تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَ نَسِيَ ما قَدَّمَتْ يَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَ فِي آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً (57) وَ رَبُّکَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما کَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً (58) وَ تِلْکَ الْقُرى أَهْلَکْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَ جَعَلْنا لِمَهْلِکِهِمْ مَوْعِداً (59)
ترجمه
و کيست ستمکارتر از کسيکه پند داده شود بآيتهاى پروردگارش پس رو گرداند از آنها و فراموش کند آنچه را که پيش فرستاده است بدو دست خود همانا ما قرار داديم بر دلهاشان پوششهائى که نفهمند آنرا و در گوشهاشان سنگينى و اگر بخوانى آنها را بسوى هدايت پس هدايت نيابند در آنحال هرگز
و پروردگار تو آمرزنده صاحب رحمت است اگر مؤاخذه کند از ايشان بآنچه بجا آوردند هر آينه تعجيل کند براى آنها در عذاب ولى مر ايشانرا است وقت مقدّرى که نيابند غير از او در آنوقت پناهى
و اين است آباديهائى که هلاک کرديم آنها را چون ستم نمودند و قرار داديم براى هلاکشان وقت معيّنى.
تفسير
ظلم بنفس مانند ظلم بغير عقلا و شرعا قبيح و حرام است و هيچ کس
جلد 3 صفحه 434
از کسانيکه ظلم بنفس ميکنند ظالم‌تر نيست از کسيکه ادلّه توحيد و نبوّت و امامت و معاد را براى او بعبارات متعدّده و بيانات مختلفه ذکر نمايند و او رو گردان شود و اعراض نمايد و ادامه بسر کشى و طغيان خود دهد و توبه نکند بلکه تمام معاصى و گناهانى را که بأعضاء و جوارح خود مرتکب شده و از پيش فرستاده براى ثبت در نامه اعمالش فراموش کند مانند کسيکه مرتکب نشده و بفکر اصلاح کارش نباشد و اين براى آنستکه چون شخص بکلّى از ياد خداى خود غافل و سر گرم بهوى و هوس و شهوت رانى و متوغل در معاصى گرديد کم کم در اثر گناهان روزنه‌هاى قلبش بعالم نور و معرفت مسدود ميشود و چشم و گوش دلش از کار ميافتد مانند آنکه روپوشهائى بر قلبش کشيده شده که مطالب حقّه را نميفهمد و گوشش سنگين است که مواعظ حسنه را نميشنود و اعتنائى بآنها ندارد و اين حال اگر چه در اثر اعمال خودشان پيدا شده ولى چون مؤثرى در وجود جز خدا نيست و بنده از خود چيزى ندارد و تمام موجودات و آثار آنها از آن حقّ است و اين يکى از مجازاتهاى الهى آنها است در دنيا که مقدّر شده خداوند نسبت جعل را بخود داده تا پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بکلّى از هدايت آنها مأيوس شود و نفس مقدّس را براى ارشادشان بزحمت نيفکند و از اين قبيل شمّه‌اى در آيات سابقه بمناسبت مقام ذکر شد و تذکير و افراد ضمير در يفقهوه بمناسبت معنى است و خداوند غفور و رحيم است تعجيل در عقوبت بندگان نميکند و اگر بخواهد آنها را بعد از اعراض فورا عقوبت نمايد تعجيل فرموده با آنکه استحقاق دارند چون در علم الهى وقت معيّنى در دنيا و آخرت براى عذاب آنها تعيين شده که در آن وقت جز خداوند و تضرّع بدرگاه او براى آنها ملجأ و پناهى نيست و براى آنکه تصوّر نکنند عذاب الهى منحصر بآخرت است اخيرا فرموده اين آباديهاى قوم عاد و ثمود و امثال آنها است که در مرئى و معبر شما بوده و هست و تمام اهالى آنها را هلاک نموديم چون پيغمبران را تکذيب کردند و بخودشان ستم نمودند مانند شما و هلاکشان در وقت معيّنى بود که براى عذابشان قرار داده بوديم و تقديم و تأخيرى بهيچ وجه در آن روى نداد لذا شما بايد از حال آنها عبرت بگيريد نه آنکه مغرور بتأخير عذاب شويد و بر اصرار خودتان بعصيان بيفزائيد.
جلد 3 صفحه 435