تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ کَذلِکَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَ لَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَ أَبْقى (127) أَ فَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساکِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (128) وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَکانَ لِزاماً وَ أَجَلٌ مُسَمًّى (129) فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِها وَ مِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّکَ تَرْضى (130) وَ لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْکَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَيْرٌ وَ أَبْقى (131)
وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى (132)
ترجمه
و همچنين جزا ميدهيم کسى را که تجاوز نمود و نگرويد بآيتهاى پروردگارش و هر آينه عذاب آخرت سخت‌تر و پاينده‌تر است
آيا هدايت نکرد آنها را آنکه چه بسيار هلاک کرديم پيش از آنها از اهل اعصار سابقه‌ئيکه سير ميکنند در مسکنهاى آنان همانا در آن نشانه‌ها است مر صاحبان خرد را
و اگر نبود سخنى که سبقت گرفت از پروردگارت هر آينه بود لازم و مدّتى نامبرده
پس صبر کن بر آنچه ميگويند و تسبيح کن بستايش پروردگارت پيش از طلوع آفتاب و پيش از غروب آن و بعضى از اوقات شب را پس تسبيح کن و جوانب روز را باشد که تو خوشنود شوى
و مدوز دو چشمت را بسوى آنچه کامياب نموديم بآن اصنافى را از آنها که آن زينت و خوشى زندگانى دنيا است براى آنکه مبتلا نمائيم آنها را در آن و روزى پروردگار تو بهتر و پاينده‌تر است
و امر کن خانواده خود را بنماز و مداومت کن بر آن نميخواهيم از تو روزى ما روزى ميدهيم تو را و انجام نيک مخصوص بپرهيزکارى است.
تفسير
- خداوند متعال چنانچه بيان فرمود مجازات معرض از ذکر را در آيات سابقه که معيشت ضنک و کور محشور شدن بود تصريح فرموده در اين آيه بمجازات کسيکه تجاوز نمايد از حدّ و ايمان نياورد بآيات الهى خواه شريک نمايد مصنوع را با صانع در عبادت خواه شريک کند رعيّت را با امام در قبول ولايت چون هر دو مصداق اسراف و تجاوز است و خواه منکر شود آيات تدوينى را که قرآن است يا آيات تکوينى را که انبياء و ائمه عليهم السلامند چون در هر صورت مستحق عذاب دائم اخروى است که اشدّ و ادوم است از کلّيه عذابهاى دنيوى از قبيل معيشت ضنک و کورى و خسف و غرق و حرق و غيرها آيا آيات وافى هدايات قرآنيه بآنها نرسيده و بيان نشده است براى آنان که چه بسيار از پيشينيان از قبيل قوم نوح و عاد و ثمود مبتلا بانواع عذابها شدند و نيست و نابود گرديدند و بلاد ويران شده آنها در مسير اينها از مکّه بشام براى تجارت واقع شده که راه ميروند در خانه‌هاى ويران آنها و مشاهده مينمايند آثار هلاک آنها را و با وجود اين متنبّه نميشوند و نميترسند خداوند با آنها همان معامله را بنمايد در صورتى که اين نشانه‌ها و اين قصص و حکايات کافى است براى تذکّر و تنبّه صاحبان عقول صافيه
جلد 3 صفحه 534
و افهام مستقيمه خالى از تغافل و عناد و تعامى و الحاد و اگر نبود وعده خداوند تعالى پيش از اين به پيغمبر اکرم که عذاب نفرمايد امّت او را در دنيا براى کرامت آنحضرت و نبود مدّتى که مقدّر شده براى عمرهاى آنها يا نزول عذاب بر آنها لازم بود که همان معامله عاد و ثمود با آنها بشود و بنابراين اجل مسمّى عطف است بر کلمه که بمعناى وعده است و گفته‌اند تقدّم لکان لزاما براى دلالت هر يک از معطوف و معطوف عليه است بر استقلال بنفى لزوم عذاب و محتمل است عطف باشد بر اسم کان که عذاب است يعنى اگر وعده الهى نبود هر آينه بود عذاب و ضرب الاجل براى نزول آن بعد از دو يا سه روز مانند بعضى از امم سابقه لازم و اين ضرب الاجل براى آن بود که شايد در آنمدّت توبه کنند پس امر فرمود پيغمبر اکرم را که صبر و شکيبائى فرمايد در برابر گفتار و کردار ناهنجار آنها و تسبيح و تقديس فرمايد بحمد و ثناء پروردگار خود را پيش از طلوع آفتاب و پيش از غروب آن و از جوانب روز و پاره‌هاى شب نيز از منه و اوقاتى را مخصوص بتسبيح و تقديس الهى فرمايد تا خداوند توفيق تحمّل و بردبارى در مصائب و آلام را باو کرامت فرمايد و راضى و خوشنود شود برضا و خوشنودى خداوند و بعضى ترضى بصيغه مجهول قرائت نموده‌اند و بنابراين نتيجه تسبيح خوشنودى خداوند از او است و در خصال از امام صادق عليه السّلام روايت نموده که در جواب سؤال از اين آيه فرمود واجب است بر هر مسلمانى که بگويد پيش از طلوع آفتاب و پيش از غروب آن ده مرتبه لا اله الا اللّه وحده لا شريک له له الملک و له الحمد يحيى و يميت و هو حى لا يموت بيده الخير و هو على کلّ شى‌ء قدير و در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که مراد از اطراف النّهار بجا آوردن نافله در روز است و نهى فرمود آنحضرت را از دوختن چشم حسرت و طمع بزخارف دنيا که در دست اصنافى از کفّار و فجّار است براى تنبه خلق که نبايد اين زينتهاى ظاهره و زرق و برق دو روزه جلب توجّه آنها را بنمايد چون خداوند ميخواهد آنانرا سر گرم نمايد باين مزخرفات تا از ياد خدا غافل شوند و استحقاقشان براى عذاب کامل گردد يا در آن حال امتحان کند آنها را که چه ميکنند با آن مال و ثروت و اقبال دنيا و اين تجمّلات در نزد خدا ارزشى ندارد که آنرا از اهل دنيا دريغ فرمايد و روزى هر کس و بهره‌اى که خدا مقدّر فرموده براى او در آخرت از اهل
جلد 3 صفحه 535
ايمان خصوصا پيغمبر اکرم بهتر و برتر است از تمام نعمتهاى دنيا که در دست کفّار و فجّار است علاوه بر آنکه پاينده و جاويد و دائم و باقى است و اينها محدود و موقت و داثر و زائل است و در صافى رزق ربّک بهدايت و نبوّت که باقى و ثابت است تفسير شده و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که چون اين آيه نازل شد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم راست نشست و فرمود کسيکه دستور پذير نشود و منتسب نسازد خود را بنسبت عمل بدستور خدا بند ميآيد نفس او با حسرتهاى دنيا يعنى آنها را با خود بگور ميبرد و کسيکه چشم بيندازد بچيزهائى که در دست مردم است اندوهش بطول انجامد و غيظش فرو ننشيند و کسيکه از خدا براى خود نعمتى نه بيند مگر خوردنى و آشاميدنى عمرش کوتاه و عذابش نزديک گردد و نيز از آنحضرت روايت شده که نگاه نکنيد به بالاتر از خودتان و نگاه کنيد به پائين‌تر از خودتان چون اين دورتر است از ناشکرى و نزديکتر است بشکر گذارى و ظاهرا منظور بالاتر و پائين‌تر از حيث جاه و جلال دنيوى است نه از جهت علم و تقوى که جمال و کمال اخروى است و استدلال باين آيه فرموده در نهى از توجّه نمودن بما فوق در روايت ديگر و نيز مأمور فرمود آنحضرت را که امر فرمايد اهل بيت خود را بنماز و مداومت کند بر آن و فرموده ما از تو نميخواهيم روزى خود و اهل بيتت را فراهم نمائى ما رزق تو و ايشانرا ميرسانيم تا فارغ البال مشغول بامر آخرت باشى و عاقبت محموده از آن اهل تقوى است و در چند روايت معتبر از ائمه اطهار عليهم السلام تصريح شده بآنکه خداوند مأمور فرمود پيغمبر خود را که اختصاص دهد اهل بيت خود را بخطاب خاص راجع بنماز بعد از آنکه مأمور فرموده بود آنحضرت را که امر فرمايد امّت را بخطاب عام تا معلوم کند فضل ايشانرا بر مردم و مخصوص فرمايد آنانرا بکرامتى که اختصاص بآنها داشته باشد و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در تمام مدّت عمر يا تا نه ماه بعد از نزول اين آيه در مواقع نماز مى‌آمد در خانه امير المؤمنين و فاطمه زهرا عليهما السلام و ميفرمود بشتابيد بنماز خدا شما را رحمت کند و آيه تطهير را تلاوت ميفرمود و اهل سنّت هم قريب به اين معنى را نقل نموده‌اند و از اينجا معلوم ميشود که مراد از اهل همان عترت طاهره‌اند.
جلد 3 صفحه 536