سوره یوسف، آیه ۶۴ · جزء ۱۳ · صفحه ۲۴۳
قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَمَا أَمِنتُكُمْ عَلَىٰ أَخِيهِ مِن قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
گفت: «آیا نسبت به او به شما اطمینان کنم همانگونه که نسبت به برادرش (یوسف) اطمینان کردم (و دیدید چه شد)؟! و (در هر حال،) خداوند بهترین حافظ، و مهربانترین مهربانان است»
معنی کلمات و عبارات
«هَلْ آمَنُکُمْ؟»: آیا شما را امین بدانم و به شما اطمینان کنم؟ فعل (آمَنُ) مضارع متکلّم وحده است از باب چهارم. «فَاللهُ خَیْرٌ حَافِظاً»: واژه (حافِظاً) تمییز است مانند (لِلّهِ دَرُّهُ فارِساً).
نزول
سال ۱۱ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱ رویداد)
نکات آیه
۱- یعقوب(ع) پیشنهاد فرزندانش را نپذیرفت و با روانه ساختن بنیامین به سفر مصر مخالفت کرد. «قال هل ءامنکم علیه إلاّ کما أمنتکم على أخیه من قبل»
۲- یعقوب(ع) به تعهد و تأکید فرزندانش درباره حفاظت از بنیامین ، اطمینان نکرد. «قال هل ءامنکم علیه إلاّ کما أمنتکم على أخیه من قبل»
استفهام در «هل ءامنکم ...» استفهام انکارى و به منزله نفى است. «أمن» (مصدر ءامن) به معناى اطمینان کردن و امین شمردن است. بنابراین «هل ءامنکم ...» ; یعنى ، من شما را درباره بنیامین امین نمى دانم و به قول و قرار شما اطمینانى ندارم.
۳- بى تعهدى برادران یوسف در حفاظت از او ، دلیل یعقوب(ع) براى اطمینان نکردن بر تعهد آنان به حفاظت از بنیامین «هل ءامنکم علیه إلاّ کما أمنتکم على أخیه من قبل»
یعقوب(ع) اعتماد و اطمینان به فرزندانش درباره بنیامین را، به اعتماد و اطمینانش به آنان درباره یوسف(ع) تشبیه کرد. وجه شبه در این تشبیه بى ثمرى و نتیجه بخش نبودن است. بنابراین مفاد «هل ءامنکم علیه إلاّ ...» چنین مى شود: اعتماد من به شما [اگراعتماد کنم ]در بى نتیجه ماندن و ثمر نداشتن نیست مگر همانند اعتمادم به شما درباره یوسف(ع).
۴- احتمال گرفتارى بنیامین به سرنوشت یوسف(ع) ، مایه نگرانى یعقوب(ع) از همراه سازى او با فرزندان خویش «إلاّ کما أمنتکم على أخیه من قبل»
یعقوب(ع) با نام نبردن از یوسف(ع) و یاد کردن از او با عنوان برادر بنیامین ، اشاره اى لطیف به این معنا دارد که اخوّت آن دو با یکدیگر مرا نگران همسانى سرنوشتشان (فراق و جدایى از پدر) کرده است.
۵- ضرورت توجه به پیشینه افراد در اعتماد به آنان و اعطاى مسؤولیت به ایشان «هل ءامنکم علیه إلاّ کما أمنتکم على أخیه من قبل»
۶- سوء سابقه افراد ، کافى در لزوم احتیاط و باور نکردن به قول و قرار ایشان «هل ءامنکم علیه إلاّ کما أمنتکم على أخیه من قبل»
۷- جواز یادآورى سوء سابقه افراد به آنان و ترتیب اثر دادن به آن ، به منظور جلوگیرى از تکرار وقایع ناخوشایند «هل ءامنکم علیه إلاّ کما أمنتکم على أخیه من قبل»
۸- ضرورت عبرت گیرى از حوادث گذشته براى مصون ماندن از گرفتارى در حوادثى نظیر آن «هل ءامنکم علیه إلاّ کما أمنتکم على أخیه من قبل»
۹- یعقوب(ع) در پى تعهد فرزندانش بر محافظت از یوسف(ع) به آنان اطمینان کرد و به حفاظت آنان دل بست. «کما أمنتکم على أخیه من قبل»
۱۰- مؤثر دانستن افراد در محافظت از چیزى و یا شخصى ، موجب شرک نمى شود و با توکّل و مقام نبوّت تنافى ندارد. «کما أمنتکم على أخیه من قبل»
به دلیل آیه ۳۸ از همین سوره (ما کان لنا أن نشرک بالله من شىء) یعقوب(ع) هرگز به اندکى از شرک نیز گرایش نداشت و عبارت (کما أمنتکم على أخیه) مى رساند که یعقوب(ع) فرزندانش را امین پنداشت و حفاظت از یوسف(ع) را برعهده آنان سپرد. بنابراین مؤثر دانستن افراد در حفاظت از چیزى شرک آور نیست و با مقام نبوت نیز ناسازگار نخواهد بود.
۱۱- خداوند ، بهترین حافظ و نگهبان است. «فالله خیر حفظًا»
۱۲- خداوند، ارحم الراحمین (مهربان ترین مهربانان) است. «فالله خیر حفظًا و هو أرحم الرحمین»
۱۳- حفاظت و حراست خداوند از بندگان، برخاسته از رحمت گسترده اوست. «فالله خیر حفظًا و هو أرحم الرحمین»
توصیف خداوند به «أرحم الراحمین» ، پس از یاد کردن از او به عنوان بهترین حافظ ، گویاى ارتباط میان مضمون دو صفت یاد شده است ; یعنى ، چون أرحم الراحمین است بهترین حافظ مى باشد.
۱۴- امانت دارى انسانها و تعهدشان بر حفاظت از امانت ، به ترحّم و دلسوزى آنان بستگى دارد. «فالله خیر حفظًا و هو أرحم الرحمین»
۱۵- فقدان رحم و ترحم ، زمینه ساز خیانت به مردم است. «قال هل ءامنکم علیه ... فالله خیر حفظًا و هو أرحم الرحمین»
۱۶- تعریض یعقوب(ع) به فرزندانش مبنى بر دلسوز نبودن آنان و ترحم نداشتنشان بر یوسف(ع) و بنیامین «هل ءامنکم علیه إلاّ کما أمنتکم على أخیه من قبل فالله خیر حفظًا و هو أرحم الرحمین»
تفسیر (۱۰)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۵۸–۸۲ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۶۳–۸۲ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۶۳–۹۲ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۶۴ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۶۴ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۶۴ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۶۴ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۶۴ - تفسیر روان جاوید
آیات ۶۳–۶۶ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۶۴
موضوعات
دستهبندی موضوعی
اعتماد به برادران یوسفاعتماد به مردم و توکلاعتماد به مردم و شرکاهمیت پیشینه مردمبهترین حافظتذکر سوءپیشینه جایزحافظ بودن خدادلایل بی اعتمادی یعقوبروش مصونیت از حوادث ناگوارزمینه امانتداریشک یعقوبعوامل بی اعتمادیعوامل مؤثر در تقسیم مسؤولیتعوامل نگرانی یعقوبمحافظت از انسان هامخالفت یعقوب با برادران یوسفموارد لزوم احتیاطموانع تکرار حوادث ناگوارنگرانی از سرنوشت بنیامینیعقوب و بنیامینیعقوب و بی رحمی برادران یوسفبی اعتمادی به برادران یوسفآثار بی رحمیحقیقت توکلیعقوب و عهد برادران یوسفاهمیت عبرت از تاریخمحافظت از یوسفآثار سوء پیشینهارحم الراحمینآثار مهربانیزمینه خیانتمحافظت از بنیامینیعقوب و مسافرت بنیامیناطمینان یعقوببرادران یوسف و بنیامینبرادران یوسف و یوسفحقیقت شرکآثار رحمت خداقصه یوسفعوامل عبرتاختصاصات خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۳۶)
- نگران شدن یعقوب(علیه السلام) از جدایی فرزندش بنیامین+۱ آیه
- حافظ
- خیر
- احساس خطر یعقوب(علیه السلام) برای بنیامین، دلیل عدم موافقتش با مسافرت وی همراه برادران+۱ آیه
- هشدار یعقوب(علیه السلام) به فرزندان، بر عدم دلسوزی و ترحّم انان نسبت به یوسف(علیه السلام) و بنیامین
- یوسف(علیه السلام)، از پسران یعقوب(علیه السلام)+۱ آیه
- بنیامین، از پسران یعقوب(علیه السلام)+۴ آیه
- بیاعتمادی یعقوب(علیه السلام) به فرزندانش درباره بنیامین، مانند اعتماد بیثمرش به انان درباره یوسف(علیه السلام)
- خداوند، برترین حافظ و نگهبان
- حفاظت از عالم هستی، از جلوه های خیر بودن خداوند
- رحمت گسترده خدا، دلیل بهترین حافظ بودن او
- خداوند، دارای رحمتی عام و گسترده
- سؤال انکاری یعقوب(علیه السلام) از فرزندانش، در اعتماد به انان، جهت حفظ بنیامین+۱ آیه
- سؤال انکاری یعقوب(علیه السلام) از فرزندانش، درباره اعتماد به انان جهت حفظ بنیامین+۱ آیه
- یاداوری فرزند بزرگ تر یعقوب به دیگر برادران، مبنی بر عهد و سوگند گرفتن پدر از انان، درباره حفظ بنیامین و کوتاهی انان در نگه داشتن یوسف(علیه السلام) پیش از ان+۱ آیه
- اطمینان نداشتن یعقوب(علیه السلام) به فرزندان خود، عامل نفرستادن بنیامین با کاروان انان+۱ آیه
- یعقوب(علیه السلام) خواستار وثیقه و عهد الهی از سوی فرزندانش، برای بازگرداندن و کفالت بنیامین+۲ آیه
- یعقوب(علیه السلام) وکیل قرار دهنده خدا بر تعهّد کفالت بنیامین، از جانب فرزندان وی+۲ آیه
- سوءظنّ و بی اعتمادی یعقوب علیه السلام به امانتداری و حفاظت فرزندان، از بنیامین+۱ آیه
- توکّل یعقوب علیه السلام بر خداوند، در فرستادن بنیامین با برادرانش به مصر+۲ آیه
- نگرانی یعقوب علیه السلام از تحویل بنیامین به برادران در سفر به مصر+۱ آیه
- برترین حافظ و نگهبان بودن خدا، از تعالیم یعقوب علیه السلام به فرزندانش+۱ آیه
- توجّه دادن به رحمانیت خداوند، از تعالیم یعقوب علیه السلام به فرزندانش+۱ آیه
- رحیمیّت خداوند، از تعالیم یعقوب علیه السلام به فرزندانش+۱ آیه
- اعتماد یعقوب علیه السلام به برادران، در سپردن یوسف علیه السلام به انان
- اعتماد نداشتن یعقوب علیه السلام به برادران یوسف، در مورد همراهی بنیامین با انان+۲ آیه
- تعریض و انتقاد یعقوب علیه السلام از برادران یوسف، مبنی بر بیرغبت بودن و ترحّم نداشتن انان بر یوسف علیه السلام و بنیامین
- خیانت برادران یوسف، در حق وی+۱ آیه
- بی تعهّدی برادران در حفاظت از یوسف، دلیل یعقوب علیه السلام برای اطمینان نکردن به تعهّد انان بر حفاظت از بنیامین
- تحریم اذوقه بدون همراهی بنیامین، گزارش برادران یوسف برای پدر+۲ آیه
- گشایش محمولههای خریداری شده از مصر، به وسیله برادران، پس از گزارش سفر+۲ آیه
- یعقوب علیه السلام، پدر یوسف علیه السلام+۷ آیه
- توسل یوسف پیامبر علیه السلام به عوامل و اسباب عادی، برای رسیدن به هدف+۴ آیه
- نقش مدیریت یوسف علیه السلام در انتقال و هجرت خاندانش، از کنعان به مصر+۱۱ آیه
- یاداوری یعقوب علیه السلام از خیانت برادران، در مورد یوسف علیه السلام
- نقشه یوسف علیه السلام برای اوردن بنیامین به مصر+۱۵ آیه