تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
کهيعص «1» ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِيَّا «2» إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا «3» قالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً وَ لَمْ أَکُنْ بِدُعائِکَ رَبِّ شَقِيًّا «4»
وَ إِنِّي خِفْتُ الْمَوالِيَ مِنْ وَرائِي وَ کانَتِ امْرَأَتِي عاقِراً فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْکَ وَلِيًّا «5» يَرِثُنِي وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا «6»
ترجمه
اين تذکّر رحمت پروردگار تو است بر بنده‌اش زکريّا
وقتى که خواند پروردگارش را خواندنى پنهان
گفت پروردگار من همانا سست شد استخوان از من و مشتعل شد سر از پيرى و نبوده‌ام من در خواندن تو پروردگارا محروم
و همانا من ميترسم از وراث بعد از خودم و باشد زنم نازا پس ببخش مرا از جانب خودت وارثى
که ميراث برد از من و ميراث برد از اولاد يعقوب و بگردان او را پروردگارا پسنديده.
تفسير
- در اوّل سوره بقره شرحى راجع بفواتح السّور گذشت و در اينجا از امام زمان عليه السّلام در کتب معتبره نقل شده که حضرت زکريّا از خداوند خواست که اسماء خمسه طيّبه را باو تعليم فرمايد و خداوند مسئول او را اجابت فرمود ولى آنحضرت هر وقت اسم محمّد و على و فاطمه و حسن عليهم السلام را مى‌برد و ياد ميکرد رفع همّ و غم از او ميشد و هر وقت اسم حسين عليه السّلام را ميبرد و ياد ميکرد محزون ميشد و گريه راه گلوى او را ميگرفت تا آنکه يکروز عرض کرد بار الها چرا در اين اسم اين اثر است پس خداوند اشاره فرمود باين حروف بواقعه کربلا و هلاک عترت طاهره و ظلم يزيد و عطش و صبر سيّد الشهداء پس حضرت زکريا سه روز از مسجد بيرون نيامد و مردم را از تشرّف خدمتش منع فرمود و مشغول بگريه و زارى شد و از خداوند خواست پسرى باو کرامت فرمايد که موجب روشنائى چشم و محبوب او باشد و وصى و وارث او گردد و در ولادت و شهادت مانند
جلد 3 صفحه 460
سيد الشهداء عليه السّلام باشد تا آنکه او هم مانند پيغمبر خاتم بمصيبت آن فرزند مبتلا و مأجور گردد و خداوند باو يحيى عليه السّلام را کرامت کرد که مانند حسين عليه السّلام شش ماهه از مادر متولد شد و بدرجه شهادت رسيد بنحو جانگدازى که در تواريخ مذکور و مشهور است و در بعضى از روايات که از امام صادق عليه السّلام نقل شده اين حروف را اشاره به انا الکافى الهادى الولى العالم الصّادق گرفته‌اند و در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که در دعاء خود عرض کرد اسئلک يا کهيعص در هر حال خداوند در اوّل اين سوره تذکّر داده و بيان فرموده رحمت خود را بر بنده‌اش حضرت زکريّاى پيغمبر در وقتى که خواند پروردگار خود را در خفيه تا از ريا دور و با خلاص نزديک باشد و بنابراين ذکر خبر مبتداء محذوف است که هذا باشد و اضافه بمفعول خود شده که رحمت باشد و آن اضافه بفاعل خود شده که رب باشد و عبد مفعول آنست و زکريّا بدل يا بيان است براى عبد ولى قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که مراد آنستکه ذکر کرد رحمت پروردگار را زکريا پس رحمت کرد بر او و در خبر است که بهترين دعاها دعاى پنهان است و بهترين روزيها روزى بقدر کفايت و دعاى آنحضرت که گفته‌اند در محراب بيت المقدس بوده آن بود که عرض کرد بار الها سست و ضعيف شد استخوان من و مشتعل گرديد سرم از پيرى تشبيه فرموده سفيدى سر خود را در نورانيّت بآتش و انتشار آنرا در تمام موى سر باشتعال آن در علل از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که در مردم اثر پيرى که سفيدى مو است ظاهر نميشد تا آنکه حضرت ابراهيم اثر پيرى را در محاسن خود مشاهده نمود عرض کرد بار الها اين چيست فرمود وقار است عرض کرد پروردگارا وقار مرا زياد کن و چون شخص کريم کسى را که معتاد بعطاء خود فرمود مأيوس نميکند حضرت زکريّا عرض کرد خدايا هيچوقت مرا از در خانه خودت محروم نفرمودى لذا اميد من باجابت تو زياد است و هر قدر اميد بنده بخدا زياد باشد کرم خدا هم بر او زياد ميشود خصوصا اگر موجب اميد را خدا خودش فراهم نموده باشد آنهم در جوانى که در پيرى هيچ سزاوار نيست او را مأيوس فرمايد و اکنون من ميترسم از ورثه خودم که بعد از فوت من نتوانند بوظائف جانشينى من قيام نمايند و اين موجب شود که امّتم گمراه گردند و در دين من خلل و فتورى روى دهد و بدعتهائى
جلد 3 صفحه 461
وارد گردد در مجمع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که آنها عموها و پسر عموها بودند و ظاهرا مراد آنستکه بتدريج وارث او ميشدند والا آنها در يک رتبه ارث نميبرند يا مراد از موالى صاحب اختياران و جانشينان عرفى يا خويشان نزديک يا خصوص عمو زاده‌هاى اويند ولى قمّى ره در تفسير موالى نقل نموده که مراد ورثه است و بنابراين معنى واضح است در هر حال و عرضه داشت زن من ايشاع دختر عمران نازا است و تاکنون اولادى نياورده و تو ببخش و عطا کن بمن از فضل و رحمت بى‌منتهاى خودت ولى و وارث و فرزند ارجمند ذکورى که ارث ببرد از من وارث ببرد از اولاد يا اقارب يعقوب بن ماثان که برادر عمران بوده يا اولاد يعقوب بن اسحق بن ابراهيم عليه السّلام که حضرت زکريا از اولاد او بوده مسلّما ولى بعضى او را از اولاد سليمان بن داود عليه السّلام که از نسل يهودا فرزند حضرت يعقوب بوده ميدانند و بعضى او را از نسل هرون برادر حضرت موسى دانسته‌اند که آن دو از اولاد لاوى فرزند حضرت يعقوبند و ارث در هر دو مورد ظاهر در ارث مال است چون معناى حقيقى ارث اين است ولى در مورد اوّل مسلّم است و در مورد دوّم بعضى گفته‌اند مراد ارث مقام است و در هر حال دلالت دارد بر آنکه انبياء ارث مالى ميگذارند و حديث ابو بکر از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که انبياء ارث مالى نميگذارند دروغ است و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امام باقر عليه السّلام نقل نموده که قرائت فرمودند يرثنى و أرث من آل يعقوب و بنابراين يک ارث بيش نيست آنهم مالى است و در خاتمه دعا فرمود که خداوند آن پسر را از هر جهت مرضى و پسنديده خود قرار دهد و اينهم دليل است بر آنکه مراد ارث مقام نبوّت که اهل خلاف گفته‌اند نيست چون اگر فرزندى که وارث نبوّت باشد خواسته بود ديگر لازم بلکه مناسب نبود پسنديده بودن آنرا بخواهد چون پيغمبر برتر و بالاتر است از آنکه پسنديده باشد و قمّى ره فرموده در آنروز زکريّا اولادى نداشت که قائم مقام او شود و از او ارث ببرد و هدايا و نذور بنى اسرائيل حق احبار بود و زکريّا رئيس احبار بود و زن او خواهر مريم بنت عمران بن ماثان بود و يعقوب بن ماثان و بنو ماثان آنروز رؤساء بنى- اسرائيل و شاهزادگان آنها بودند و از اولاد سليمان بن داود بودند و معلوم است که هر کس مالى داشته باشد مايل است که فرزند صالحى هم داشته باشد که
جلد 3 صفحه 462
اموالش بدست نااهل نيفتد و مقامش محفوظ بماند ..