تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ يَسْئَلُونَکَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْکُمْ مِنْهُ ذِکْراً (83) إِنَّا مَکَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَ آتَيْناهُ مِنْ کُلِّ شَيْ‌ءٍ سَبَباً (84) فَأَتْبَعَ سَبَباً (85) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَ وَجَدَ عِنْدَها قَوْماً قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَ إِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً (86) قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُکْراً (87)
وَ أَمَّا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى وَ سَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً (88)
ترجمه
و مى‌پرسند تو را از ذو القرنين بگو بزودى بخوانم بر شما از او حکايتى
همانا ما تمکّن داديم او را در زمين و داديم او را از هر چيزى وسيله‌اى
پس توسل جست بوسيله‌اى
تا وقتى که رسيد بجاى غروب نمودن آفتاب يافت آنرا که غروب ميکند در چشمه لاى دارى و يافت نزد آن گروهى را گفتيم اى ذو القرنين يا عذاب ميکنى ايشانرا و يا آنکه ميگيرى در آنها راه نيکوئى را
گفت امّا آنکه ستم نمود پس زود باشد که عذاب کنيم او را پس بر گردانده شود بسوى پروردگارش و عذاب کند او را عذاب سخت بى‌مانندى
و امّا آنکه ايمان آورد و بجا آورد کار شايسته را پس از براى او است بپاداش، خوبى و زود باشد که بفرمائيم او را از فرمانمان چيز آسانى.
تفسير
- در قرب الاسناد از امام کاظم عليه السّلام نقل نموده که جمعى از يهود خواستند خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم برسند بامير المؤمنين عليه السّلام عرضه داشتند و اجازه
جلد 3 صفحه 447
گرفتند و شرفياب شدند حضرت فرمود شما از من سؤال ميکنيد يا من بگويم گفتند شما بفرمائيد فرمود آمديد بپرسيد از ذو القرنين گفتند بلى فرمود پسرى از اهل روم بود پس پادشاه شد و در مشرق و مغرب عالم سير نمود و سدّ را بنا کرد آنها هم تصديق نمودند و قمّى ره فرموده که چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم قصّه حضرت موسى و خضر عليه السّلام را بپايان رسانيد از او پرسيدند آنکس که از مشرق تا مغرب را گردش کرد که بود و حکايتش چه بود پس اين آيات نازل شد و عيّاشى ره از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند از آنحضرت از ذو القرنين فرمود بنده صالحى بود و نامش عيّاش بود اختيار فرمود او را خدا و مبعوث کرد بر جمعى از جماعت پيشينيان در ناحيه مغرب بعد از طوفان نوح پس ضربتى بسمت راست سرش زدند و مرد و بعد از صد سال خداوند او را زنده کرد و مبعوث فرمود او را بر جمعى از جماعت پيشينيان در ناحيه مشرق پس تکذيب نمودند او را و ضربتى بسمت چپ سرش زدند و مرد و بعد از صد سال خداوند او را زنده کرد و عوض آندو ضربت که بدو طرف سرش رسيده بود خداوند دو شاخ ميان تهى در جاى آندو ضربت باو عطا فرمود که قوّت سلطنت و علامت نبوّت او در آن دو بود پس او را بآسمان دنيا برد و تمام روى زمين و پستيها و بلنديها و راههاى آنرا براى او آشکار کرد و از مشرق تا مغرب عالم را ديد و از هر چيزى باو داد و بسبب آن حقّ و باطل را شناخت و مؤيّد فرمود او را بآن دو شاخ که بوسيله آن کشف مينمود از آسمان و در آن بود ظلمات و رعد و برق و صاعقه براى هلاکت دشمنان و متمرّدان او پس او را بزمين فرود آورد و باو وحى فرمود که مغرب و مشرق عالم را بگرد که من زمين را براى تو بهم پيچيدم و مردم را ذليل تو کردم و ترس تو را در دلها انداختم و او اطاعت کرد و مشرق و مغرب عالم را مسخّر نمود و اين است معناى قول خداوند انّا مکّنّا له فى الارض تا آخر آيه و گفته‌اند او اوّل کسى بود که بملاحظه مستور شدن دو شاخش عمامه بسر گذارد و تصوّر نشود که شاخ عيب است و بايد پيغمبر از عيب مبرّى باشد چون ممکن است در دو جانب سرش ارتفاع مختصرى بوده که از آن تعبير بشاخ شده چون دو جانب سر را هم قرن ميگويند بعلاوه نبوّت او هم مسلّم نيست بلکه در چند روايت معتبره از ائمه اطهار تصريح شده که پيغمبر نبوده و شايد آنکه در بعضى از روايات ذکرى از نبوّت
جلد 3 صفحه 448
او شده است بملاحظه آن باشد که باو وحى ميشد چنانچه بمادر حضرت موسى وحى شد ولى آنچه مسلّم است آنستکه مرد صالح محبوب خدا و مؤيّد بتأييدات الهى بوده و بعضى او را يکى از اوصياء شمرده‌اند و در بعضى از روايات ائمه اطهار تصريح شده که او را ذو القرنين خواندند براى همان دو ضربتى بود که بدو طرف سرش زدند و بعضى گفته‌اند براى آن بود که بر مشرق و مغرب عالم مسلّط شد و دو جانب آفتاب را دو قرن آن خوانند و بعضى گفته‌اند براى آن بود که دو قرن زندگى کرد و مردم دو دوره در زمان حيات او مردند در هر حال گفته‌اند اسم او اسکندر بود و شهر اسکندريّه را در مصر او بنا نموده ولى در روايات ائمه عليهم السلام بنام عيّاش و عبد اللّه بن ضحّاک معرّفى شده است و از ابن عباس نقل شده که او بمکّه آمد وقتى که حضرت ابراهيم عليه السّلام در مکّه بود و چون شنيد حضرت آنجا است پياده شد و گفت در شهرى که حضرت ابراهيم باشد سزاوار نيست من سوار باشم و بخدمت او شتافت و حضرت باو سلام کرد و او با حضرت دست بگردن شد و معانقه نمود و اين سنّت از او باقى مانده و براى اين احتراميکه او از حضرت ابراهيم کرد خداوند ابر را در فرمان او قرار داد و اين مسخّر بودن ابر براى او در روايات ائمه اطهار هم ذکر شده است چنانچه در خرائج از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که خداوند ابر را مسخّر او نمود و اسباب پيشرفت کار را براى او آماده فرمود و نور را براى او منبسط کرد و شب و روز براى او يکسان بود و در خواب ديد که نزديک بآفتاب شد تا حدّى که دو قرن شرقى و غربى او را بدست گرفت و بيدار شد و براى قومش نقل نمود و آنها او را براى اين ذو القرنين ناميدند پس دعوتشان نمود بخدا و آنها اجابت کردند و بنابر آنچه تا کنون بيان شد معلوم ميشود مراد از تمکّنى که خدا فرموده باو دادم در زمين همان سلطنت عالمگير او است که در بعضى روايات بآن تصريح شده و فرموده‌اند چهار نفر بودند که تمام روى زمين را متصرّف شدند دو مؤمن و دو کافر امّا دو مؤمن حضرت سليمان بود و جناب ذو القرنين و امّا دو کافر نمرود بود و بخت النّصر و مراد از آنکه فرموده داديم باو از هر چيزى سببى همان آماده نمودن وسائل و اسباب پيشرفت کار و اراده او است يعنى باو داديم از هر چيزيکه مراد و مقصود او بود وسيله و سبب پيشرفتى از علم و قدرت و شوکت و سطوت و عزّت و ثروت و آلت و
جلد 3 صفحه 449
اسباب کار از هر باب و قمّى ره از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که سبب بمعناى دليل است يعنى از هر قبيل و هر نوع راهنمائى باو داديم پس پيروى و متابعت و اتّخاذ نمود براى نيل بمقصود خود که وصول بمغرب بود از ميان آن وسائل و اسباب وسيله و سببى را فاتّبع بهمزه وصل و تشديد تاء از باب افتعال نيز قرائت نموده‌اند تا وقتى که رسيد بمنتهاى آبادى زمين از جانب مغرب که ساحل درياى محيط باشد و اخيرا معروف باقيانوس اطلس شده بنظرش آمد که آفتاب غروب ميکند در چشمه‌اى که بواسطه داشتن گل سياه رنگش تار شده چون در مدّ نظرش جز آب متراکم نبود و در چنين موردى هر کس نظر کند بقرص آفتاب در حال غروب اين تصوّر برايش حاصل ميشود و در نظرش اينمعنى جلوه ميکند ولى حقيقت ندارد لذا خدا فرمود يافت آفتابرا چنين و نفرمود بود آفتاب چنين و اداء مطلب باين تعبير براى تأکيد رسيدن او بمنتهاى اراضى غرب است چون اگر بخواهند اينمعنى را ممثّل و مصوّر نمايند بغير اين تقريب و بيان ممکن نيست و بعضى بجاى حمئة حامية قرائت نموده‌اند که بمعناى گرم است آنهم شايد بملاحظه مجرّد تصوّرى است که براى مشاهده کننده حاصل ميشود از رفتن آفتاب در آب که گمان ميکند آن آب براى مجاورت با آفتاب گرم است و يافت ذو القرنين در نزد آن چشمه آب جماعتى را که کافر بودند و خطاب از جانب رب الارباب باو شد که آنها را دو قسمت نمايد يک قسمت که اصرار بر کفر و ضلالت دارند بکشد و يک قسمت که قابل ارشاد و هدايتند ارشاد و هدايت فرمايد و طريقه عفو و اغماض و نيکى و احسانرا براى خود در باره آنها اتّخاذ نمايد ذو القرنين هم اطاعت نمود و عرضه داشت ما ايمان را بآنها عرضه ميداريم اگر قبول ننمودند و براى اصرار بر کفر بخودشان ستم کردند بعد از اين آنها را ميکشيم و بعذاب دنيويشان ميرسانيم پس در قيامت که بپيشگاه الهى حاضر شوند خداوند آنها را معذّب بعذاب شديدى خواهد فرمود که مثل و مانند نداشته باشد و آن بنقل قمّى ره از امام صادق عليه السّلام آتش جهنّم است و اگر قبول کردند و ايمان آوردند و کار خوب کردند خوب بآنها جزا داده شود و بنابراين کلمه جزاء حال يا تميز است براى الحسنى که مبتداء موخر است و بعضى جزاء الحسنى برفع جزاء بدون تنوين قرائت نموده‌اند و بنابراين
جلد 3 صفحه 450
جزاء اضافه بحسنى شده و مراد آنستکه جزاء کارهاى خوب آنها داده خواهد شد و بعد از اين هم بآنها او امرى ميکنيم که اطاعتش آسان و ميسور باشد در هر حال معلوم است که آنها دو دسته بودند و ذو القرنين موظف بود در باره هر دسته‌اى بوظيفه مخصوصى عمل نمايد نه آنکه از ابتدا مخيّر بود در آنکه همه آنها را بکشد يا با آنها خوش رفتارى نمايد که بعضى تصوّر نموده‌اند و تعجّب از مفسّر معاصر است که ضمير در عندها را بآفتاب رجوع داده و استدلال نموده است بر آنکه آفتاب حقيقى نبوده بلکه تصوّرى بوده بآنکه نزد آفتاب حقيقى نميشود قومى زندگى کنند با آنکه کلمه عين نزديک بضمير است و شمس دور و با وجود اقرب ارجاع ضمير به ابعد نميشود و معنى واضح است رحمة اللّه عليه ..