تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّيْرُ صَافَّاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (41) وَ لِلَّهِ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (42) أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُکاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَ يَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ يَکادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ (43) يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ إِنَّ فِي ذلِکَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ (44) وَ اللَّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ ما يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ (45)
لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَ اللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (46)
ترجمه
آيا نديدى که خدا تسبيح ميکند مر او را هر که در آسمانها و زمين است و پرندگان بال گشادگان در هوا هر يک بتحقيق دانسته دعايش را و تسبيحش را و خدا دانا است بآنچه ميکنند
و براى خدا است پادشاهى آسمانها و زمين و بسوى خدا است بازگشت
آيا نديدى که خدا بتدريج ميراند ابر را پس تأليف ميکند ميان آن پس ميگرداند آنرا متراکم برروى هم پس مى‌بينى باران را که بيرون ميآيد از لابلايش و فرو ميفرستد از آسمان از کوههائى که باشد در آن از تگرگ پس صدمه ميرساند بآن کسى را که بخواهد و بر ميگرداند آنرا از کسيکه بخواهد نزديک ميشود تابش برقش ببرد چشمها را ميگرداند
خدا شب و روز را همانا در آن هر آينه عبرتى است براى صاحبان بصيرت
و خدا آفريد هر جنبنده‌ئى را از آب پس بعضى از آنها آنست که راه ميرود بشکمش و بعضى از آنها آن است که راه ميرود بدو پاى و بعضى از آنها آنست است که راه ميرود
جلد 4 صفحه 36
بر چهارپاى ميآفريند خدا آنچه را ميخواهد همانا خدا بر همه چيزى توانا است
هر آينه بتحقيق فرستاديم آيتهاى روشن کننده‌ئى و خدا هدايت ميکند آنرا که ميخواهد براه راست.
تفسير
خداوند سبحان در اين آيات شريفه براى اثبات عظمت و قدرت کامله خويش به پيغمبر خود فرموده آيا نديدى و ندانستى که تسبيح و تنزيه ميکند خدا را از شريک و عديل و نظير و ضدّ و ندّ و هر نقص و عيبى هر کس در آسمانها و زمين است از صاحبان عقول از قبيل ملائکه و جن و انس يا هر موجودى که در آنها است اگر کلمه من بملاحظه تغليب صاحبان عقول بر غير آنها ذکر شده باشد و اين تسبيح يا مقالى است و آن اختصاص باهل ايمان دارد يا حالى است که آن شامل تمام موجودات است چون تمام آنها بلسان حال دلالت دارند بر وجود صانع خبيرى که منزه و مبرى است از هر نقص و فتورى
«برگ درختان سبز در نظر هوشيار
هر ورقى دفترى است معرفت کردگار»
و معرفت باين تسبيح اختصاص به پيغمبر اکرم ندارد بلکه هر کس مختصرى تفکر در اوضاع کائنات نمايد دلالت آنها بر چنين خالقى براى او مشهود ميشود بلکه همه اين معرفت را بالفطره دارند نهايت آنکه شواغل دنيوى آنها را منصرف از توجه بعرفان خودشان نموده لذا در مواقع شدت بالطبع متوجه بخداوند عالم خبير بصير قدير ميشوند بلى ممکن است استماع تسبيح فطرى آنها که نقل شده اختصاص بآنحضرت و سائر اولياء اللّه داشته باشد و اين دلالت ذاتى که تسبيح حالى است بيشتر مشهود ميشود در پرندگان که بال گشادگان در هوا طيران ميکنند بحول و قوه الهى که بآنها عنايت شده و مانع از سقوط بزمين است با آنکه جسم ثقيلند و بالهام غيبى که قبض و بسط بال و صفيف و دفيف آنها هر يک در وقت لزوم مشهود است لذا تخصيص بذکر يافته‌اند و بالاتر از اين آنستکه تمام موجودات در عالم بالا اشتغال بطلب ذاتى و تسبيح فطرى خودشان در وقت تجلّى الهى بصفات جمال داشته‌اند ولى در اين عالم که آمدند خاموش شدند بلکه در اين عالم هم هر يک بحسب حال و مقال مناسب با خودشان اشتغال بدعا و ثناى الهى دارند و متوجه بحال خودشان هم هستند منتهى گوش شنوا
جلد 4 صفحه 37
ميخواهد که بشنود لذا ميگويند ما سميعيم و بصيريم و هشيم با شما نامحرمان ما خامشيم و قمى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که هيچ پرنده‌ئى در صحرا و دريا صيد نشود و هيچ چرنده‌ئى مگر براى کوتاهى او در ذکر خدا و نيز از آنحضرت نقل شده که گنجشک‌ها قبل از طلوع آفتاب و بعد از آن تقديس پروردگار خود و در خواست روزيشان را مينمايند و از امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده که خواندن خروسها در زمين جواب گوئى و به تبع خواندن ملکى است بصورت خروس با اوصاف مخصوصى از عظمت و احاطه و ارتفاع که ميگويد اشهد ان لا اله الا اللّه و اشهد انّ محمدا رسول اللّه و خاتم النبيّين و انّ وصيّه خير الوصيّين سبّوح قدّوس ربّ الملائکة و الرّوح و در اين باب در سور سابقه مخصوصا سوره بنى اسرائيل شرح مفصلى گذشت و بنابر آنچه ذکر شد ضمير در قد علم راجع بکلّ است چنانچه ظاهر کلام است و اگر راجع بخدا باشد محتاج به بيان نيست معلوم است که خدا عالم بدعا و ثناى همه موجودات ميباشد چنانچه فرموده و خدا عالم است بافعال آنها و هر کس را بپاداش عملش از خير و شر ميرساند و نيز مسلّم است که سلطنت حقه حقيقيّه در تمام آسمانها و زمين بالاستحقاق از آن حق است و غير او صلاحيت براى اين مقام ندارد و بازگشت تمام خلق در روز قيامت بحکم و فرمان او است و نيز فرموده آيا نديدى که خداوند کم‌کم و بتدريج پاره‌هاى ابر را از جوانب و اطراف ميراند پس احداث انضمام و تأليف ميکند ميان آن ابر متفرق پس قرار ميدهد آنرا متراکم هر قطعه فوق ديگرى پس مى‌بينى قطرات باران را که از خلل و فرج آن ريزان است و نازل ميکند از جهت فوق که ابر است از قطعات بزرگى که مانند کوه است و در آن جهت جاى دارد از جنس تگرگ تگرگ را يا نازل ميکند از آسمان از قطعات ابرى که هر يک در عظمت و صلابت مانند کوهى است مقدارى از جنس تگرگ را پس آسيب ميرساند بآن تگرگ بر جان و مال و باغ و زراعت هر کس بخواهد و صرف ميکند آن آفت و بلا را از هر کس بخواهد و بر هر تقدير مفعول ينزّل محذوف يا مقدر است ولى مبيّن است و بنظر حقير معناى دوم احسن و اسهل است اگر چه معناى اول بين مفسرين اشهر است و در هر حال نزديک ميشود که ضوء برق آن ابر
جلد 4 صفحه 38
ببرد نور چشمها را از شدت لمعان و خدا شب را مبدّل بروز و روز را مبدل بشب ميکند و ميگرداند آن دو را کوتاه و بلند و سر دو گرم و در تمام اين اوضاع و انقلابات که ذکر شد موجبات عبرت و خداشناسى براى صاحبان بصيرت فراهم است در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرمود خداوند قرار داده ابرها را غربيلها از براى باران آن آب ميکند تگرگ را تا ضرر نزند بچيزيکه ميرسد و آنچه مى‌بينيد شما در آن از تگرگ و صاعقه نقمت است از خدا بهر کس بخواهد اصابت ميکند و نيز از آنحضرت نقل شده که تگرگ خورده نميشود چون خدا فرموده يصيب بها من يشاء من عباده و در فقيه از امام باقر عليه السّلام نقل نموده در حديثى که در آن اقسام بادها ذکر شده که بعضى از آنها بادهائى است که ابر را حبس ميکند ميان آسمان و زمين و بعضى از بادها فشار ميدهد و تقطير ميکند آنرا باذن خدا و بعضى از بادها پراکنده ميکند آنرا و خداوند خلق فرموده هر جنبنده‌ئى در زمين را که حيوان باشد از منى چنانچه قمى ره فرموده يا از آب چون گفته‌اند اصل تمام موجودات آب است چنانچه فرموده و جعلنا من الماء کلّ شى‌ء حىّ پس بعضى از آنها حيوانات خزنده‌اند مانند مار و ماهى و کرم که بشکم راه ميروند و بعضى از حيوانات بدو پا راه ميروند مانند انسان و پرندگان و بعضى بچهارپا مانند چرندگان و درندگان و قمى ره از امام صادق عليه السّلام و در مجمع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که بعضى از حيوانات به بيشتر از چهارپا راه ميروند و اثبات شى‌ء نفى ما عدا نميکند چون خدا نميخواهد اقسام حيوانات را بيان بفرمايد ميخواهد بفرمايد خدا هر قسم بخواهد خلق ميکند از اين اقسام و غير آنها چون او بر هر مقدورى قادر است و اختلاف حيوانات با اتفاق اصلشان دليل بر وجود صانع خبير بصير حکيم مقتدر است و براى گرفتن اين نتيجه ذکر همان اقسام کافى است که در انظار مردم جلوه‌گر است و در خاتمه براى اتمام حجت خود بر خلق فرموده که بتحقيق ما نازل نموديم آيات واضحه و مبيّنه معارف و احکام را بر مردم تا تفکر و تأمل نمايند و مهتدى بهدايت الهى شوند ولى باز خدا هر کس را بخواهد توفيق تفکر و تأمل ميدهد و هدايت ميکند براه مستقيم موصل بحق و ببهشت و اينکه از حيوانات
جلد 4 صفحه 39
ديگر غير از انسان بکلمه من که مخصوص بذوى العقول است تعبير شده گفته‌اند براى وجود ذوى العقول است در حيوانات که بآن ملاحظه از باب تغليب بضمير جمع ذوى العقول در فمنهم من يمشى از آنها تعبير شده تا موافق شود تفصيل با اجمال و توافق حاصل شود بين اقسام و بعضى فرمايش قمى را هم در باب خلق حيوانات از منى حمل بر اغلب نموده‌اند و گفته‌اند بعضى از حيوانات از منى خلق نميشوند ولى آب جزء مادّه آنها است چون يکى از عناصر اربعه است و اين خود وجه ديگرى است براى بيان خلق تمام حيوانات از آب و خالق باضافه بکلّ نيز قرائت شده و بنظر حقير خداوند براى بيان مراد از من فى السموات و الارض که اعمّ از ذوى العقول ظاهرى است و تقرير و تثبيت تسبيح براى کلّيه حيوانات معامله ذوى العقول در منهم و کلمه من در سه موضع با آنها فرموده است خصوصا بملاحظه اثبات علم بدعا و تسبيح که براى کلّ شده که بايد اين مراعات بشود تا توافق بين آيه اولى و اين آيه حاصل گردد و اللّه اعلم بمرامه و محسّنات کلامه.