تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً (60) فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً (61) فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً (62) قالَ أَ رَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَ ما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْکُرَهُ وَ اتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (63) قالَ ذلِکَ ما کُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً (64)
ترجمه
و هنگاميکه گفت موسى به پير و جوانش پيوسته خواهم رفت تا برسم بمحلّ تلاقى دو دريا يا بگذرانم روزگارى دراز
پس چون رسيدند بمحلّ تلاقى دو دريا فراموش کردند ماهى خودشان را پس گرفت راه خود را در دريا راهى پوشيده
پس چون گذشتند گفت به پير و جوانش بياور نزد ما چاشت ما را بتحقيق ديديم از اين سفرمان رنج و سختى
گفت خبر دارى هنگاميکه جاى گرفتيم در کنار آن سنگ پس همانا من فراموش کردم ماهى را و نبرد از ياد من آنرا مگر شيطان که ذکر کنم آنرا و گرفت راه خود را در دريا شگفت آور
گفت اين بود آنچه که طلب مينموديم پس برگشتند بنشانهاى پاى خودشان پى‌جويان.
تفسير
- قمّى ره فرموده چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم براى قريش قصه اصحاب کهف را بيان فرمود گفتند بما خبر ده از عالمى که خداوند امر فرمود بحضرت موسى که پيروى از او کند و چگونه بوده است حکايت آن پس اين آيات نازل شد و جهت اين مأموريّت آن بود که چون خداوند با حضرت موسى تکلّم فرمود و الواح تورية را بر او نازل کرد و در آن نوشته شده بود موعظه از هر بابى و بيان مفصّل از هر چيزى چنانچه در قرآن ذکر فرموده آنحضرت مراجعت فرمود نزد بنى اسرائيل و بمنبر رفت و کرامتهاى الهى را که باو شده بود نقل فرمود و در دل خود گفت خدا از من عالمترى نيافريده و خداوند بجبرئيل فرمود درياب موسى را که هلاک شد و باو اعلام کن که در محلّ تلاقى دو دريا کنار سنگى مردى است که داناتر از تو است برو نزد او و از علمش تعلّم نما پس جبرئيل نازل شد بر حضرت موسى و مراتب را بعرض رسانيد و آنحضرت پيش خود کوچک شد و دانست که خطا کرده و ترسيد و بوصى خود يوشع گفت خدا مرا امر فرموده که پيروى کنم از مردى که در محلّ تلاقى دو دريا است و از او تعليم گيرم پس يوشع براى توشه راه ماهى نمک زده‌اى را برداشت و بيرون آمدند و چون بآن مکان رسيدند مردى را ديدند که به پشت خوابيده و نشناختند او را پس وصى موسى عليه السّلام ماهى را در آورد و به آب شست
جلد 3 صفحه 436
و روى آنسنگ گذارد و از آنجا گذشتند و ماهى را فراموش نمودند و آن آب، آب حيات بود و ماهى زنده شد و داخل آب گرديد و موسى عليه السّلام و يوشع رفتند تا خسته شدند پس آنحضرت بوصى خود گفت بياور چاشت ما را ما در اين سفر رنج برديم و او بياد ماهى افتاد و گفت من ماهى را فراموش کردم از روى سنگ بياورم و موسى عليه السّلام گفت آنمرد که ما ديديم نزديک سنگ همان مقصود ما بود پس برگشتند از همان راهى که آمده بودند نزد آنمرد و او مشغول نماز بود موسى عليه السّلام صبر کرد تا او از نماز فارغ شد و سلام کرد و ظاهرا اين حديث را قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و روايات ديگرى مؤيد اين مضامين هم نقل شده است و ظاهر آيات شريفه و مفاد روايات معتبره آنستکه و ياد آور اى پيغمبر وقتى را که گفت موسى عليه السّلام بوصى جوان يا جوانمرد خود که تابع و خدمتگذار او بود همواره سير خواهم نمود تا برسم بمحلّ تلاقى دو دريا که يکى درياى روم و ديگرى درياى فارس است و آنمکان ميعاد ملاقات آنحضرت با حضرت خضر بود يا آنکه سير مينمايم مدّت مديدى که قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده مراد هشتاد سال است و چون رسيدند بمحلّ تلاقى دو دريا يوشع بن نون وصى و خدمتگذار او فراموش کرد ماهى را که براى توشه راه آورده بود و حضرت موسى هم بياد ماهى نبود پس هر دو فراموش کردند آنماهى را که براى توشه راه برداشته بودند و ماهى چون بآب زندگانى شسته شده بود زنده شد و گرفت راه مقصود خود را در زير آب دريا راهى پوشيده از انظار و رفت و هر دو از آن مکان حرکت کردند و چون مقدارى راه پيمودند حضرت موسى که تا آنوقت خسته و گرسنه نشده بود گرسنه شد و بيوشع بن نون فرمود غذاى چاشت ما را بياور بخوريم ما در اين سفر خسته و رنجور شديم و اين بخواست خدا بود که متذکّر ماهى شود و زياد از ميعاد دور نگردد و او در جواب عرض کرد آيا ديدى چه روى داد وقتى که جاى گرفتيم ما در کنار آنسنگ همانا من فراموش کردم ماهى و قصه او را که در آب شستم و زنده شد و راه خود را در دريا گرفت و رفت با آنکه اين امر عجيبى بود و نبايد فراموش شود معلوم ميشود اين کار شيطان بود که چنين امرى را از نظر من محو نمود و مرا بفراموشى انداخت و نگذارد قضيه را عرضه دارم حضرت موسى فرمود اين زنده
جلد 3 صفحه 437
شدن ماهى نشانه مطلوب ما بود و آن مرد که ديديم حضرت خضر بوده و برگشتند بجاى اوّل خودشان و بنابر اين بيان، قضيّه زنده شدن ماهى را حضرت يوشع مشاهده نموده و آنچه فراموش شده نقل آنست براى حضرت موسى و اينمعنى اگر چه با ظاهر قسمت اخير روايت قمّى ره که نقل شد وفق ندارد ولى در روايت عيّاشى از صادقين عليهما السّلام تصريح شده و با ظاهر قرآن موافق است چون ظاهر آنستکه و اتّخذ سبيله فى البحر عجبا جزء کلام حضرت يوشع است نه کلام مستقلّى از خداوند تا تکرار مطلب سابق باشد با تفاوت مختصرى يا اخبار از تبعيّت حضرت موسى باشد از ماهى و رفتن بجزيره‌اى که در آن حضرت خضر بوده چنانچه از بعضى از اقوال و اخبار استفاده ميشود چون اگر چنين بود بايد اينجمله مؤخر باشد از قول خداوند فارتدّا على آثار هما قصصابا آنکه مرجع ضمير مستتر در اتّخذ ظاهرا حوت است که قريب است نه موسى عليه السّلام که بعيد است و بعضى نسيان را در هر دو مورد بمعناى فقدان و گم کردن گرفته‌اند و اينمعنى علاوه بر آنکه بخودى خود خلاف ظاهر است چون حقيقت نسيان فراموشى است نه گم کردن، يکى از دو خلاف ظاهر مذکور را هم لازم دارد و عجب در آنستکه بعضى کلمه عجبا را کلام مستقلّى از حضرت موسى دانسته‌اند و گفته‌اند کلام يوشع در کلمه سبيله تمام شد و موسى جواب گفت عجبا يعنى تعجب ميکنم از اين امر تعجب کردنى با آنکه واضح است که بعد از اين کلمه، خدا فرموده قال تا فاصله باشد بين کلام يوشع و جواب موسى عليه السّلام و تصوّر نشود که چگونه ممکن است پيغمبر و وصى او چيزى را فراموش کنند چون سهو و نسيان از لوازم بشريّت است خصوصا در اين قبيل امور و با عصمت انبياء منافات ندارد علاوه بر آنکه نسيان از يوشع بوده و حضرت موسى فقط بياد ماهى نبوده و در بدو کلام نسبت نسيان از باب تغليب و همسفر بودن بهر دو داده شده و بعدا تصريح شده که فراموشى از يوشع بوده و ممکن است هنوز بمنصب وصايت نرسيده بوده و امّا از اين اشکال که حضرت موسى پيغمبر مرسل بلکه اولو العزم بوده و نبايد کسى در عصر او اعلم از او باشد ائمه اطهار عليهم السّلام جواب فرموده‌اند و حاصلش آنستکه اين در علوم ظاهره است و آنچه در کتب سماوى ايشان بيان شده ولى علم غيب مخصوص بخدا است بهر کس هر چه خواسته باشد
جلد 3 صفحه 438
باقتضاء مصلحت عطا ميفرمايد و حضرت خضر هم پيغمبر مرسل بوده و معجزش آن بود که روى هر چوب خشک و زمين خشکى که مى‌نشست سبز ميشد و باين سبب او را خضر ناميدند و اسم اوبليا بود پسر ملکا پسر عامر پسر ارفحشد پسر سام پسر نوح عليه السّلام و او در مقدّمه لشگر ذو القرنين بود که براى پيدا کردن آب زندگانى ميرفتند خضر آنرا يافت و نوشيد و ذو القرنين نيافت و او زنده و پاينده و راهنماى خلق است و در رکاب امام زمان عليه السّلام حاضر و ظاهر ميگردد و کلمه سربا ظاهرا مفعول دوم اتّخذ است و جمله ان اذکره بدل است از هاء در ما انسانيه و دلالت دارد بر آنکه منسى، ذکر حوت است نه خود او و عجبا ظاهرا صفت است براى اتّخاذا مقدّر يعنى گرفت راه خود را در دريا گرفتن عجيبى و شايد مصدر براى فعل مقدّر باشد يعنى تعجّب ميکنم تعجّب کردنى و قصصا مصدر است براى فعل مقدريکه دلالت ميکند بر آن فارتدّا على آثارهما يعنى متابعت نمودند از جاى پاى خودشان متابعت نمودنى و اينکه يوشع عليه السّلام فراموشى خود را نسبت بشيطان داده براى آنستکه هر نقص و ضررى از ناحيه شيطان بانسان ميرسد و فراموشى نقص است و ضررش آن بود که از مقصد دور شدند و بزحمت افتادند و مجبور بمراجعت شدند و ضمنا خواسته است عذر خواهى از اين قصور خود براى حضرت موسى کرده باشد و در بعضى از روايات ذکر شده که ماهى کباب کرده بود و از ترشح آب حيات بآن زنده شد و بدريا رفت و اللّه اعلم ..