تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْکَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَکْتَلْ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (63) قالَ هَلْ آمَنُکُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ کَما أَمِنْتُکُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (64) وَ لَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قالُوا يا أَبانا ما نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَ نَمِيرُ أَهْلَنا وَ نَحْفَظُ أَخانا وَ نَزْدادُ کَيْلَ بَعِيرٍ ذلِکَ کَيْلٌ يَسِيرٌ (65) قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحاطَ بِکُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى ما نَقُولُ وَکِيلٌ (66)
ترجمه
پس چون باز گشتند بسوى پدرشان گفتند اى پدر ما باز داشته شد از ما پيمانه پس بفرست با ما برادرمان را تا پيمانه گيريم و همانا ما مر او را هر آينه نگهدارانيم
گفت امين نمى‌کنم شما را بر او مگر چنانچه امين کردم شما را بر برادرش از پيش پس خدا بهتر است از جهت نگهدار بودن و او است رحم کننده‌ترين رحم- کنندگان
و چون باز نمودند بارشانرا يافتند سرمايه خودشان را که ردّ شده بود بايشان گفتند اى پدر ما چه ميخواهيم اين سرمايه ما است که ردّ شده بما و طعام آوريم براى خانواده خود و نگهدارى کنيم برادرمان را و زياده آورديم بار شترى را اين بارى است اندک
گفت هرگز نخواهم فرستاد او را با شما تا آنکه بدهيد مرا پيمان مؤکّدى از خدا که بياوريد البتّه نزد من او را مگر آنکه احاطه شود بشما پس چون دادند باو پيمان مؤکّدشان را گفت خدا بر آنچه ميگوئيم نگهبان است.
تفسير
برادران حضرت يوسف عليه السّلام بعد از مراجعت از مصر شرفياب حضور پدر بزرگوار خود شدند و شرح حال را با شمّه‌اى از محامد صفات و مکارم اخلاق و مراتب احسان ملک مصر نسبت بايشان عرضه داشتند و اخيرا گوشزد نمودند که پادشاه ما را ممنوع از مراجعت بمصر براى خريدارى طعام نموده در صورتى که بدون برادر کهتر خود معاودت نمائيم و بنابراين ما ممنوع شديم از آنکه کيلى براى ما شود مگر ابن يامين با ما باشد پس خواهش داريم او را با ما روانه فرمائى تا بمقصود خودمان که خريدارى طعام و کيل آن است نائل شويم و مطمئن باش که ما در حفظ و مراقبت حال او کوتاهى نخواهيم نمود و بعضى يکتل بصيغه مفرد مغايب قرائت نموده‌اند يعنى بفرست با ما برادر کهتر ما را تا کيل کند براى ما و خودش و حضرت يعقوب با آنکه ميدانست حضرات از سلوک خودشان نسبت بحضرت يوسف پشيمان شده‌اند و توبه کرده‌اند براى مزيد تأکيد در حفظ ابن يامين در جواب فرمود که امين نميکنم شما را بر او مگر چنانچه امين کردم شما را بر برادرش يوسف پيش از اين و شما وعده حفظ او را داديد و عمل نکرديد ولى خداوند بهترين حفظ کنندگان
جلد 3 صفحه 161
و رحم کننده‌ترين رحم کنندگان است و بعضى حفظا بجاى حافظا قرائت نموده‌اند يعنى خدا بهتر است از راه نگهدارى و حفظ کردن البتّه بر ضعف و پيرى من رحم ميفرمايد و دو مصيبت را بر ناتوانى تحميل نميکند و او را بمن بر ميگرداند و در مجمع روايت نموده که خداوند فرمود بعزت و جلال خودم هر دو را بتو برميگردانم چون توکّل بمن نمودى و بعضى گفته‌اند شمعون را هم حضرت يوسف عليه السّلام در اين سفر براى آنکه برادران ابن يامين را بياورند بعنوان گرو نگهداشته بود در هر حال چون حضرات بارها را گشودند ديدند سرمايه خودشان را که در عوض گندم پرداخته بودند بدون کم و کاست بآنها مسترد شده و در بار آنها موجود است لذا خرسند شدند از دو جهت يکى آنکه تجارتى کرده و غنيمتى برده و خوشى گذرانده‌اند و سرمايه آنها هم موجود است ديگر آنکه وسيله‌اى پيدا کرده‌اند براى بردن ابن يامين لذا عرضه داشتند اى پدر بزرگوار ما ديگر چه ميخواهيم از مسافرت آيا بهتر از اين سفرى ميشود اين سرمايه ما است که بما مسترد شده علاوه بر آنکه مشمول اکرام و احسان پادشاه شديم يا آنکه عرضه داشتند اى پدر ما حاجت بسرمايه ديگرى نداريم با همين سرمايه ثانيا مسافرت ميکنيم و بنا بر اين کلمه ما در ما نبغى نافيه و بنابر احتمال اوّل که اظهر است استفهاميّه است و فائده مسافرت ما آنستکه طعام براى خانواده و کسان خود مى‌آوريم و برادر خودمان را در ذهاب و اياب حفظ ميکنيم و اين موجب اجر است براى ما و يک بار شتر گندم علاوه براى او ميگيريم اين مقدار گندم که تهيّه نموديم براى مؤنه ما کم است يا يک بار گندم کم است پادشاه مضايقه نميکند از آنکه براى برادر ما بدهد پس از اين مقدّمات حضرت يعقوب عليه السّلام خواهى نخواهى راضى شد بتسليم ابن يامين ببرادران ولى فرمود نميفرستم با شما او را بعد از آنکه ديدم نتيجه فرستادن يوسف را با شما مگر آنکه عهد مؤکّد بذکر نام خداوند که موجب اطمينان باشد با من بنمائيد که بياوريد او را نزد من و نگذاريد بر او آسيبى وارد شود مگر آنکه دشمن بر شما احاطه کند که قادر بر دفاع و فرار نشويد يا بلا احاطه نمايد که تمامى هلاک شويد و چون حضرات قبول نمودند و متعهد شدند خدا را هم بر اين معاهده شاهد گرفت و انتقام از آنها را در صورت تخلّف بخدا واگذار فرمود و از ابن عبّاس نقل شده که موثق آن بود که گفتند بحقّ محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خاتم النبيّين
جلد 3 صفحه 162
با برادر خودمان بدستوريکه فرموديد عمل خواهيم نمود ..