تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدىً «13» وَ رَبَطْنا عَلى قُلُوبِهِمْ إِذْ قامُوا فَقالُوا رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلهاً لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً «14» هؤُلاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَوْ لا يَأْتُونَ عَلَيْهِمْ بِسُلْطانٍ بَيِّنٍ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ کَذِباً «15» وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ ما يَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ فَأْوُوا إِلَى الْکَهْفِ يَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ يُهَيِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً «16»
ترجمه
ما حکايت ميکنيم براى تو خبر ايشانرا براستى همانا آنها جوانمردانى بودند که ايمان آوردند بپروردگارشان و زياد نموديم هدايت ايشانرا
و محکم نموديم دلهاشان را وقتى که قيام نمودند پس گفتند پروردگار ما پروردگار آسمانها و زمين است هرگز نميخوانيم غير از او خدائى را هر آينه گفته باشيم آنگاه سخنى ناحقّ
اينجماعت که خويشان مايند گرفتند جز او را خدايان چرا نمى‌آورند بر
جلد 3 صفحه 411
ادّعائشان دليل روشنى پس کيست ستمکارتر از آنکه افترا بست بخدا دروغ را
چون کناره گيريد از آنها و آنچه ميپرستند جز خدا پس جاى گيريد در غار ميگستراند براى شما پروردگارتان از بخشايشش و آماده ميگرداند از براى شما در کارتان بهره‌مندى را.
تفسير
يکى از الطاف خاصه خداوند تعالى بر بندگان آنستکه چون کسى خدا شناس و مؤمن بمبدء و معاد شد حضرت احديّت باب سعادت و سلامت و رستگارى و هدايت را بروى او باز ميفرمايد بتوفيق و تأييد و استقامت در دين و دنيا تا برساند او را بمقام قرب و نعيم جاويد عقبى چنانچه اين معامله را با اصحاب کهف فرمود که جوانمردانى بودند در ديندارى و استقامت در طريق حقّ و حقيقت چون مؤمن شدند بخداوند قادر کريم کارساز که آماده فرمود براى آنها موجبات مزيد هدايت را بتقويت قلب و بستگى آن بدوستى خدا و صبر بر مفارقت وطن و ترک لذائذ و تحمّل مشاقّ و زندگانى در غار براى حفظ دين و فرار از تظاهر بشرک وقتى که قيام نمودند بوظيفه خودشان که هجرت از وطن بود براى آنکه نتوانستند باحکام دين در آن عمل نمايند و با خود گفتند پروردگار ما خداوند يکتاى آسمانها و زمين است ما نبايد جز او را بخدائى بخوانيم چون در اينصورت کلامى دور از حقّ و حقيقت گفته‌ايم و جور نموده‌ايم که براى خدا شريک قرار داده‌ايم اينها که از خويشان ما در شهرند و بت پرست شدند دليل واضحى بر جواز عملشان اقامه ننمودند و هيچکس ستمکارتر نيست از کسيکه نسبت دروغ بخدا دهد و بگويد خدا شريک براى خود قرار داده و پس از اين گفتگو يکى از آنها که گفته‌اند سمت رياست بر سايرين داشت و نامش تلميخا بود گفت و چون کناره‌گيرى کرديد و اعتزال جستيد از اين قوم و آنچه را پرستش ميکنند از خدايان باطل مگر خداوند بر حق که يکتا و بى‌همتا است پس جاى گيريد در اين غار خداوند خوان نعمت خود را بر شما ميگستراند و وسائل آسايش و بهره‌مندى شما را آماده و مهيّا خواهد فرمود و گفته‌اند اين پيشنهاد را او وقتى کرد که از شهر خارج شده بودند و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که اصحاب کهف بى‌شناسائى و اطلاع از يکديگر از شهر بيرون رفتند و چون در صحرا بهم رسيدند و با يکديگر معاهده نمودند که
جلد 3 صفحه 412
مقصودشان را بکسى نگويند مطلب را اظهار کردند و معلوم شد همگى يک مقصود دارند در هر حال اين عمل را براى کمال وثوق و اطمينان بفضل و رحمت و رحمانيّت و رازقيّت و حافظيت خداوند منّان نمودند و براى تحصيل جاى امن و محل مخلّى بطبعى براى عبادت بدون تقيّه از دشمن خدا نه براى ترس تعرّض دقيانوس بجان و مال آنها در نتيجه قيام ايشان در برابر او و اظهار اعتقاد بوحدانيّت خدا و نفى شرک صريحا و علنا بدون مراعات تقيّه چنانچه مفسرين گفته‌اند چون در روايات عديده از اين معنى تکذيب شده و امام صادق عليه السّلام حال حضرت ابو طالب عليه السّلام را تشبيه بايشان فرموده و فرموده تقيه احدى بپاى تقيّه آنها نرسيده و خداوند دو مرتبه اجرشان را عطا فرموده و اجر ايشان بر اظهار کفر بيشتر از اسرار ايمان بوده علاوه بر آنکه آيه سوّم و چهارم ظاهر است در آنکه اين مکالمات را با يکديگر ميکردند و بقرينه اتّحاد سياق آيات ميتوان حکم نمود که بعد از قيام، قولشان ربّنا رب السّموات و الارض هم با خودشان بوده نه خطاب بدقيانوس که حضرات گفته‌اند در نتيجه اعراض يا عدم توجّه باخبار ائمه اطهار و مراد از قيام ايستادن در مقابل سلطان جائر و بى‌پروا سخن گفتن نيست چون اين عمل مخالف با حکم عقل و دستور شرع است بلکه مراد قيام بوظيفه عقلى و شرعى است اعمّ از تقيه و طلب مندوحه با توکل بخدا و وثوق بفضل و رحمت او که بندگان را در مانده و مستأصل نخواهد گذاشت و کلمه مرفق که بکسر ميم و فتح فاء است و بعکس نيز قرائت شده کارى را گويند که مورد نفع و ارفاق و بهره‌مندى باشد و شطط در ظلم و جور و تجاوز از حقّ و حقيقت استعمال ميشود و در مذمّت اصحاب کهف از قومشان براى قبول شرک بدون دليل واضح دلالت واضحه‌اى است بر آنکه در اصول دين تقليد جائز نيست و بايد بدليل قطعى تمسّک نمود چنانچه در عملشان دلالت است بر حسن هجرت از بلدى که انسان نميتواند کاملا بوظائف دينى خود در آنجا عمل نمايد و قبح عکس آن مانند هجرت نمودن براى اغراض دنيوى به بلدى که نتواند در آنجا بوظائف دينى خود عمل نمايد.
جلد 3 صفحه 413