تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ يَکادُ زَيْتُها يُضِي‌ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ (35) فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْکَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ (36) رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إِيتاءِ الزَّکاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ (37) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَ يَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (38)
ترجمه
خدا نور آسمانها و زمين است مثل نورش چون چراغدانى است که در آن باشد چراغى که آن چراغ باشد در آبگينه‌ئى که آن آبگينه گوئى باشد ستاره‌ئى درخشان که برافروخته ميشود از درخت با برکت زيتون که نه شرقى است و نه غربى نزديک باشد روغنش که روشنائى بخشد و اگر چه نرسيده باشد بآن آتشى نورى است بر نور هدايت ميکند خدا بنورش هر که را بخواهد و ميزند خدا مثلها را براى مردمان و خدا بهمه چيز دانا است
در خانه‌هائى که اذن داد خدا که بلند مرتبه شود و ذکر شود در آنها نامش تسبيح ميکنند مرا و را در آنها در بامدادان و شامگاهان
مردانى که باز نميدارد ايشانرا تجارتى و نه خريد و فروشى از ذکر خدا و بر پاداشتن نماز و دادن زکوة بيم دارند از روزى که برميگردد در آن دلها و ديده‌ها
تا جزا دهد ايشانرا خدا بهترين جزاى کارى که کردند و زياده دهد ايشانرا از کرم خود و خدا روزى ميدهد هر که را ميخواهد بدون حساب.
تفسير
نور حقيقتى است که بخودى خود ظاهر و آشکار است و اشياء را هم ظاهر و آشکار ميکند خداوند هم بخودى خود ظاهر و هويدا است و مخلوقات را از ظلمت عدم بايجاد پيدا و آشکار ميفرمايد و نور هادى و راهنماى خلق است بمقاصد و مصالحشان خدا هم هادى و راهنماى خلق است بمقاصد و مصالحشان پس ميتوان گفت خدا نور آسمانها و زمين است يعنى آفريننده آنها است و هدايت کننده اهل آنها و رساننده آنها بکمالات لايقه بخودشان و چون نور الهى در نهايت روشنى و ضياء و جلوه و صفاء است که نميشود بيان نمود و عقول خلق از ادراک آن قاصر است بايد براى تصوّر و تمثّل آن در انظار بيک مثال حسّى
جلد 4 صفحه 30
تنزّل نمود و بآن تمسک جست لذا گفته ميشود مثل نور خدا مثل جاى چراغى است که در ديوارى باشد با آنکه يک طرف آن باز و سه طرف ديگر مسدود باشد و در آن چراغ پر نورى باشد که آنچراغ در وسط حبابى از آبگينه مصفّا قرار گرفته و چون نور اين چراغ متفرق باطراف نميشود و متوجه بيک جانب است و تلألؤ و صفاى حباب بر روشنى و ضياء آن مى‌افزايد آن حباب از دور در نظر شخص مانند ستاره درخشانى جلوه‌گر است و آن چراغ افروخته ميشود از روغنى که بدست ميآيد از درخت با برکت زيتون که آندرخت نه در بلاد شرقيه است و نه در بلاد غربيه بلکه در شام است که از بلاد متوسطه است و آفتاب خورش زياد است لذا روغنش بقدرى صاف و روشن است که نزديک شده خودش روشنى دهد اگر چه آتش بآن نرسد و معلوم است چنين چراغى از چنين روغنى در چنين جا چراغى با چنين حبابى چه قدر نورانى است و هر يک از اين انوار بر نور ديگر افزوده و نور على نور شده و خدا باين نور خود هر کسرا بخواهد هدايت و راهنمائى ميفرمايد و بموجبات سعادت ابدى و نعيم سرمدى ميرساند و خداوند براى نزديک نمودن حقائق بافهام عامّه از اين قبيل امثله حسّيّه ذکر ميفرمايد با آنکه مقام مقدّسش اجلّ از امثال است و خدا بهر معقول و هر محسوسى دانا است و اگر بخواهيم از اين معنى ترقى نمائيم و بگوئيم چگونه ممکن است براى نور خدا مثل زد با آنکه خودش فرموده براى خدا مثل نزنيد بايد گفت اين مثلى است که خدا براى هدايت خود در قلب مؤمن زده که باطن او مشکوة و دل او حباب يا قنديل و معارف حقّه‌اى که در آن است چراغ پر نور است و خود او شجره مبارکه است که در مکان مرتفعى جاى دارد و هميشه از پرتو آفتاب استفاده ميکند و مشرق و مغربى ندارد و نورى که در قلب او است نزديک است روشنى دهد اگر چه او سخنى نگويد و نور على نور سنن و فرائضى است که پى در پى از او ظاهر ميگردد و خدا هر کس را بخواهد بآنها هدايت ميکند چنانچه قمى ره اين معانى را از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و در خاتمه حديث آنحضرت فرموده پس اين مثلى است که خدا براى مؤمن زده و او گردش ميکند در پنج نور محل دخولش
جلد 4 صفحه 31
نور و محل خروجش نور و علمش نور و کلامش نور و مصيرش در روز قيامت نور است بسوى بهشت و اگر بخواهيم از اين مثل هم ترقى نمائيم و پا بالاتر بگذاريم بايد بگوئيم خدا هادى اهل آسمانها و زمين است و مثل هدايت خدا که وجود مبارک حضرت ختمى مرتبت است مثل مشکوتى است که در آن مصباح است چون در سينه مبارک او که بمنزله مشکوة است نور علم و نبوت که مصباح هدايت است جاى گرفته و آن نور منتقل بامير المؤمنين عليه السّلام شده پس مصباح در زجاجه است که وجود مبارک آنحضرت باشد و او ستاره درخشان علم و معرفت است از شجره مبارکه حضرت ابراهيم خليل که نه بمشرق نماز خوانده مانند نصارى و نه بمغرب مانند يهود و اولاد اطهار او چکيده از آن شجره طيبه‌اند مانند زيت مصفّى که از درخت زيتون بدست ميآيد و سخنان ايشان مانند سخنان انبياء است اگر چه از جانب خدا فرشته بر آنها نازل نشود و نور على نور وجود امامى است بعد از امامى چنانچه از احاديث کثيره مفسره استفاده ميشود و بآيه شريفه انّ اللّه اصطفى آدم و نوحا و آل ابراهيم و قول خداوند رحمة اللّه و برکاته عليکم اهل البيت انّه حميد مجيد و آنکه فرموده ما کان ابراهيم يهوديّا و لا نصرانيّا تمسک فرموده‌اند و اينکه خداوند نور خود يا نور پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم و مؤمن را بچنين چراغى تشبيه فرموده و بآفتاب و ماه که نورانى‌ترند تشبيه نفرموده اولا براى آنستکه تشبيه بآفتاب و ماه شايع است و تشبيه بايد نادر باشد تا حسن پيدا کند ثانيا براى آنکه مقصود تشبيه مرکّب است که چند چيز بچند چيز تشبيه شود تا بر حسن آن افزوده گردد ثالثا براى آنکه مصوّر شود وجود نور علم در فضاى تاريک جهل و مشعل هدايت نبوى در جزيرة العرب که ظلمت جهل و جهالت سراسر آن را گرفته بود و ساير محسّنات بذوق خوانندگان واگذار ميشود و اين نور هدايت الهى که مصباح منير در مشکوة ضمير اولياء است جاى دارد در خانه‌هائى که خدا اجازه و اعلام فرموده که بلند مرتبه و رفيع باشد و ذکر شود در آنها نام خدا خواه خانه‌هاى انبياء و ائمه و حکما باشد که از امام باقر عليه السّلام نقل شده خواه مسجد الحرام و مسجد النبى و مسجد کوفه و بيت المقدس باشد که گفته‌اند خواه تمام مساجد تسبيح
جلد 4 صفحه 32
و تقديس ميکنند و نماز ميخوانند براى خدا در آن امکنه شريفه در بامدادان و شبانگاهان يا در شبانه روز مردان الهى‌ء که باز نميدارد و مشغول نميکند ايشان را مشاغل دنيوى از قبيل کسب و تجارت و خريد و فروش از ياد خدا و بپا داشتن نماز و دادن زکات اعمّ از واجب و مستحب و با تمام اين اعمال حسنه باز ميترسند از روزى که در آن روز دلها زير و رو شود و چشمها بگردش آيد از تشويش و اضطراب و هول و هراس که آيا جهنمى ميشوند يا بهشتى و اين اعمالشان براى آنستکه خداوند جزا دهد آنها را نيکوترين جزائى که در خور عملشان باشد بلکه بفضل و کرم خود زياده فرمايد بر مقداريکه منتظر و اميدوار بودند و البته بغرض و مقصود خودشان خواهند رسيد چون خدا بهر کس بخواهد بدهد بى حساب ميدهد در دنيا و آخرت از هر قبيل روزى و نعمتى نهايت آنکه از مقدار استحقاق و وعده‌ئى که فرموده بر هر عملى کمتر نخواهد داد ولى زيادتر مقتضاى قدرت و وسعت و رحمت او است که بى پايان است و در روايات متعدده آنمردان الهى موصوف، بکسبه و تجارى تفسير شده که در مواقيت نماز دست از کسب و تجارت بر ميدارند و بنماز ميروند و در يک روايت تصريح شده با فضيلت آنها از کسانيکه تجارت و کسب ندارند و بنماز حاضر ميشوند و بعضى يسبّح بصيغه مجهول قرائت نموده‌اند و بنابراين رجال فاعل فعل محذوف است که يسبّح بصيغه معلوم باشد براى دلالت فعل مذکور بر آن و ظاهرا اين تکلف را براى تکميل اوصاف بيوت مرتکب شده‌اند تا مشعر بعلت ارتفاع آنها باذن الهى باشد و بنظر حقير بنابراين قرائت محتمل است رجال خبر مبتداء محذوف باشد بقرينه بيوت و تقدير کلام چنين باشد که آن بيوت مردانى هستند باين اوصاف چنانچه در کافى از ابو حمزه ثمالى ره نقل نموده که قتادة بن دعامه فقيه اهل بصره در حضور امام باقر عليه السّلام نشسته بود و مى‌شنيد بيانات شريفه را و عرضه داشت و اللّه من در حضور فقهاء بسى نشسته‌ام در برابر کسى مضطرب و پريشان نشدم چنانچه در برابر شما شدم حضرت فرمود آيا ميدانى کجا نشسته‌اى در برابر بيوتى که خدا اعلام نموده که رفيع باشد تو آنجائى و ما آنهائيم قتاده عرضه داشت و اللّه راست فرمودى فدايت شوم و اللّه
جلد 4 صفحه 33
آن بيوت از سنگ و گل نباشد ولى انصاف آنستکه اين معنى خلاف ظاهر آيه و روايات مفسّره است غير از اين روايت که ممکن است حمل شود بر آنکه مراد در برابر صاحبان بيوت بوده و قتاده متوجه نشده و تصور نموده امام عليه السّلام ميخواهد بفرمايد مراد از بيوت مائيم لذا گفته آن از سنگ و گل نباشد و امام عليه السّلام هم لازم يا صلاح ندانسته او را متنبه فرمايد در هر حال قدر متيقن دخول بيت على و فاطمه عليهما السلام در اين بيوت است چون در روايات عديده از طرق خاصه و عامه از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نقل شده که فرمود خانه على و فاطمه از افضل آن بيوت است و کلمه اقام در اقام الصلوة اقامه بوده و بملاحظه عوض بودن هاء از واو در اقوام و عوض بودن مضاف اليه از آن باضافه ساقط شده است.