تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (89) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً (90) کَذلِکَ وَ قَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً (91)
ترجمه
پس توسل جست بوسيله‌اى
تا وقتى که رسيد بجاى بيرون آمدن آفتاب يافت آنرا که ميتابيد بر گروهى که قرار نداده بوديم براى آنها از زير آن پوششى
اينچنين بود و بتحقيق احاطه داشتيم بآنچه نزد او بود بآگاهى.
تفسير
جناب ذو القرنين پس از فراغت از امر بلاد مغرب اراده مسافرت بمشرق نمود پس پيروى و متابعت و اتّخاذ نمود براى نيل بمقصود سبب و وسيله‌اى را از ميان آن وسائل و اسباب که بخواست خدا براى او آماده شده بود تا رسيد بمنتهاى آبادى مشرق و يافت آفتابرا که از بدو طلوع تا غروب ميتابد بر گروهى که حاجب و ساترى ميان آنها و آفتاب خداوند قرار نداده نه کوهى است نه دره‌اى نه درختى است نه بنائى در مجمع و عيّاشى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که آنها نياموخته بودند صنعت بنّائى را و قمّى ره نقل نموده که فرمود نياموخته بودند صنعت لباس را و عياشى ره از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که ذو القرنين وارد شد بر قوميکه سوزانده بود آنها را آفتاب و تغيير داده بود اجساد و الوان آنها را تا حدّيکه شده بودند مانند شب تار چنين بود حکايت ذو القرنين و کيفيت احاطه او بمغرب و مشرق که بيان شد يا سلوک او با اهل مشرق مانند سلوک او با اهل مغرب بود و خداوند احاطه داشت بر او و لشکر و حشم و خدم و مهمّات جنگى و اسباب و
جلد 3 صفحه 451
آلات و ادوات و وسايل حرکت و سکون و پيشرفت او بعلم و اراده و تدبير و تقدير بطوريکه هيچ يک از آنها در هيچ آنى بيرون از علم و بصر و خارج از اطلاع و خبر خداوند نبود و بنابر آنچه تاکنون بتبع آقايان مفسّرين ذکر شد کلمه کذالک در کلام خداوند متمّم آيه سابقه، و جمله و قد احطنا ابتداء کلام است ولى بنظر حقير محتمل است کذالک ابتداء کلام لا حق باشد باين تقريب که خدا ميفرمايد اين چنين با عظمت و مفصّل بود دستگاه و وسائل و اسباب پيشرفت کار او در مغرب و مشرق با اينحال از محيط علم و اطلاع ما خارج نبود و ما از تمام جزئيات آن دستگاه باخبر بوديم ..