تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قالَ أَ جِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِکَ يا مُوسى (57) فَلَنَأْتِيَنَّکَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَ بَيْنَکَ مَوْعِداً لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لا أَنْتَ مَکاناً سُوىً (58) قالَ مَوْعِدُکُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَ أَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى (59) فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَيْدَهُ ثُمَّ أَتى (60) قالَ لَهُمْ مُوسى وَيْلَکُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ کَذِباً فَيُسْحِتَکُمْ بِعَذابٍ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَرى (61)
فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْوى (62) قالُوا إِنْ هذانِ لَساحِرانِ يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِما وَ يَذْهَبا بِطَرِيقَتِکُمُ الْمُثْلى (63) فَأَجْمِعُوا کَيْدَکُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَ قَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى (64) قالُوا يا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَ إِمَّا أَنْ نَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى (65) قالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذا حِبالُهُمْ وَ عِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى (66)
ترجمه
گفت آيا آمدى نزد ما تا بيرون کنى ما را از زمين ما بسحر خود اى موسى
پس هر آينه آوريم تو را بسحرى مانند آن پس قرار ده ميان ما و ميان خود ميعادى که تخلف نکنيم از آن ما و نه تو در مکانى که مساوى باشد نسبت آن بدو طرف
گفت ميعاد شما روز آرايش است و آنکه جمع کرده شوند مردم در بلندى آفتاب
پس رو گردان شد فرعون و جمع‌آورى نمود وسائل مکر خود را پس آمد
گفت مر آنها را موسى واى بر شما مبنديد بر خدا دروغ را پس نابود کند شما را بعذابى و بتحقيق محروم ماند کسيکه افترا بست
پس کشانيدند بنزاع کارشان را ميان خودشان و پنهان داشتند راز گوئى را
گفتند همانا اين دو نفر هر آينه دو ساحرند ميخواهند که بيرون کنند شما را از زمينتان بسحرشان و براندازند آئين شما را که بهتر است
پس جمع کنيد وسائل مکرتان را پس بيائيد صف کشيده و بتحقيق رستگار شد امروز کسيکه غلبه نمود
گفتند اى موسى يا اين است که مى‌اندازى و يا آنکه باشيم ما اوّل کسيکه انداخت
گفت بلکه بيندازيد پس آنگاه ريسمانهاشان و عصاهاشان بخيال او افتاده ميشد از سحر آنان که آنها مى‌شتابند.
تفسير
- پس از طى مذاکرات سابقه بين فرعون و حضرت موسى آن ملعون از محاجّه طفره زد و از روى تعجّب بآنحضرت گفت پس از آنکه از مصر گريختى
جلد 3 صفحه 512
و سالها فرارى بودى اينک آمدى بطمع آنکه مملکت ما را بوسيله جادو و نيرنگهائى که در اينمدت آموختى تصرف کنى و بهانه کرده‌اى که من ميخواهم بنى اسرائيل را با خود ببرم بشامات اين خيال خام را از سر بدر کن که هرگز بمقصود نخواهى رسيد ولى باطنا ترسيده بود از غلبه آنحضرت و زوال ملک خودش لذا در مقام معارضه بمثل با آنحضرت بر آمد باعتقاد خود که گفت پس هر آينه ما هم ميآوريم براى تو سحرى مانند سحر تو پس قرار ده ميان ما و خود وعده‌اى که تخلّف از آن ننمائيم در مکانى که فاصله آن از ما و شما يکسان و مساوى باشد و بعضى گفته‌اند مراد مکانى است که مستوى و هموار باشد و پست و بلند نباشد و سوى بکسر سين نيز قرائت شده است حضرت موسى فرمود وعده شما با ما روز عيد باشد که مردم زينت و زيور مينمايند و آن در سال يکروز بود و تمام مردم جمع شوند در وقت بلندى آفتاب که موقع چاشت است براى آنکه خوب حقّ و باطل بر همه واضح و آشکار گردد و خبرش بتمام نواحى و اقطار برسد و همه مطّلع گردند فرعون هم قبول نمود و از مجلس بيرون آمد و امر کرد که هر قدر ممکن باشد از جادو گران و وسائل جادو و نيرنگ تهيّه نمايند و مهيا شد و در موعد مقرّر و مکان مقدّر حاضر و ناظر گرديدند و حضرت موسى زبان بنصيحت و دلالت آنها گشود که بيائيد از خدا بترسيد و افترا بخدا نزنيد که معجزات او را بگوئيد سحر است و براى او شريک قرار دهيد چون کسيکه مرتکب اين قبيل امور گردد بعذاب الهى در دنيا و آخرت گرفتار خواهد شد و نيست و نابود ميگردد و محروم از هر خير و نا اميد از هر ثواب خواهد بود در اين وقت کلام حضرت موسى در بعضى از سحره اثر کرد و گفتند از لحن اين شخص معلوم است که جادو گر نيست و نبايد با او طرفيّت نمود ولى بعضى ديگر مخالفت نمودند و محرمانه با يکديگر صحبت کردند و گفتند اگر موسى بر ما غالب شد تبعيّت از او ميکنيم و اگر ما بر او غلبه نموديم معلوم ميشود ساحر بوده و فرعون و کسانش گفتند مسلّما اين دو نفر ساحرند ميخواهند شما را از مملکت خودتان بيرون کنند بواسطه سحرشان و طريقه شما را که بهترين طريقه و مذهب است از ميان ببرند و دين خودشان را رواج دهند و بعضى گفته‌اند مراد از طريقه مثلى صاحبان آن ميباشند و باين کلمه از اشراف و وجوه قوم تعبير ميشود
جلد 3 صفحه 513
يعنى ميخواهند بزرگان و اشراف شما را از بين ببرند و کلمه ان ظاهرا مخفّفه از مثقّله است و ملغى از عمل شده بدليل دخول لام بر خبر و محتمل است نافيه باشد و لام بمعناى الا باشد و بعضى انّ بتشديد قرائت نموده‌اند و بنابراين اختصاص بلغت بعضى دارد که الف تثنيه را در احوال سه گانه اعراب ثابت قرار داده‌اند و بعضى هذين خوانده‌اند و بنابراين اشکالى نيست و وجوه ديگرى هم نقل شده که ذکرش لزوم ندارد و در خاتمه مذاکرات با يکديگر تصميم گرفتند و گفتند هر وسيله‌اى که داريد براى جادوگرى جمع‌آورى کنيد و بيائيد باتفاق صف بسته تا مهابت شما زيادتر شود و گفته‌اند هفتاد هزار نفر بودند که هر يک با عصا و ريسمانى وارد ميدان شدند و در مقابل حضرت موسى صف بستند و با خود گفتند امروز روزى است که کامران شود کسيکه غالب گردد و بآنحضرت گفتند تو اوّل عصاى خود را مى‌اندازى يا ما اوّل بيندازيم و چون آنها بمراعات ادب اين اظهار را نموده بودند حضرت موسى هم در مقابل تأدّب فرمود و جواب داد شما بيندازيد و شايد مقصود حضرت اين بود که آنها هر چه تهيّه کرده‌اند بکار بزنند بعد او معجزه الهيّه را ظاهر نمايد و سحر و نيرنجات آنها را ضايع و باطل کند علاوه بر آنکه مستظهر بلطف الهى بود و از عمليّات آنها باکى نداشت و آنها عصاها و ريسمانهاشان را انداختند و چون بصورت مار تعبيه نموده بودند و آلوده بجيوه کرده بودند و آفتاب بآنها تابيد همه بحرکت آمدند بطوريکه در نظر حضرت موسى نمودار شد و بخيال او در آمد براى اين سحرى که نموده بودند که آن عصاها و ريسمانها به تندى حرکت ميکنند و روى زمين راه ميروند و بعضى بجاى يخيّل بصيغه مجهول با ياء که قرائت مشهور است تخيّل با تاء بصيغه معلوم قرائت نموده‌اند و بنابراين معنى واضح‌تر است چون فاعل آن ضمير مستتر راجع بحبال و عصى است و جمله انّها تسعى بدل اشتمال از ضمير است و بقرائت مشهور جمله فاعل يخيّل است و بعضى گفته‌اند زيبق را در باطن آنها جا داده بودند و چون حرارت آفتاب بآنها رسيد زيبق ميل بصعود نمود و بحرکت در آمدند و بعضى گفته‌اند فرعون بخيال افتاد که آنها حرکت ميکنند و راه ميروند و اين خلاف ظاهر است.
جلد 3 صفحه 514