تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِکَ أَزْکى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ (30) وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ يَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ ما ظَهَرَ مِنْها وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ أَوْ نِسائِهِنَّ أَوْ ما مَلَکَتْ أَيْمانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَ لا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ ما يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (31)
ترجمه
بگو بگروندگان فرو گيرند ديده‌هاشان را و نگاه دارند عورتهاشان را آن پاکيزه‌تر است براى ايشان همانا خدا آگاه است بآنچه ميکنند
و بگو بزنان گرونده فرو گيرند ديده‌هاشان را و نگاه دارند عورتهاشان را و ظاهر نسازند پيرايه خود را مگر آنچه آشکار است از آن و بايد بيفکنند معجرهاشان را بر گريبانهاشان و ظاهر نسازند پيرايه خود را مگر براى شوهرانشان يا پدرانشان يا پدران شوهرانشان يا پسرانشان يا پسران شوهرانشان يا
جلد 4 صفحه 22
برادرانشان يا پسران برادرانشان يا پسران خواهرانشان يا زنانشان يا آنچه مالک شد دستهاشان يا پيروانى که نيستند صاحبان حاجت بزنان از مردان يا کودکانى که اطلاع نيافته‌اند بر عورتهاى زنان و نبايد بزنند بپاهاشان بر زمين تا دانسته شود آنچه پنهان ميدارند از پيرايه‌شان و بازگشت کنيد بسوى خدا همگى اى مؤمنان باشد که شما رستگار شويد.
تفسير
خداوند منّان در اين آيات شريفه براى حفظ عفّت مسلمانان به پيغمبر خود دستور فرموده که بگو بمردان مؤمن که فرو خوابانند و نيفکنند چشمهاى خودشان را بنامحرمان و نگهدارند عورتهاى خودشان را از انظار غير، اين رويّه نزديکتر بپاکى و پاکدامنى و شرافت و آبرومندى است براى آنها و خدا آگاه است باعمال بندگان حتى حرکات چشمشان در وقت بستن آن از نظر بنامحرم و دوختن نظر بآنها و بر طبق آن اجر ميدهد و عذاب ميکند و بگو بزنهاى مؤمنه که بر بندند ديده‌هاى خودشان را از نظر بنامحرمان و نگهدارند عورتهاى خودشان را از انظار غير و آشکار نکنند زينت و آرايش خودشان را مگر آنمقدارى که معمولا آشکار است از آنها و ظاهرا مراد خود پيرايه و آرايش و زينت باشد مادامى که متّصف بوصف زينت است مثلا گوشوار در گوش و دست‌بند بدست باشد نه در نزد زرگر و بنابراين لازم نيست گفته شود مراد مواضع زينت يا مواضع مشغول بزينت يا زينت شاغل مواضع است که گفته‌اند چون اگر در جاى خود نباشد زينت فعلى نيست و اگر احيانا زينت بر آنها اطلاق کنند باعتبار قابليّت است که زينت بآنها حاصل شود و قمى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که هر آيه در قرآن ذکر فروج در آن شده مراد حفظ از زنا است مگر اين آيه که مراد حفظ از نظر است پس حلال نيست که نظر کند مرد مؤمن بفرج برادرش و حلال نيست که نظر کند زن مؤمنه بفرج خواهرش و در کافى از آنحضرت نقل نموده در ضمن حديثى که در آن ذکر فرض ايمان بر جوارح شده و فرض فرموده يعنى واجب کرده خداوند بر چشم که نظر نکند بچيزى که حرام فرموده است خدا بر او و آنکه اعراض کند از چيزى که نهى نموده است خدا از او و آن کار چشم است و ناشى از ايمان ميباشد
جلد 4 صفحه 23
و تمسک فرموده باين دو آيه بر حرمت نظر مرد بعورت مرد و وجوب حفظ آن از نظر غير و حرمت نظر زن بعورت زن و وجوب حفظ آن از نظر غير و آنکه هر چه در قرآن از حفظ فرج است از زنا است جز اين آيه که از نظر است و از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که جوانى از انصار در مدينه مواجه با زنى شد که روسرى خود را بر حسب معمول آنزمان پشت گوش انداخته بود پس نظر کرد بآنزن تا گذشت از او و چشم آنجوان بدنبال آنزن بود تا وارد کوچه‌اى شد و صورتش باستخوان يا شيشه‌اى که در ديوار بود خورد و پاره شد و متوجه نشد تا آنزن رفت و جوان بخود آمد ديد خون بر سينه و لباسش ميريزد و قسم خورد که خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم برسد و قصه را عرضه بدارد و رسيد و عرضه داشت و جبرئيل اين آيه را نازل نمود و در تفسير ما ظهر روايات معتبره بطرق متعدده نقل شده از ائمه اطهار عليهم السلام که حاصل آنها استثناء زينت ظاهره و البسه از قبيل سرمه و انگشترى و ياره و خضاب کف و سر انگشتان و چادر و روسرى و پيراهن و امثال اينها است و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند چه مقدار حلال است از براى مرد که به بيند از زن وقتى محرم نباشد فرمود صورت و دو کف دست و دو قدم و در خصال از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نقل نموده که بامير المؤمنين عليه السّلام فرمود اى على نظره اول از آن تو است و نظره دوم زيان تو است و در روايتى ترخيص نظر اولى و منع از ادامه و امتداد آن بنظره اخرى شده براى خوف فتنه و نيز از آنحضرت روايت شده که نظر کردن تيرى از تيرهاى شيطان است و مؤيد شأن نزول مرقوم است که خداوند فرموده و بايد بيفکنند زنها روسرى- هاشانرا بگريبانشان تا گوشواره و گلوبندشان آشکار نگردد و براى تأکيد از تحريم اظهار زينت و استثناء موارد جواز ثانيا فرموده و بايد آشکار نکنند زينت خودشان را مگر از براى شوهرشان چون مقصود بزينت آنهايند و از براى آنها است که نظر کنند بتمام بدن زنهاشان و مگر از براى پدرانشان و پدران شوهرشان و پسرانشان و پسران شوهرشان و برادرها و برادرزاده‌ها و خواهرزاده‌ها که آنها و غير آنها از قبيل اعمام و اخوال و محارم رضاعى که از خارج معلوم شده محرمند و جائز است بر آنها که نظر نمايند بزينت‌هاى ديگرى از قبيل
جلد 4 صفحه 24
گردن‌بند و بازوبند و خلخال پا و امثال اينها که زينت ظاهره نيستند و در محل خود از بدن قرار دارند بشرط آنکه نظرشان پاک و خالى از ريبه باشد و نيز جائز است که زن مؤمنه نپوشاند خود و زينت خود را از زن مسلمان ولى سزاوار نيست که برهنه شود نزد زن يهودى يا نصرانى چون ممکن است آنها اوصاف او را براى شوهرهاشان نقل نمايند چنانچه در کافى و فقيه از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و نيز جائز است که نپوشاند زينت خود را زن از غلام و کنيز خود اگر چه مسلمان نباشند چنانچه در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد از ما ملکت ايمانهنّ عبيد و امائند و در روايات ديگرى نظر نمودن مملوک بمو و ساق مالکه در صورت مأمون بودن تجويز شده و نيز جائز است که نپوشانند زينت خود را از پيروانى که حاجت بزن ندارند و ابله و سفيهند و براى آنکه احسانى بآنها بشود دنبال شخص ميآيند چنانچه در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و قمى ره فرموده مراد پيرمرد از حال رفته است که حاجت بزنان ندارد و در بعضى از روايات باحمق کم عقل که حاجت بزن ندارد تفسير شده و در حکم اين جماعتند اطفال غير مميّزى که اطلاع از عورتهاى زنها ندارند چون شهوت ندارند يا بحد بلوغ نرسيده‌اند و در صورت اول ظهور بمعناى اطلاع است و بنابر احتمال اخير بمعناى غلبه است يعنى اطفالى که قدرت بر مقاربت با زن ندارند و نيز نبايد بزنند زنها در وقت راه رفتن پاهاشان را بزمين براى آنکه مبادا صداى خلخال پايشان بلند شود و مردم مطلع از زينت آنها شوند و شهوتشان بآنها تحريک شود و انصاف آنستکه از صدر و ذيل آيه شريفه معلوم ميشود که خداوند در مقام بيان آداب عفت کامل زنها است ولى نميخواهد بحرج و مشقت بيفتند لذا بعضى از افراد نامحرم را در مستثنى ذکر فرموده براى ابتلاء بمعاشرت با آنها و بعضى از محارم را ذکر نفرموده براى عدم ابتلاء بآن نوعا و در مقام بيان جميع محارم نيست تا اشکال شود چرا آنها را ذکر نفرموده و استثناء زينت ظاهره هم باين ملاحظه است با آنکه بيشتر از همه جا صورت زن جلب توجه مرد را مينمايد و بايد مستور باشد لذا بنظر حقير احتياط درستر آنست مگر در مواقع ضرورت و بقدر رفع عسر و حرج و اللّه اعلم و چون کم مردى است که در مقام نگهدارى
جلد 4 صفحه 25
نظر از زن کوتاهى ننموده باشد و نيز کم زنى است که براى او درستر قصورى روى نداده باشد خداوند مهربان تمام اهل ايمان را امر بتوبه فرموده تا بسعادت و رستگارى نائل و بنعيم ابدى و اصل گردند.