تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (39) ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُکْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِکَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (40) يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُکُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَ أَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْکُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ (41) وَ قالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْکُرْنِي عِنْدَ رَبِّکَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِکْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (42)
ترجمه
اى دو يار زندان من آيا خدايان متعدده بهترند يا خداى يگانه
غالب بر همه نمى‌پرستيد غير از خدا مگر نامهائى را که نام نهاده‌ايد آنها را شما و پدرانتان نازل ننموده خدا بر آن هيچ حجتى نيست حکم مگر خداى را فرموده است که نپرستيد مگر او را اين است دين قويم ولى بيشتر مردم نميدانند
اى دو يار من در زندان اما يکى از شما دو نفر پس بياشاماند خواجه خود را شراب و اما ديگرى پس بدار کشيده شود پس بخورند پرندگان از سر او مقدّر شد امريکه در تعبير آن پرسش مينموديد
و گفت مر آنکس را که دانست او نجات يابنده است از آندو نفر ياد کن مرا نزد خواجه خود پس از ياد او برد شيطان ياد پروردگارش را پس درنگ کرد در زندان چند سال.
تفسير
در تعقيب دعوت بتوحيد حضرت يوسف عليه السّلام بآن دو نفر غلام زندانى فرمود اى دو يار و نديم و مجالس و مصاحب من در زندان آيا آلهه متفرقه متعدده
جلد 3 صفحه 145
مختلفه مصنوعه از سنگ و چوب و فلزات اولى و احق و اليقند براى پرستش و ستايش و آيا عبادت آنها انفع است براى عبادت کننده يا خداى يگانه قادر غالب قاهر که کسى نتواند مانع از نفوذ اراده او شود و جواب معلوم است که عبادت آنها نفعى ندارد و مصنوع شخص لايق براى معبوديت نيست و خير و شر و ضرر و نفع و کليه امور بدست خداى واحد قهّار است و آنها از خدائى بهره‌اى ندارند جز اسم بى‌مسمّا که بت پرستان براى آنها گذارده‌اند که آنها را خدا يا رب النوع ناميده‌اند پس گويا عبادت نميکنند مگر همان اسماء بى‌مسماى جعلى خودشان را و در آيه دوم خطاب بتمام اهل زندان يا عموم بت‌پرستان شده و اخيرا استدلال فرموده است بر بطلان عبادت آنها باين تقريب که عبادت بايد بدستور خدا باشد و خدا نفرموده است که شما عبادت بت کنيد پس اگر شما پرستش ميکنيد آنها را بعنوان تقرّب بخدا آنهم جائز نيست چون مستحق پرستش او است و کسى در ملک وجود اختيار حکم فرمائى را ندارد جز او و او امر فرموده است که عبادت نکنند بندگان جز او را و اين توحيد ذات و اخلاص در عبادت دين قويم و منهج مستقيم ابراهيم و ساير انبياء عظام است و نبايد از آن عدول نمود ولى بيشتر مردم فکر نميکنند و نمى‌دانند تکليف خود را و پس از انجام مقصد و اداء وظيفه رسالت خواب آندو نفر را تعبير فرمود باين بيان که آنشخص ساقى بمقام سابق خود ميرسد و مولى و ولى نعمت خود را شراب ميدهد و مقرّب‌تر از پيش ميگردد و اما آن شخص خبّاز را از زندان بيرون مى‌آورند و تقصير او بر پادشاه ثابت ميشود و او را بدار ميکشند و مغز سر او را پرندگان ميخورند و کسانيکه گفته‌اند نانى را که او در خواب ديده بود بر سر دارد در سه سبد يا سه سفره بوده و انگوريرا که ديگرى ديده بود ميفشرد براى شراب سه خوشه بوده گفته‌اند مدت ظهور تعبير را هم حضرت سه روز تعيين فرمود و قمى ره فرموده نانوا دروغ گفته بود خواب نديده بود لذا وقتى حضرت يوسف فرمود تو را پادشاه ميکشد و بدار ميکشد و پرندگان مغز سر تو را ميخورند او انکار کرد خواب خود را و حضرت در جوابش فرمود راست يا دروغ کار تمام شد و قضاء الهى جارى شد بر امريکه در آن استفتاء نموديد و بعضى گفته‌اند هر دو دروغ گفته بودند فقط مقصودشان امتحان حضرت بود و بنظر حقير بعيد است بلکه يا هر دو راست گفته بودند نهايت
جلد 3 صفحه 146
آنکه نانوا چون ديده تعبير حضرت بر ضرر او است منکر شده براى توهين و استهزاء يا او دروغ گفته چنانچه قمى ره فرموده و براى آنکه اهانت نموده مستحق عقوبت شده چون ظاهر آنستکه حضرت تعبير خواب آن دو را فرموده و واقع شده نه آنکه اخبار فرموده از مقدّر آنها چنانچه بعضى احتمال داده‌اند و لازمه اين معنى آن است که هر دو راست گفته باشند در خواب ديدن اگر چه يکى از آندو دروغ گفته باشد در انکار کردن يا کسى دروغ گفته باشد در خواب ديدن که خداوند منجز فرموده است تعبير خواب موقوف بصدق او را در باره او بپاداش دروغ و تجرّى و هتک حرمت او از پيغمبر خود و در مجمع فرمايش قمّى ره را نسبت بائمه عليهم السلام داده چون مسلّم است که او از غير امام عليه السّلام نقل نميکند و چون حضرت يوسف عليه السّلام دانست نجات ساقى را يا گمان فرمود براى احتمال بدا از او خواهش کرد که چون خدمت پادشاه برسد از او شفاعت نمايد يا عرضه دارد که او را بظلم حبس نمودند و اين ترک اولى از او صادر شد بوسوسه شيطان که در نظر آنحضرت جلوه داد جواز توسل بوسائل ظاهرى را براى خلاصى از مشقت و عسرت و غفلت فرمود از ياد خدا که بايد در هر امرى باو توسل جست و از غير او چشم پوشيد و از اينکه جواز مخصوص بغير انبياء و اولياء است و مقام ايشان اجل از اين قبيل توسلات است و خداوند براى جبران اين کسر وارد بر ساحت مقدس آن حضرت مقدر فرمود هفت سال در زندان بماند چنانچه عياشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه بفراموشى انداخت ساقى را شيطان از ذکر يوسف عليه السّلام نزد مولاى خود و اين موجب شد که او چند سال در زندان ماند و بنظر حقير اين معنى اگر چه صدق است يعنى فراموشى از او محقق شده ولى از اين جمله اراده نشده چون در اين صورت بايد گفته شود فانساه الشيطان ذکره عند ربه و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده خدا رحمت کند برادرم يوسف را اگر نگفته بود پيش پادشاه ذکر مرا نما هفت سال ديگر در زندان نميماند و در چند روايت از امام صادق عليه السّلام نقل شده که چون حضرت يوسف عليه السّلام براى نجات خود ملتجى بخدا نشد خدا فرموده از ياد او برد شيطان ياد پروردگارش را پس درنگ نمود در زندان چند سال و در همان وقت باو وحى شد اى يوسف که در خواب بتو نمود سجده آفتاب و ماه و ستارگان را
جلد 3 صفحه 147
عرض کرد پروردگارا تو، فرمود که تو را محبوب نزد پدر کرد عرض کرد الهى تو فرمود که قافله را متوجه بچاه نمود براى نجات تو عرض کرد پروردگارا تو فرمود که تعليم فرمود دعاء فرج را بتو در قعر چاه عرض کرد تو تعليم فرمودى فرمود که تو را از مکر آن زن خلاص کرد عرض کر تو اى پروردگار من فرمود که آن کودک را براى گواهى بر برائت ساحت تو بزبان آورد عرض کرد پروردگارا تو فرمود که تو را از مکر زن عزيز و ساير زنان مصر نجات داد عرض کرد پروردگارا تو فرمود که تعبير خواب را بتو الهام فرمود عرض کرد پروردگارا تو فرمود پس چگونه متوسل بغير من شدى و از من نخواستى نجات خود را از زندان و اميدوار شدى به بنده‌اى از بندگان من که تو را نزد مخلوقى از مخلوقات که در قبضه قدرت من است ياد آورى کند حال هفت سال براى اين گناهت در زندان بمان که بنده‌اى را نزد بنده‌اى فرستادى و در بعضى از اين روايات بعضى از سؤال و جوابها ذکر نشده و در يکى از آنها اضافه شده که بعد از هر سؤالى حضرت صيحه‌اى زد و صورت خود را بزمين نهاد و عرض کرد پروردگارا تو و در روايتى است که بعدا عرض کرد بحق پدرانم بر تو مرا از اين زندان نجات ده و جواب رسيد که پدرانت حقى بر من ندارند اگر آدم را ميگوئى من او را بيد قدرت خود آفريدم و از روح خود در او دميدم و در بهشتم جاى دادم و باو امر نمودم نزديک يکى از درختان بهشت نرو و او نافرمانى کرد و توبه نمود من از تقصيرش گذشتم و اگر نوح را ميگوئى من او را مبعوث نمودم برسالت بر بندگانم و آنها اطاعت او را ننمودند و او نفرين کرد در باره آنها و من مستجاب نمودم و همه را غرق کردم جز او و کسانيرا که با او در کشتى بودند و اگر ابراهيم را ميگوئى من او را خليل خود قرار دادم و آتش را براى او بر دو سلام نمودم و اگر يعقوب را ميگوئى من باو دوازده پسر دادم و يکى از پسرهايش را از نظر او غائب کردم و او دائما گريه کرد تا نابينا شد و سر راه نشست و شکايت مرا بمخلوق من نمود پس چه حقى پدران تو بر من دارند و باو تعليم شد که بگويد اسئلک بمنّک العظيم و احسانک القديم و او گفت و پادشاه خواب ديد و فرج او در آن بود و بچند طريق از آن حضرت نقل شده که چون مدت مقرر تمام شد و خداوند اذن داد باو در دعاى فرج روى خود را بزمين نهاد و عرض کرد اللهم ان کان ذنوبى قدا خلقت
جلد 3 صفحه 148
وجهى عندک فأنّى اتوجّه اليک بوجوه آبائى الصالحين ابرهيم و اسمعيل و اسحق و يعقوب و خداوند باو فرج داد و چون از امام سؤال نمودند که ما هم اين دعا را بخوانيم، فرمود شما باين نحو بخوانيد اللهم ان کانت ذنوبى قد اخلقت وجهى عندک فانّى أتوجّه اليک بنبيّک نبى الرحمة محمّد و على و فاطمه و الحسن و الحسين و الائمه عليهم السلام ..