تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ الَّذِينَ کَفَرُوا أَعْمالُهُمْ کَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَ وَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَ اللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (39) أَوْ کَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَکَدْ يَراها وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ (40)
ترجمه
و آنانکه کافر شدند کردارهاشان چون سرابى است در زمين هموارى که ميپندارد آنرا تشنه، آب تا چون آيد آنرا نيابدش چيزى و بيابد خدا را نزدش پس تمام دهد باو حسابش را و خدا زود حساب است
يا چون تاريکيهائى است در دريائى عميق که فرو پوشد آنرا موجى که از بالاى آن موجى است که از بالاى آن ابرى است تاريکيهائى است بعضيشان بالاى بعضى چون بيرون آرد دستش را نزديک نيست که ببيند آن را و کسيکه قرار نداد خدا برايش نورى پس نباشد برايش هيچ نور.
تفسير
خداوند متعال بعد از بيان حال اهل ايمان و استفاده کامل ايشان از اعمال خود و نور الهى بيان حال کفّار را فرموده باين تقريب که آنانکه کافر شدند اعمال و افعالشان در بى فائده بودن و مورث خستگى و ناميدى شدن مانند سرابى است که آن جلوه و نمايش آب است از دور در نظر بيننده که حاصل ميشود از تابش آفتاب بر زمين پست هموار و کسيکه تشنه باشد گمان ميکند آب است تا وقتى که نزديک شود مى‌بيند چيزى نيست و از براى او جز خستگى و نااميدى
جلد 4 صفحه 34
فائده‌ئى نداشت کفارهم وقتى در پيشگاه الهى حاضر ميشوند مى‌بينند اعمالشان براى کفرشان قبول نشده و چيزى ندارند خدا هم زود بحساب آنها ميرسد و بجهنّمشان ميفرستد و چون مقصود از چنين تشنه‌ئى کافر است حال کافر که يافتن خدا را نزد خود باشد بر حسب ظاهر از حالات آن تشنه قرار داده شده و ضمائر مفرد آورده شده است و خدا حساب تمام بندگانرا بيک چشم بهمزدن رسيدگى ميفرمايد چه رسد بکافر که از اول حسابش پاک است يا آنکه اعمال آنها در تاريکى و موجب وحشت و حيرت بودن از مئالش مانند ظلمتهاى سه‌گانه است در درياى پهناور عميق که بپوشاند آنرا موجى و موجى بالاى موجى باشد و بالاى آن امواج متراکمه ابر سياهى باشد که مانع از نور ستارگان شود و اين ظلمتهائى است که حاصل شده از موج و موج فوق موج و ابر فوق موج و فضا را بقدرى تاريک نموده که اگر شخص دست خود را از زير لباس خويش بيرون آورد و در برابر چشمش نگهدارد نزديک نيست که ببيند چه رسد بآنکه فعلا ببيند و کسيکه مقدّر نفرموده خدا که بنور الهى و هدايت خدائى مستنير و مهتدى گردد براى او نور و هدايتى نيست چون هر چه نور است از جانب خدا است و هر توفيق و هدايتى باو منتهى خواهد شد بخلاف اهل ايمان که نور ايشان فوق نور است و در آيات سابقه بيان شد و بنابراين کلمه او از براى تخيير است و محتمل است براى تنويع باشد و بنابراين بايد گفت اعمال کفّار دو قسم است يک قسم اعمال حسنه از قبيل صله رحم و اطعام فقرا و احسان بخلق که خود آنها اميدوار بثواب آن اعمالند آنها مانند سراب است چون با کفر مقبول نيست و فائده‌ئى براى آنها ندارد و يک قسم اعمال قبيحه مانند ظلم و تعدّى و افتراء که خود آنها هم اميدوار بآنها نيستند يا در مئال آن متحيّرند که خوب است يا بد مانند ظلمات سه‌گانه است چون اعمال آنها هم مشتمل بر سه ظلمت است ظلمت جهل و ظلمت شک و ظلمت حيرت که هر يک مترتّب بر ديگرى است و چنانچه در باره مؤمن ذکر شد که در پنج نور گردش ميکند در باره کافر هم روايت شده که در پنج ظلمت قرار گرفته ظلمت گفتار و ظلمت رفتار و ظلمت ورود در قبر و ظلمت خروج از آن و ظلمت مسيرش بجهنّم و در بعضى از روايات ظلمات اول بتاريکيهاى خلفاء سه‌گانه و
جلد 4 صفحه 35
ظلمات دوم بفتن مخالفين امير المؤمنين عليه السّلام از قبيل طلحه و زبير و معاويه و يزيد و ساير بنى اميّه لعنهم اللّه تأويل شده و من لم يجعل اللّه له نورا فما له من نور را بمن لم يجعل اللّه له اماما من ولد فاطمه عليها السلام فما له من امام يوم القيامه تفسير فرموده‌اند و بعضى مثل اول را براى اعمال خارجيّه و مثل دوم را براى اعمال قلبيّه که عقائد است دانسته‌اند و گفته‌اند کافر در سه تاريکى است تاريکى آنکه نميداند و تاريکى آنکه نميداند که نميداند و تاريکى آنکه معتقد است که ميداند و اللّه اعلم.