تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قالَ يا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَ ما أُغْنِي عَنْکُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِنِ الْحُکْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَکَّلْتُ وَ عَلَيْهِ فَلْيَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ (67) وَ لَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ ما کانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلاَّ حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها وَ إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (68)
ترجمه
و گفت اى پسران من داخل نشويد از يک در و داخل شويد از درهاى جداگانه و بى‌نياز نميکنم شما را از خدا هيچ چيز نيست حکم مگر مر خدا را بر او توکّل کردم و بر او پس بايد توکّل کنند توکّل کنندگان
و چون داخل شدند از جائيکه امر نموده بود ايشانرا پدرشان نبود که بى‌نياز کند آنها را از خدا هيچ چيز ولى بود خواهشى در ضمير يعقوب که آشکار کرد آنرا و همانا او هر آينه داراى علم است براى تعليم ما او را ولى بيشتر مردم نميدانند.
تفسير
حضرت يعقوب عليه السّلام پس از رخصت مسافرت بفرزندان خود توصيه فرمود که تمامى از يک دروازه وارد شهر مصر نشوند بلکه از چند دروازه متفرّقه وارد شوند که از آسيب چشم مردم محفوظ باشند چون آنها علاوه بر آنکه صاحب جمال و جلال و کمال بودند در شهر مصر معروف شده بودند بتقرّب و منزلت نزد پادشاه و آنکه در سفر قبل مورد عنايت و مرحمت خاصه او شدند لذا حضرت يعقوب ترسيد از آنکه محسود خلق و بچشم بد آنها گرفتار شوند ولى باز بآنها گوشزد کرد که من بحسن تدبير خود نميتوانم شما را از هيچ آفتى محفوظ نمايم چون حذر جلوگير از قدر نيست و تدبير مانع از تقدير نميشود و اراده مخلوق در مقابل خواست خداوند اثرى ندارد حکومت و فرمانفرمائى در تمام عوالم وجود مخصوص بذات اقدس احديّت جلّ شأنه بوده و هست و ميباشد پس بايد بر او توکّل نمود و از او خواست دفع آفات و بليّات و خير دنيا و آخرت را تا بعقل خود و فکر پدرشان مغرور نشوند و از توجّه بخدا باز نمانند و اثر چشم زدن بادلّه عقليّه و نقليّه ثابت شده و جاى انکار نيست و ايشان بر حسب دستور متفرّقا از چهار دروازه مصر وارد شدند ولى فکر حضرت يعقوب و دستور او در مقابل اراده الهى بهيچ وجه براى آنها مفيد نشد چنانچه او گوشزد فرموده بود چون در اين سفر متّهم بدزدى و بدنام شدند و موفق بآوردن ابن يامين
جلد 3 صفحه 163
که مورد اهتمام آنها بود نشدند و با کمال شرمسارى مجبور بمراجعت نزد پدر گشتند چنانچه شرح آن بيايد انشاء اللّه تعالى فقط دستور حضرت يعقوب مکنون قلبى و خواهش نفسى و محبّت باطنى بود که از خود بفرزندان ابراز و اظهار نمود و ديگر اثرى نداشت با آنکه خودش هم ميدانست که مؤثر نيست و بآنها گوشزد فرمود و مغرور بتدبير خود نشد چون عالم بود باسرار قضاء و قدر بتعليم الهى ولى بيشتر مردم مخصوصا اهل اين زمان نميدانند که امور بتقدير الهى است و گمان ميکنند هر امرى را بتدبير ميشود انجام داد با آنکه بنظر حقير هيچ امرى را بتدبير نميشود انجام داد مگر موافق تدبير ما شود تقدير و در عين حال ما بايد بوظائف خودمان عمل کنيم و از خدا بخواهيم که امور را بر وفق صلاح ما انجام دهد و شايد اشاره بهمين معنى باشد استثناء منقطع در کلام الهى يعنى نبود دستور حضرت يعقوب مگر توصيه مورد حاجتى از او که انجام داد و بحال فرزندان نفعى نداشت ..