تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ أَنْکِحُوا الْأَيامى مِنْکُمْ وَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إِمائِکُمْ إِنْ يَکُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (32) وَ لْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ نِکاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ الَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْکِتابَ مِمَّا مَلَکَتْ أَيْمانُکُمْ فَکاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَ آتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاکُمْ وَ لا تُکْرِهُوا فَتَياتِکُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ مَنْ يُکْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِکْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (33) وَ لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْکُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَ مَثَلاً مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (34)
ترجمه
و بنکاح در آوريد مردان بى زن و زنان بى شوهر از خودتان را و نيکان از بندگان و کنيزانتان را اگر باشند فقير، غنى ميسازد آنانرا خدا از فضلش و خدا وسعت دهنده دانا است
و بايد عفت ورزند آنانکه نمى‌يابند نکاحى تا آنکه غنى کند ايشانرا خدا از فضلش و آنانکه طلب ميکنند مکاتبه را از آنچه مالک شد دستهاتان پس مکاتبه کنيد با آنان اگر دانستيد در آنان خيرى و بدهيد بآنان از مال خدا که داد بشما و اکراه نکنيد کنيزانتان را بر زنا اگر اراده داشته باشند عفت را تا بجوئيد متاع زندگانى دنيا را و کسيکه اکراه کند آنانرا پس همانا خدا از بعد اکراه آنان آمرزنده مهربان است
و هر آينه بتحقيق فرستاديم بسوى شما آيتهاى روشن و مثلى از آنانکه گذشتند پيش از شما و پندى براى پرهيزکاران.
تفسير
خداوند متعال امر فرموده است مسلمانانى را که بر مسلمانانى ديگر مقام ولايت دارند که زن دهند مردان بى زن و شوهر دهند زنان بى شوهر را و فرموده بصاحبان غلام و کنيز که موجبات ازدواج آنها را فراهم نمايند اگر مسلمان و شايسته و قابل باشند و مبادا خوف فقر و عجز از نفقه و کسوه موجب شود که مسلمانان در امر ازدواج کوتاهى نمايند و بايد بدانند که اگر قبل از تزويج فقير باشند خداوند بعد از آن بى نياز ميکند ايشانرا از فضلش چون خزانه غيب خدا وسيع است و خداوند ميداند چه وقت و چه قدر بايد بهر کس
جلد 4 صفحه 26
روزى بدهد و بر طبق حکمت و مصلحت عمل خواهد فرمود چون ايامى مقلوب ايايم جمع ايّم است که آن بمعناى عزب است خواه مرد باشد خواه زن و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که آنحضرت از آباء گرام خود نقل فرمود که پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرمود کسيکه ترک کند تزويج را از ترس فقر پس بتحقيق بد گمان شده است بخدا همانا خداوند عز و جل ميگويد اگر بوده باشند فقراء بى نياز ميکند آنها را خدا از فضلش و نيز از آنحضرت روايت نموده که مردى آمد خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم و از احتياج خود شکايت نمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرمود برو زن بگير رفت گرفت و خدا باو وسعت داد ولى کسيکه اسباب ازدواج براى او موجود نيست و وسيله تهيه آنرا ندارد بايد عفت را شعار خود نمايد و صبر کند تا وقتى که خدا او را متمکن سازد بفضل خود و بعضى گفته‌اند بايد رياضت بکشد براى تسکين شهوتش چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرموده کسيکه استطاعت ندارد زن بگيرد بايد روزه بگيرد که آن قاطع شهوت است و معلوم است که اين آيه راجع بکسى است که فعلا متمکن از ازدواج نيست و آيه قبل راجع بآنست که فعلا با آنکه فقير است ميتواند زن بگيرد ولى از مخارج بعدش ميترسد چنانچه از حديث نبوى ظاهر شد و اخبار در فضيلت و استحباب مؤکد نکاح بقدرى است که احصاء نميشود و خطاب در آيه شريفه اگر چه ظاهرا باولياء اعمّ از شرعى مانند پدر و جد و مالک و عرفى مانند عمو و برادر و مادر و کليه اختيار دارانى است که ميتوانند اسباب تزويج کسى را فراهم نمايند ولى از مجموع ادلّه استفاده ميشود استحباب اين اقدام براى هر کس متمکن باشد از براى خود و غير خود چون از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم روايت شده که نکاح کنيد تا زياد شويد همانا من مباهات ميکنم بشما بر امتها روز قيامت حتى بسقط و نيز فرموده نکاح سنّت من است پس کسيکه از سنت من اعراض کند از من نيست و کسيکه تزويج کند نصف دين خود را احراز نموده پس بايد بترسد از خدا در نصف ديگر و بدترين شما عزبهاى شمايند و بدترين مردگان شما عز بهايند و هر که فرزندى داشته باشد و چيزيکه بتواند بآن تزويج او نمايد و ننمايد و خلافى از آن فرزند بروز کند در گناه او شريک است و آنکه بنا نشده در اسلام هيچ بنائى که محبوبتر باشد نزد خدا از تزويج و
جلد 4 صفحه 27
هر کس چيزى داشته باشد که بآن نکاح کند و نکند از ما نيست و از امام صادق عليه السّلام روايت شده که دو رکعت نماز که مرد زن دار بگذارد افضل از هفتاد رکعت نماز عزب است و نيز از آنحضرت نقل شده که از سعادت مرد آنستکه دخترش در خانه‌اش حيض نبيند و دخترها بمنزله ميوه بر درختند اگر رسيد و چيده نشد يا آفتاب فاسدش ميکند يا باد پراکنده‌اش مينمايد دخترها هم وقتى رسيدند بآنچه زنها بآن ميرسند دوائى جز شوهر کردن ندارند و از امير المؤمنين عليه السّلام نقل شده که بهترين شفاعتها آنستکه شخص واسطه شود ميان دو نفر براى ازدواج تا جمع کند خدا ميان آن دو و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم روايت شده که خدا بچنين کسى هزار حور العين ميدهد در هزار قصر و در هر گام و هر کلمه‌اى از کلام براى حصول اين مرام ثواب عبادت يک سال تمام است و تفصيل مراتب استحباب و تبديل آن در بعضى از موارد بغير آن از احکام موکول بکتب فقهيه و خارج از وظيفه اين مقام است و بمناسبت ذکر عبيد و اماء خداوند امر بمکاتبه با آنها فرموده و آن قراردادى است بين مولى و عبد که مبلغى در مدتى بپردازد بتدريج تا آزاد شود لذا فرموده و آنکسانى که طلب ميکنند مکاتبه را از جنس غلام و کنيزى که در دست شما بملکيّت قرار گرفته‌اند اگر دانستيد در آنها خير را يعنى براى آنها مالى را چنانچه در کافى و تهذيب از امام صادق عليه السّلام تفسير شده و در روايتى بدين و مال تعبير فرموده و در فقيه از آنحضرت نقل نموده که خير شهادت ان لا اله الا اللّه و انّ محمدا رسول اللّه است و آنکه در دست او صنعتى باشد که بآن کسب کند يا حرفه‌اى داشته باشد که در اين صورت حاجت آنانرا به اجابت مقرون نمائيد و با آنها مکاتبه کنيد بعلاوه مقدارى از مال الکتابه را هم بآنها ببخشيد چنانچه از امام باقر عليه السّلام نقل شده که سدس آنرا بمملوک خود بخشيد تا آقائى و گذشت شما معلوم شود و مکاتبه دو قسم است مطلقه و آن آنستکه هر قدر از مال الکتابه بدهد بهمان نسبت آزاد شود و مشروطه و آن تا تمام را ندهد آزاد نخواهد شد و ظاهرا مستحب است و احکام آن در فقه مفصلا ذکر شده. و گفته‌اند چون بعضى از اهل نفاق مانند عبد اللّه بن ابى کنيزان جوانى داشتند که آنها را وادار بزنا مينمودند براى تحصيل مال دنيا خداوند
جلد 4 صفحه 28
مسلمانان را نهى فرموده از اين عمل شنيع و ظاهرا شرط محقق موضوع است زيرا اکراه محقق نميشود مگر وقتى که اراده عفّت داشته باشند مانند آنکه ميگويند اگر خدا پسرى بتو داد ختنه‌اش کن چون اگر پسرى نباشد ختنه محقق نميشود و بنابر اين نميشود گفت فائده‌اى در شرط نيست چون اکراه بزنا در هر حال ممنوع است و بنظر حقير نکته ذکر شرط اظهريّت قبح و شناعت اين عمل است در اين حال که بيشتر موجب انکار و ردع از آن ميشود و محتمل است از اکراه وادار نمودن اراده شده باشد که ميسازد با اراده عفّت از آنها و عدم آن اگر چه اراده زنا هم نداشته باشند و بنابر اين مراد از اراده تحصّن عدم اراده زنا است که محقّق عفّت است و مؤيّد اين معنى است که قمّى ره فرموده معمول عرب و قريش آن بود که کنيزانى را ميخريدند و مال سنگينى را در عهده آنها ميگذاردند و ميگفتند برويد و زنا بدهيد و کسب کنيد پس خداوند نهى فرمود آنها را از اين عمل و چون آنها باراده و اختيار خودشان اين عمل ناشايسته را ننموده بودند بلکه مکره و مجبور بودند خداوند آنها را ميآمرزد و ميبخشد چنانچه قمى ره فرموده و در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که قرائت فرموده فأنّ اللّه من بعد اکراههنّ لهنّ غفور رحيم و شايد براى اشاره بآن باشد که وعده مغفرت و رحمت براى مجبور شدگان است نه مجبور کنندگان و از امام باقر عليه السّلام روايت شده که اين آيه منسوخ شده بآيه فأن اتين بفاحشة فعليهنّ نصف ما على المحصنات من العذاب و اينهم مؤيّد آنستکه مراد از اکراه وادار نمودن است نه اکراه حقيقى که موجب رفع حدّ از مرتکب است و ظاهرا مراد از نسخ بيان باشد چون نسخ باين معنى در کلام ائمه اطهار استعمال ميشود و در اينجا امام عليه السّلام خواسته بفرمايد مغفرت و رحمت نسبت بعذاب اخروى است نه دنيوى که در صورت وجود شرائط حدّ شرعى اماء که نصف محصنات است جارى خواهد شد و خداوند مجيد در کتاب حميد خود آيات واضح الدّلالاتى براى تذکر و تنبّه بندگان فرستاده که مشتمل بر اخبار شگفت آور پيشينيان است ولى اهل تقوى از آن بهره‌مند خواهند شد و بحال غير آنها فائده ندارد.
جلد 4 صفحه 29