانچه از جان خودشان دفاع ميکنند و بايد گمان بد بيکديگر نبرند و عمل آنها را حمل براه خوبش کنند و چرا نبايد بگويند اين نسبت بهتان آشکارى است مانند کسيکه يقين دارد دروغ بودن آنرا و چرا تهمت زنندگان نياوردند براى اثبات ادعاء خود چهار شاهد عادل که شهادت بدهند بر واقعه کالميل فى المکحله پس وقتى نياوردند و نتوانستند ثابت کنند آنها در حکم دروغگو هستند نزد خدا باين جهت بايد حدّ قذف بخورند و اثرى بر ادعاء آنها مترتب نميشود و اگر تفضل الهى و بخشش خداوند بر شما دروغگويان نبود در دنيا بمهلت دادن براى توبه و بهره‌مند شدن از نعم دنيوى و در آخرت بعفو و مغفرت بفوريّت براى اين سخنان ناهنجارتان بعذاب بزرگى مبتلا ميشديد که اين ملامت و خطابات عتاب آميز و تازيانه خوردن در مقابل آن چيزى نبود و آنوقتى بود که تلقّى بقبول ميکرديد آن دروغ بزرگ را و از زبان يکديگر ميگرفتيد و ميگفتيد بدهانهاى خودتان براى يکديگر بطور مسلّم چيزيرا که بهيچ وجه علم بآن نداشتيد و گمان ميکرديد که بهتان زدن بمردم کار سهلى است با آنکه آن در نزد خدا گناه بسيار بزرگى است و در اين آيه خداوند سه گناه را براى آنها اثبات فرموده که آن موجب عذاب بزرگ است يکى آنکه بمجرد شنيدن تلقى بقبول نمودند و بدون مجوّز خبر را از گوينده اخذ کردند ديگر آنکه آنرا براى يکديگر نقل نمودند و اشاعه دادند با آنکه علم بصحت آن نداشتند و ميدانستند در نقل آن هتک حرمت پيغمبر است سوم آنکه در امر دين سهل انگارى کردند و چنين گناه بزرگى را سبک شمردند و بسهولت مرتکب شدند با آنکه بعضى از آنها از اصحاب بدر بودند که مقامشان در نزد عامه بسيار ارجمند است و بالاتر از همه آنستکه بايد بدانند بعقل خودشان که ممکن نيست خدا راضى شود و بگذارد
جلد 4 صفحه 14
از حرم پيغمبر چنين خطائى که موجب هتک حرمت و توهين پيغمبر است صادر شود چون اين عمل غير از کفر است که ميشود زن پيغمبر کافره باشد چنانچه امير المؤمنين عليه السّلام و عمر بعد از مشورت پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم با آن دو در اين موضوع بنقل اهل سنت گفته بودند اين امر ممتنع است از همسر پيغمبر صادر شود و عنايت الهى بآنحضرت بيش از اينها است که باين کثافات ملوّث و آلوده گردد و باين جهت خدا فرموده چرا نگفتند يا چرا نبايد بگويند اين بهتان بزرگى است و الابصرف شنيدن خبرى نميشود گوينده آنرا متهم بدروغ نمود بلى اين نسبت خبرى است که گوينده آنرا بايد تکذيب کرد براى حفظ عرض منسوب اليه بحسب حرمت او و انصاف آنستکه تحقيق اين امور مجال وسيعى لازم دارد که مقام مقتضى آن نيست و چون در صدر اسلام اين قبيل ياوه گوئيها رواج داشته چنانچه فعلا هم دارد خداوند خواسته باين تهديدات و تأکيدات قفل بدهانها بزند و مسلمانان را ادب فرمايد که بى جهت متعرض عرض و ناموس يکديگر نشوند و اگر بآنها حد قذف هم جارى شده باشد عمده بملاحظه اين سياست است و ظاهرا آنچه در اين باب در تفاسير و تواريخ ذکر شده مستند بخبر خود عايشه است چنانچه يکى از اهل تحقيق براى حقير نقل نمود و قرائن صدق آنرا يافتم و روايت قمى ره هم خالى از تشويش نيست چون خودش در سوره حجرات اين روايت را در مورد ديگر ذکر نموده و با ظواهر اين آيات چندان وفق ندارد اگر چه حقير تا اندازه‌اى وفق دادم و اللّه اعلم بالصواب.