تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْکِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ (52) لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (53) وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (54) وَ لا يَزالُ الَّذِينَ کَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (55)
ترجمه
- و نفرستاديم پيش از تو هيچ پيغمبر و نه خبر آورنده‌ئى را مگر آنکه وقتى آرزو کرد وارد نمود شيطان در آرزويش پس زائل نمايد خدا آنچه را وارد کند شيطان و بعدا محکم فرمايد خدا دلائل خود را و خدا داناى درست کار است
تا بگرداند آنچه را وارد ميکند شيطان آزمايش براى آنانکه در دلهاشان بيمارى است و آنانکه سخت باشد دلهاشان و همانا ستمکاران هر آينه باشند در خلافى دور از حقّ
و تا بدانند آنانکه داده شدند دانش را که آن حقّ است از پروردگار تو پس ايمان آورند بآن و نرم شود براى آن دلهاشان و همانا خدا هر آينه راه نماينده است آنانرا که ايمان آوردند بسوى راه راست
و هميشه باشند آنانکه کافر شدند در شکّى از آن تا بيايد ايشانرا قيامت ناگهان يا بيايد آنها را عذاب روزى بى‌مانند.
تفسير
- چون از آيه قبل مستفاد شد که کفار کوشش مينمايند پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را از ترويج دين و نشر احکام الهى عاجز نمايند بردّ آيات و القاء شبهات، خداوند براى تسليت خاطر آنحضرت و اطمينان قلب شريفش به پيشرفت اسلام و تأييد الهى ميفرمايد که ما پيش از تو هيچ پيغام‌آور از جانب خدا و خبر دهنده بوحى و الهام و منام را نفرستاديم مگر آنکه چون تمنّا و آرزوى رواج دين و پيشرفت امر خود را نمود شيطان القاء شبهات و ايجاد موانع کرد در حصول مرام و تحقق آرزو و تمنّاى او و بوساوس گوناگون وادار نمود اتباع خود را که سنگها در راه پيشرفت دين حقّ انداختند ولى بناى خداوند بر اين است که نسخ و محو و زائل ميگرداند القائات و شبهات و کارشکنيهاى شيطان و اتباع او را پس محکم و ثابت ميکند آيات و دلائل توحيد خود و نبوّت پيغمبران را چون خدا دانا است بمنويّات و آمال انبيا و راه اثبات آن و دفع شبهات و مکر معاندين از جوانب آن و اعمال او متين و از روى حکمت است و اينکه شيطان را مسلّط بر اين امور نموده براى آنستکه
جلد 3 صفحه 615
بالقائات او آزمايش فرمايد کسانيرا که در دلهاشان مرض شکّ و نفاق و تعصّب و عناد است و باين جهت قساوت قلب پيدا کرده‌اند که سخن حقّ در آنها اثر نميکند و دلائل واضحه را انکار ميکنند و براى ردّ آن کوشش مينمايند و آن ستمکاران بر خودشان و خلق بکلّى دور از حقّ و حقيقتند که گويا حقّ در جانبى و شقّى و آنها در شقّ و جانب ديگر جاى دارند و تا صاحبان علم و معرفت و دلهاى پاک از عناد و ملعنت بدانند آنچه تو آوردى حقّ است از طرف پروردگارت و ايمان بياورند بآن و دلهاشان خاضع و خاشع شود براى قبول آن و خداوند هدايت کننده است اهل ايمان را براه راست چون وقتى اشخاص معاند و لجوج اشکالات و ايرادات خود را نمودند و بطلان آنها واضح و آشکار گشت هم خبث طينت آنها ظاهر ميگردد و هم اشخاص منصف کاملا بحقّ آشنا و مذعن ميگردند و در مقام اطاعت و انقياد بر ميآيند ولى کسانيکه وساوس شيطانيّه در قلوب آنها مستقرّ و جاى گير شده محال است از شک و شبهه بيرون آيند تا قيامت بر پا شود ناگهان يا عذابى بر آنها نازل شود که در دنيا مثل و مانند نداشته باشد اين خلاصه مستفاد از ظاهر آيات شريفه است بنظر حقير و بنابراين تمنّى بمعناى حقيقى شايع خود باقى و مناسبت آن با کلام سابق محفوظ است ولى جمعى از مفسرين نظر بروايت اهل سنّت در شأن نزول اين آيات تمنّى را بمعناى تلاوت گرفته و فرموده‌اند پيغمبر اکرم مشغول نماز و تلاوت سوره النّجم بود در مسجد الحرام و قريش حاضر بودند چون رسيد بآيه أَ فَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّى وَ مَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى شيطان يا يکى از کفّار که عادت داشت براى اشتباه کارى جملاتى را داخل در کلام آنحضرت نمايد اضافه نمود تلک الغرانيق العلى و انّ شفاعتهنّ لترجى و چون اين دو جمله مشعر بمدح بتها و بر وفق عقيده کفّار بود که آنها را اشياء خوب جميل بلند مرتبه ميدانستند و بشفاعتشان معتقد و اميدوار بودند خوشحال شدند و با پيغمبر سجده کردند بتصوّر آنکه ايندو جمله کلام پيغمبر است چون غرانيق جمع غرنوق بمعناى حسن و جميل است و خداوند باين آيه محو و ابطال فرمود القاء شيطان را که مستقلا يا بتوسط آنمشرک نموده بود در کلام آنحضرت و محکم و ثابت فرمود بقيّه سوره را بطوريکه جاى ترديد و شک براى اهل ايمان باقى نماند در کلام خدا و رسول ولى کفّار بحال شک و شبهه باقى
جلد 3 صفحه 616
ماندند تا بجزاى خود رسيدند و اين امتحان و ابتلائى بود از خداوند نسبت بکفّار که مرض و قساوت قلب آنها بآن مکشوف گرديد و تسليتى شد براى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که معلوم گشت با ساير انبياء هم کفّار اين معاملات را مينمودند بالقاء شيطان اين خلاصه بعضى از توجيهات و تأويلاتى است که علماء اماميّه بعد از تضعيف در روايت اهل سنّت نموده‌اند و چون اصل آن قبيح و شرم‌آور بود حقير از نقل و نشرش خوددارى کردم ولى قمّى ره در شأن نزول اين آيات روايتى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و نسبت باماميّه داده که خلاصه‌اش آنستکه يکروز پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم احتياج بطعامى پيدا کرد و يکى از انصار براى آنحضرت بزودى بره بريانى تهيّه و حاضر نمود و چون چشم او بآن افتاد آرزو فرمود که امير المؤمنين و حضرت زهراء و حسنين عليهم السلام هم باشند و از آن تناول نمايند ناگاه ابو بکر و عمر حاضر شدند و بعد از آن دو امير المؤمنين عليه السّلام آمد پس اين آيات نازل شد که دلالت دارد بر آنکه آن دو از القائات شيطان بودند و براى فتنه و آزمايش مردم وجود پيدا کردند و خداوند آنها را محو و نابود فرمايد و امير المؤمنين عليه السّلام را اثبات و احکام و آثارش را مستقرّ و مستدام دارد و معلوم است که اين مورد يکى از مصاديق جليّه ظاهر آيات شريفه است و منافات با بيانيکه ابتدا بذکر آنشد ندارد و اللّه اعلم و در فرق ميان رسول و نبى اقوال و رواياتى ذکر شده که بنظر حقير راجع بفرق لغوى ميان آن دو است چون رسول بمعناى پيغام آورنده و نبى بمعناى خبر دهنده است و فرق است ميان آنکه کسى از جانب کسى پيغام بياورد يا آنکه از کسى خبر بياورد چون آن ميگويد او چنين گفته که من بشما بگويم و اين ميگويد او چنين گفته و بنابراين رسول اخص و نبى اعمّ است و محتاج به بيان فرق نيست بلى گاهى نبى مأخوذ از نبوت بمعناى رفعت است و در رفيع استعمال ميشود و آن غير از معناى معهود و متعارف و دائر در السنه و افواه است و ضمائر در انّه و به و له و منه يا راجع بمحکم مستفاد از يحکم اللّه آياته است يا بقرآن و دين اسلام که از مقام استفاده ميشود و مأمول پيغمبر رواج آن دو است و عقيم اصلا بمعناى نازاينده است و اينجا در روز بى‌مانند در شدت و سختى استعمال شده.
جلد 3 صفحه 617