تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَکَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ وَ لکِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ (61) وَ يَجْعَلُونَ لِلَّهِ ما يَکْرَهُونَ وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْکَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَ أَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ (62) تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (63) وَ ما أَنْزَلْنا عَلَيْکَ الْکِتابَ إِلاَّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (64) وَ اللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِکَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (65)
ترجمه
و اگر مؤاخذه کند خدا مردم را بستمشان باقى نميگذارد بر روى زمين هيچ جنبنده‌اى را ولى تأخير مى‌اندازد آنها را تا وقتى نام برده شده پس چون آمد وقتشان باز پس نميمانند ساعتى و پيشى نميگيرند
و قرار ميدهند براى خدا
جلد 3 صفحه 295
آنچه را ناخوش دارند و بيان ميکند زبانهاشان دروغ را که مرايشان را است خوبى ناچار همانا مر ايشانرا است آتش و همانا آنانند پيش فرستاده شدگان
قسم بخدا هر آينه بتحقيق فرستاديم بسوى امّتهائى پيش از تو پس آرايش داد براى آنها شيطان کارهاشان را پس او است اختيار دار آنها امروز و مر ايشانرا است عذابى دردناک
و نفرستاديم بر تو کتاب را مگر براى آنکه بيان کنى براى آنها آنچيزى را که اختلاف کردند در آن و براى راهنمائى و بخشايش از براى گروهى که ايمان ميآورند
و خداوند نازل نمود از آسمان آب را پس زنده کرد بآن زمين را پس از مردنش همانا در اين هر آينه نشانه‌اى است براى گروهى که ميشنوند.
تفسير
خداوند کريم و رحيم و حليم است تعجيل در عقوبت اهل ظلم بکفر و عصيانشان نميفرمايد و تا قابليتشان براى ترحم باقى باشد عذاب نميفرمايد و اگر مؤاخذه کند و عذاب فرمايد خداوند آنها را در دنيا جنبنده‌اى از اهل ظلم در زمين باقى نخواهد ماند ولى مصلحت در بقاء آنها است تا اجل محتوم و مقدرشان که لحظه‌اى جلو و عقب نمى‌افتد برسد براى آنکه توالد و تناسل نمايند و از آنها بندگان صالح خدا بوجود آيند و بمقامات عاليه خود برسند و بنابراين مراد از دابّه همان اهل ظلمند بقرينه استحقاق حکمى که براى آنها ذکر شده و محتمل است مراد هر جنبنده باشد اعمّ از انسان و حيوان چون وقتى عذاب نازل شود خشک وتر با هم ميسوزند مانند باغبانى که براى غلبه علف هرزه باغچه‌اى را ويران کند و مجددا آباد نمايد و البتّه خداوند بغير اهل ظلم در آخرت پاداش خواهد داد که جبران عذاب آنها در دنيا بنحو اکمل بشود مانند امراضى که خداوند بر اولياء و غير اهل تکليف مسلط ميفرمايد براى ارتقاء درجه و عبرت و ساير مصالح که موجب مزيد اجر آنها است و مرجع ضمير در عليها معلوم است که زمين است بمناسبت لفظ ناس و دابّه که در زمين مشى مينمايند و تعجّب در اين است که اهل کفر و عصيان چيزيرا که از براى خودشان نمى‌پسندند مانند شريک و دختر براى خدا قرار ميدهند و اموال پست نامرغوب را در راه خدا صرف ميکنند با وجود اين دروغ زبانى ميگويند که ما اهل بهشتيم در صورتى که اهل جهنمند بلکه پيش قدم در آنند اگر مفرطون بفتح را قرائت شود و بعضى بکسر قرائت نموده‌اند يعنى آنها
جلد 3 صفحه 296
زياده روى کنندگانند در معصيت و کسانيکه بوساوس شيطان اعمال ناپسند خودشان را پسنديدند و تکذيب نمودند پيغمبران را و مخالفت کردند اوامر ايشانرا آن ملعون قرين و ناصر و صاحب اختيار آنها است در دنيا ولى در آخرت از آنها تبرّى ميکند و بعذاب اليم الهى گرفتار خواهند شد و خداوند قرآن را فرستاد بر پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم براى بيان معارف و احکام الهيه و رفع اختلاف از ميان مردم در صحت عقائد و صلاحيت اعمال و براى هدايت و رحمت بر اهل ايمان و ذکر کليه آيات الهيه و ادلّه توحيد که از آن جمله نزول باران و تجديد حيات زمين است بروئيدن انواع گياه براى کسانى نافع است که گوش شنوا داشته باشند و پس از شنيدن تفکّر و تأمّل نمايند و بيابند دلالت و صحّت آنرا نه براى کسانيکه سر گرم بدنيا و مستغرق در بحر تعصّب و عنادند و توجّهى بآيات الهيه ندارند تا بمبدء و معاد خود پى برند ..