تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لا مِساسَ وَ إِنَّ لَکَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَ انْظُرْ إِلى إِلهِکَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاکِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً (97) إِنَّما إِلهُکُمُ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَسِعَ کُلَّ شَيْ‌ءٍ عِلْماً (98) کَذلِکَ نَقُصُّ عَلَيْکَ مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ وَ قَدْ آتَيْناکَ مِنْ لَدُنَّا ذِکْراً (99) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً (100) خالِدِينَ فِيهِ وَ ساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً (101)
يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً (102) يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً (103) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً (104) وَ يَسْئَلُونَکَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً (105) فَيَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً (106)
لا تَرى فِيها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً (107)
ترجمه
گفت پس برو و همانا مر تو را است در زندگى آنکه بگوئى نبايد کسى مرا مس نمايد و من کسى را مس نمايم و همانا مر تو را است موعدى که تخلّف کرده نشوى از آن و بنگر بخدايت که گشتى تمام روز بر آن مقيم که ميسوزانيم آنرا پس پراکنده ميکنيم آنرا در دريا پراکنده نمودنى
جز اين نيست که خداى شما خداوند آنچنانى است که نيست خدائى مگر او احاطه دارد بر همه چيز از راه دانش
اينچنين نقل ميکنيم براى تو از خبرهاى آنچه بتحقيق گذشته و بتحقيق داديم تو را از نزد خودمان موجب تذکّرى
کسيکه روى گرداند از آن پس همانا او بر ميدارد روز قيامت بار گرانى
که جاودانيانند در آن و بد است براى آنها روز قيامت آن بار
روز که دميده شود در صور و جمع کنيم گناهکاران را چنان روزى کبود چشمان
آهسته گويند ميان خودشان درنگ نکرديم مگر ده روز
ما داناتريم بآنچه ميگويند هنگاميکه ميگويد خردمندترين آنها که درنگ نکرديد مگر روزى
و مى‌پرسند تو را از کوهها پس بگو پراکنده ميکند آنها را پروردگار من پراکنده کردنى
پس واميگذارد آنها را زمين صاف هموارى
که نمى‌بينى در آن پستى‌ئى و نه بلندئى را.
تفسير
پس از اعتراض حضرت موسى بسامرى و اقرار او بگناه که در آيات سابقه بيان شد آنحضرت سامرى را نفى بلد فرمود و مقرر شد که او از ميان بنى اسرائيل بيرون رود و با کسى معاشرت نکند و نگذارد دست کسى ببدن او برسد چون هر کس دستش ببدن او ميرسيد او و آنکس تب ميکردند لذا مجبور شد که تنها مانند حيوانات وحشى در صحرا و بيابان زندگانى کند و قمّى ره فرموده باين حال
جلد 3 صفحه 524
بود تا مرد و اين علامت در خانواده او باقى ماند و الآن هم در مصر و شام هستند معروف بلامساس و حضرت موسى خواست او را بکشد خداوند باو وحى فرمود که نکش او را چون مردى است سخى و اين ذيل کلام قمّى ره را در مجمع از امام صادق عليه السّلام نيز نقل نموده و حضرت موسى باو فرمود اين عذاب دنيوى تو است و عذاب اخروى تو موعدى دارد که خداوند از آن تخلّف نميکند و در باره تو انجاز خواهد فرمود و نگاه کن و ببين خدايت را که گوساله است و روز را در عبادت آن بشب ميرساندى هر آينه بخوبى بسوزانم آنرا و خاکسترش را در دريا بريزم اگر حرق بمعناى سوزاندن بآتش باشد که ظاهر قرائت مشهور است ولى بنظر حقير بمعناى سائيدن بسوهان است و مراد آنستکه هر آينه با سوهان بسايم البته آنرا و سوده‌اش را در دريا بريزم چون ظاهرا بدن آن طلا بوده و روح نداشته و بعضى از قراء لنحرّقنّه بفتح نون و سکون حاء و تخفيف راء خوانده‌اند و اين قرائت از امير المؤمنين عليه السّلام نقل شده و مؤيد اينمعنى است و در روايات اين واقعه که در سوره بقره ذکر شد تصريح بآن شده بود و ظلت مخفّف ظللت است که لام اوّل آن حذف شده در هر حال اين عمل براى آن بوده که ذراتى از آن در دسترس مردم باقى نماند و بکلّى اثرش محو شود و عبادت کنندگان آن مفتضح و رسوا گردند و دماغشان بخاک ماليده شود و پس از آن به بنى اسرائيل فرمود جز اين نيست که خداوند شما آن خداى يکتاى بى‌همتائى است که مستجمع صفات کمال و جلال و منزّه از هر عيب و نقص و مستحق پرستش و ستايش است نه گوساله فاقد عاجز ناتوان که بسوزانند يا بسايندش و در دريا بريزند که اثرى از آثارش باقى نماند و خداوند احاطه علمى بهمه چيز دارد و عبادت کنندگان گوساله را از غير آنها بخوبى ميشناسد و بمجازات ميرساند و کسى نميتواند عمل و اعتقاد خود را از خداوند مخفى نمايد و پس از نقل قصّه و بيانات حضرت موسى خداوند بحبيب خود فرموده باين کيفيّت و طرز مطلوب و مرغوبى که ما نقل نموديم براى تو اين قصّه را قصص ساير انبيا و امم سابقه را بيان نموده و خواهيم نمود براى مزيد علم تو و عبرت خلق و تنبه و تذکّر و انذار و استبصار و ساير اغراض و ثمرات مترتّبه بر آنها و کتاب مشتمل بر آن قصص و ساير موجبات ذکر و فکر قرآن است که ما آنرا از عالم غيب
جلد 3 صفحه 525
و نزد خودمان بتو عطا کرديم و کسيکه رو گرداند از آن و پشت پا زند باحکامش روز قيامت بار گرانى از عقوبت معصيت و کفر و کفران نعمت بدوش کشيده وارد محشر خواهد شد و مخلّد در آن بار گران خواهد بود و بکيفر اعمال خود کاملا خواهد رسيد و مفرّى براى او نخواهد بود و بد بار گرانى براى آنها خواهد بود آن بار گران گناه و عقاب آن و آنروز روزى است که دميده ميشود در صور بتوسط اسرافيل و گنه‌کاران و سرکشان از اطاعت خدا و پيغمبر سر از قبرها بيرون آورند و در صحراء محشر جمع گردند با چشمهاى کبود که بدترين رنگهاى چشم است نزد عرب و کاشف است از شقاوت و شرارت در علم فراست و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه کور وارد محشر شوند و بعضى آنرا از آثار تشنگى قرار داده‌اند و بنظر حقير معناى اوّل متعيّن است چون موافق با ظاهر و اعتبار است و کبودى چشم در روايت از علائم اهل آتش ذکر شده و قمّى ره فرموده ميباشد چشمهاشان بر گردانده شده و سفيدى آنها ظاهر گشته و نميتوانند بهم زنند آنرا و لابد از نهايت خوف و وحشت است و مؤيّد اينمعنى است که خداوند فرموده صوتهاى خودشان را پنهان ميکنند و آهسته با يکديگر ميگويند ما در دنيا و قبر ده روزى بيش درنگ نکرديم و اين از نهايت رعب و هول است که قلب آنها را پر کرده و متأسفند از آنکه چرا چند روزه دنيا را صرف در صبر بر طاعت و از معصيت ننمودند لذا خداوند فرموده ما بهتر ميدانيم مدّت درنگ آنها را وقتى که اعقل و اعلم و اصلح آنها که داراى طريقه نيکوتر است ميگويد درنگ نکرديد مگر يک روز چون تمام مدت دنيا در برابر آخرت مانند يکروز است و در اين مقام اقوال ديگرى در مجمع و غيره ذکر شده و چون مخالف با ظاهر و اعتبار بود حقير نقل ننمودم و معلوم است که عدد ده خصوصيّتى ندارد بلکه کنايه از کمى مدّت است نهايت آنکه تمثيل بيکروز در برابر مدّت بى‌پايان آخرت اولى و انسب و امثل است و در نفحات نقل نموده که چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بيان اهوال قيامت را فرمود بعضى از قريش که منکر معاد و حشر بودند از روى استهزاء از آنحضرت پرسيدند که اين کوههاى باين عظمت و بزرگى در آنروز چه خواهد شد خداوند به پيغمبر خود دستور فرموده که جواب آنها را بفرمايد پروردگار من آنها را پراکنده کند يک نوع پراکندگى عجيبى که از آنحضرت
جلد 3 صفحه 526
روايت شده خداوند آنها را مانند شن کند و بادى فرستد که متفرّقشان نمايد و جاى آنها را زمين هموار بدون پستى و بلندى قرار دهد بطوريکه اى پيغمبر من يا اى شخص بينا در روى زمين گودى و بلندئى نخواهى ديد و از قمّى ره نقل نموده که قاع زمينى است که خاک نداشته باشد و صفصف زمينى است که چيزى در آن نروئيده باشد و عوج پستى و امت بلندى است و بعضى گفته‌اند قاع و صفصف يک معنى دارند و آن زمين هموار نرم صاف خالى از گياه است که پستى و بلندى و پشته و دره‌ئى نداشته باشد و مانند يک صف مستوى مشهود گردد و بنابراين جمله اخيره براى تأکيد اين معنى ذکر شده است و اللّه اعلم ..