تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَ قالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْکُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراکَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (36) قالَ لا يَأْتِيکُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُکُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَکُما ذلِکُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ (37) وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ ما کانَ لَنا أَنْ نُشْرِکَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ ذلِکَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَ عَلَى النَّاسِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَشْکُرُونَ (38)
ترجمه
و داخل شدند با او در زندان دو جوان گفت يکنفر از آندو همانا من ديدم خود را در خواب که ميفشردم انگور را براى شراب و گفت ديگرى همانا من ديدم خود را در خواب که برداشتم بالاى سرم نانى را که ميخورند پرندگان از آن خبر ده ما را از تعبيرش همانا ما مى‌بينيم تو را از نيکوکاران
گفت نمى‌آيد براى شما خوراکى که روزى داده شويد بآن مگر که خبر دهم شما را بتعبير آن پيش از آنکه بيايد براى شما اين از چيزهائى است که آموخت مرا پروردگارم همانا من واگذاردم کيش گروهى را که نميگروند بخدا و آنها بآخرت ايمان ندارند
و پيروى نمودم کيش پدرانم ابراهيم و اسحق و يعقوب را روا نبوده است براى ما که شريک قرار دهيم با خدا هيچ چيز را اين از فضل خدا است بر ما و بر مردم ولى بيشتر مردم شکر نميکنند.
تفسير
پس از آنکه حضرت يوسف بحکم عزيز وارد زندان شد دو نفر جوان ديگر هم با او وارد شدند که قمّى ره فرموده آندو بنده پادشاه بودند يکى نانواى او و ديگرى ساقى بود و گفته شده پادشاه بزرگ مصر از طبّاخ و شربت دار خود بد گمان شده بود که خواسته‌اند او را مسموم نمايند لذا هر دو را بزندان فرستاده بود و آندو با حضرت يوسف مأنوس شدند و او مدّعى علم تعبير شد و آنها خواستند او را امتحان نمايند يکى از آنها که ساقى بود گفت من مى‌بينم خودم را در خواب که شراب ميگيرم از انگور و اينکه نسبت داده فشردن را بشراب باعتبار آنستکه انگور شراب ميشود بفشردن مثل اينکه ميگويند آجر پخته شد با آنکه خشت پخته شده باعتبار آنکه خشت آجر ميشود به پختن و ميگويند جارى شد ناودان با آنکه جارى آب است باعتبار آنکه آب در ناودان يا بوسيله آن جارى ميشود پس يا در نسبت مسامحه شده يا در استعمال کلمه خمر و اراده انگور بملاحظه چيزيکه
جلد 3 صفحه 143
مئال امر انگور بآنست چنانچه يا در نسبت جريان بناودان مسامحه شده يا در استعمال ناودان و اراده آب بملاحظه آنکه مجراى آب است و اين را مجاز در اسناد يا در کلمه گويند و بنظر حقير اقرب مجاز در اسناد است و ديگرى که نانوا بود گفت من مى‌بينم خودم را در خواب که بالاى سرم قدحى گذارده‌ام که در آن نان است و پرندگان از آن ميخورند چنانچه عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و بعضى گفته‌اند سه سبد يا سفره بوده و مرغان درنده از آن ميخوردند و هر دو از حضرت تقاضاى تعبير خوابشان را نمودند و تصديق کردند که او از اهل احسان و نيکوکارى است عياشى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که چون پادشاه امر بحبس يوسف عليه السّلام نمود در زندان خداوند بآنحضرت تعليم فرمود علم تعبير خواب را و او خواب زندانيان را تعبير ميفرمود و دو غلامى که با او بزندان در آمدند در همان روز چون شب خوابيدند و صبح برخاستند گفتند باو ما ديشب خوابى ديديم براى ما تعبير نما بتقريب مذکور در آيه و در کافى از آن حضرت نقل نموده که او يعنى يوسف عليه السّلام توسعه ميداد جاى را بر اهل مجلس و قرض ميکرد براى اهل احتياج و کمک ميکرد با ضعفاء و قمى ره از آن حضرت نقل نموده که او قيام ميکرد براى پرستارى مريض و خواهش مينمود براى محتاج و توسعه ميداد بر محبوس و بنظر حقير همين اخلاق موجب آن شده که آندو تصديق احسان او را نموده‌اند و بعضى گفته‌اند مراد آن دو اين بوده که خوب تعبير خواب ميکنى در هر حال پس از آنکه آنحضرت توجّه و احتياج آنها را بخود احراز فرمود وسيله‌اى براى دعوت آنها بتوحيد بدست آورد و قبلا مدّعى معجزه شد تا بدانند که پيغمبر است و فرمود علم من منحصر بتعبير خواب نيست من خبر ميدهم بشما که چه خوراکى براى ارتزاق شما ميآورند و اوصاف و خواص آن چيست پيش از آنکه بياورند براى شما چون تأويل خبر دادن از مئال امر چيزى است پيش از تحقّق آن و اينجا خبر دادن از طعام آنها است قبل از حضورش مانند حضرت عيسى عليه السّلام که خبر ميداد چه ميخورند و چه ذخيره ميکنند در خانه‌هاشان و اين يکى از علومى است که خداوند بمن تعليم فرموده بطريق الهام و وحى بدون اسباب عادى و باين مقام نميرسد جز مؤمن موحّد و من قبول ننمودم طريقه کسانيرا که ايمان نمى‌آورند بخداى يگانه
جلد 3 صفحه 144
و آنها کسانى هستند که منکر معادند چون اقرار بتوحيد ملازم با اقرار بمعاد و انکارش ملازم با انکار آنست و بنظر حقير براى افاده اين نکته کلمه هم مکرّر شده اگر چه گفته‌اند براى تأکيد است و اين نظريّه با تامّل مکشوف ميشود بلکه متابعت نمودم مسلک پدران خود ابراهيم و اسحق و يعقوب عليهم السلام را که فضل ايشان معروف و نبوّتشان مشهور است و من از چنين دودمان شريفى هستم هرگز روا نبوده و نباشد از براى احدى خصوصا ما خانواده نبوت و رسالت که هيچ موجود و مصنوع و امرى را شريک با خدا قرار دهيم اين توحيد و دعوت بآن و نبوت از تفضّلات الهى است بر ما و بر ساير مردم که موحّد شوند و مهتدى بهدايت ما گردند و پيرامون شرک و فساد نگردند ولى بيشتر خلق از اين نعمت عظمى شکر گذارى نميکنند و اجابت دعوت انبياء را نمينمايند و متنبّه نميشوند ..