تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (30) فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکَأً وَ آتَتْ کُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّيناً وَ قالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلاَّ مَلَکٌ کَرِيمٌ (31) قالَتْ فَذلِکُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَ لَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَ لَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَ لَيَکُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ (32) قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَ إِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّي کَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَ أَکُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ (33) فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ کَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (34)
ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (35)
ترجمه
و گفتند زنانى در آن شهر زن عزيز مراوده ميکند با غلام خود براى کامجوئى از او بتحقيق پر کرده است دل آنزن را از محبّت خود بدرستيکه ماهر آينه مى‌بينيم آنزن را در گمراهى آشکار
پس چون شنيد آنزن سخن مکر آميز آنها را دعوت نمودشان و مهيّا کرد براى آنها تکيه گاه و داد هر يک از آنها را کاردى و گفت وارد شو بر آنها پس چون ديدند او را بزرگ شمردند او را و بريدند دستهاى خودشان را و گفتند منزّه است خدا نيست اين آدمى نيست اين مگر فرشته‌اى بزرگوار
گفت پس اينکه ديديد همانستکه ملامت کرديد مرا در دوستى او و هر آينه بتحقيق مراوده نمودم با او براى کامجوئى از او پس خود را نگاهداشت و هر آينه اگر بجا نياورد کاريرا که امر ميکنم باو هر آينه محبوس شود البته و هر آينه خواهد شد از خوار- شدگان
گفت اى پروردگار من زندان محبوبتر است نزد من از آنچه ميخوانند مرا بسوى آن و اگر دفع نکنى از من مکر آنها را ميل ميکنم بسويشان و ميباشم از نادانان
پس اجابت کرد براى او پروردگارش و دفع نمود از او مکر آنها را همانا او است شنواى دانا
پس ظاهر شد رأى براى آنها بعد از آنکه ديدند نشانه‌هاى پاکى را که حبس کنند او را البتّه تا چندى.
تفسير
بعد از کشف قضيّه مذکور در آيات سابقه چند نفر از زنان مصر که گفته‌اند چهار يا پنج نفر از زنان ارکان دولت بودند مطّلع شدند و براى ياوه گوئى که عادت آنها است يا آنکه کاملا از قضيّه خبردار شوند يا يوسف را کاملا به بينند بين خودشان صحبت کردند که زن عزيز سعى ميکند که کام دل از غلام جوان خود بستاند و عشق او در سويداى قلبش جاى گير شده بطوريکه ديگر بهيچ کس و هيچ چيز توجّه ندارد چنانچه قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که مراد از شغفها حبّا آنستکه محبّت او حجاب قلب آن زن شده از مردم بطوريکه تعقل نميکند غير او را و شغاف حجاب قلب است و شعفها بعين مهمله نيز قرائت شده يعنى آتش زد دل او را از محبت خود و نسبت داده است اين قرائت را در مجمع و جوامع باهل بيت عليهم السّلام و نيز گفته شده است مراد آنستکه شکافت حجاب قلب آنزن را تا رسيد بسويدا
جلد 3 صفحه 139
و باطن دلش محبّت آن غلام خلاصه آنکه شيفته و واله و شيداى او شد و پس از اين نسبت تصديق نمودند که اين بسيار کار بدى است و خطاى آشکارى است از راه صواب و چون اين صحبت را از راه دوستى با زليخا ننموده بودند بلکه غرض فاسدى داشتند در آيه نسبت مکر بآنها داده شده در هر حال چون خبر اين گفتگو بگوش زليخا رسيد فرستاد از آنها دعوت نمود و قمى ره فرموده اين خبر در مصر منتشر شد و زنها در مجالس خودشان اين قضيّه را نقل مينمودند و زليخا را ملامت ميکردند و بعضى گفته‌اند مدعوّين چهل زن بودند از ملامت کنندگان و معلوم است اگر ملکه مصر يا زن شخص اوّل مملکت بعد از پادشاه مجلس مهمانى فراهم کند لوازم آنرا هم از قبيل و ساده و بالش و پشتى و متّکا و انواع اطعمه و اشربه تهيّه خواهد نمود و در اين جا بعضى متّکا را بوساده و پشتى و بعضى بطعام تفسير نموده‌اند و در روايت سابقه از امام سجاد عليه السّلام در علل بهر دو اشاره شده گويا معمول بوده که تکيه ميکردند براى صرف طعام و شراب بتکبّر و ناز و قمّى ره متکا را بترنج تفسير نموده گويا بسکون تاء و حذف همزه قرائت فرموده و بنابراين آيه سليم از تقدير خواهد بود چون مسلّما کارد بمهمانها داده شده بود که با آن ميوه‌اى را ببرند و بخورند و در آيه ذکرى از آن نشده جز اين کلمه که دلالت آن بر ميوه بنابر قرائت مشهوره بعيد است و کلام محتاج بتقدير ميشود و آن ميوه گفته‌اند ترنج بوده و انتخاب آن در اين مجلس شايد براى آن بوده که يکى از خواص اين ميوه آنستکه مسکّن شهوت زنان است و پس از تکميل مقدّمات زليخا بيوسف دستور داد که وارد در مجلس شود و بعضى گفته‌اند لباس تجمّل هم در برش نموده و پيرايه‌اى بر او بسته بودند و واضح است که آن حضرت ظاهرا بنده و مجبور باطاعت بود ناچار وارد مجلس شد در حاليکه زنهاى اعيان و اشراف مملکت کاردها در دست داشتند و ميخواستند ميوه بخورند و چون چشمشان بجمال يوسفى افتاد بطورى متحيّر و مبهوت و مدهوش شدند که بجاى ترنج دستها بريده شد و بطورى حضرت با حجب و حيا و غمض عين و طمأنينه و وقار وارد شد که واضح شد بر تمام زنها بزرگى و بزرگوارى و پاکدامنى و عفت و عصمت و کمال و جمال بى‌مثال او لذا اوّل سخنى که بعد از بهوش آمدن گفتند آن بود که حاشا للّه که چنين جوانى مرتکب چنين خطائى شود و منزّه است خدا از اينکه نتواند و عاجز باشد از آنکه جمع کند
جلد 3 صفحه 140
نهايت جمال و کمال را در بشرى و مردّد شدند در اينکه او بشر است يا ملک و ترجيح دادند ملک بودن آنرا و جازم شدند باين امر چون ديدند علاوه بر آنکه از شهوت مانند ملک مبرّى است مصوّر و مجسّم است بهمان صورت و اندامى که از براى فرشته در ذهنشان منقوش بود لذا يکباره نفى بشريّت و اثبات ملکيّت و کرامت او را منحصرا نمودند تا تصوّر نشود که ملکى است بصورت بشر يا بشرى است بسيرت ملک ولى در عين حال معلوم است که اين کلام را بطور مبالغه و تشبيه ادا نمودند نه بطور حقيقت تا استدلال شود به بيان آنها و تقرير الهى بر افضليّت ملائکه از بشر چنانچه بعضى تصوّر نموده‌اند و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که در آسمان دوم مرديرا ديدم که روى او مانند ماه شب چهارده بود از جبرئيل پرسيدم اين کيست گفت برادرت يوسف است و مراد شب معراج است و قمّى ره قريب باين معنى را از امام صادق عليه السّلام نقل نموده در هر حال در اين بين فرصت بدست زليخا آمد و بغرض خود از انعقاد مجلس نائل شد و رو بمهمانها کرد و گفت اين همان غلام کنعانى بود که شما مرا در عشق او ملامت کرديد يعنى- گرش به بينى و دست از ترنج بشناسى روا بود که ملامت کنى زليخا را- و الّا ناروا است و چون ديد زنها از حال آنحضرت برائت او را يافته‌اند انصاف داد و صريحا اقرار نمود که من خاطر خواه او شدم و عرض حاجت باو کردم و اجابت نفرمود و ضمنا ميخواست زنها را با خود همدست کند در رام کردن آنحضرت لذا تهديد نمود او را که اگر مطلوب مرا روا نسازد او را بحبس مى‌اندازم و خوار و ذليل ميکنم چون ميدانست حضرت از بدنامى و ذلّت وحشت دارد و در حديث منقوله از امام سجاد عليه السّلام در علل ذکر شده که هر يک از آن زنها محرمانه از حضرت تقاضاى مراوده نمودند و او ابا فرمود و متوسل بعنايت و کمک الهى شد و قمى ره نيز قريب باين معنى را نقل نموده و آنکه ديگر آنحضرت از آنخانه منزجر شد و روى نياز بدرگاه کارساز آورد و عرضه داشت پروردگارا زندان براى من گواراتر است از آنچه ميخوانند اين زنها مرا بآنچيز که زنا باشد و اگر بعنايت خاصه با من کمک نکنى در ثبات قدم بر عفّت بمقتضاى طبع بشرى ميل ميکنم بآنها و ممکن است دامن عصمت من آلوده شود و جهالتى بوسوسه اينها از من بروز نمايد چون تمام موجبات
جلد 3 صفحه 141
ميل موجود و تمام وسائل انصراف مفقود بود و خداوند اجابت فرمود دعاء ضمنى آن حضرت را و صرف فرمود مکر آنها را از او و ثابت داشت آنحضرت را بحفظ عفّت و عصمت خود و آسان فرمود بر او تحمّل مشقت زندان را در جنب معصيت خود چون خداوند شنوا است دعاء و تضرّع داعيان را و دانا است باحوال آنها و مراتب اخلاصشان و صلاح حالشان و چون زليخا از تمکين آن حضرت مأيوس شد و زنها هم نتوانستند او را رام نمايند ناچار براى تسکين خاطر خود و اينکه شايد بتواند موفق بمقصود شود و يوسف را در نظر مردم متّهم نمايد تصميم بحبس او گرفت و زنها هم با او در اين رأى موافقت نمودند لذا بعزيز اظهار و اصرار نمود که اين غلام کنعانى ما را مفتضح و رسوا نموده همه جا صحبت از ما است بايد چندى او را حبس کنى تا معلوم شود که مجرم او بوده و حرفها تمام شود و عزيز قبول کرد لذا بدا در کلام خدا منسوب بجمع شده است و تذکير ضمير بمراعات تغليب است و قمى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که آيات شهادت کودک و پيراهن دريده شده از پشت سر و سبقت گرفتن آنزن بدر خانه بود بطوريکه شنيد کشيدن زنش آنرا از پشت در ولى چون اطاعت آنزن را ننمود اصرار کرد بشوهرش تا او را حبس نمود و گفته‌اند زندان نزديک منزل زليخا بود و هر وقت ميخواست او را ديدار ميکرد از دور و مدّت زندان را گفته‌اند بخيال زليخا آن بود که تا رام شود و بخيال عزيز تا حرفها تمام گردد و پنج سال و هفت سال هم گفته‌اند و قمى ره از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که زندان بان بحضرت عرض کرد من تو را دوست دارم فرمود هر چه بسر من آمد از دوستى بود خاله‌ام مرا دوست داشت دزديد مرا پدرم مرا دوست داشت برادرانم بمن حسد بردند زن عزيز مرا دوست داشت حبسم کرد و عياشى ره نيز اين معنى را نقل نموده ولى بجاى خاله عمّه ذکر کرده است و قمى ره علاوه فرموده که شکايت کرد در زندان بخدا و عرضه داشت که بچه تقصير من مستحق زندان شدم وحى رسيد که تو خودت خواستى وقتى گفتى پروردگارا زندان محبوبتر است نزد من از آنچه آنها ميخوانند مرا بآن چرا نگفتى عافيت نزد من محبوبتر است و از چند روايت استفاده ميشود که آن حضرت در زندان از فراق پدر گريه ميکرد تا جبرئيل بآنحضرت تعليم فرمود که بعد از هر نماز بخواند اللهم اجعل لى فرجا و مخرجا و
جلد 3 صفحه 142
ارزقنى من حيث احتسب و حيث لا احتسب و اسناد قال بنسوة باعتبار تأنيث لفظى است ..