سوره یوسف، آیه ۶۸ · جزء ۱۳ · صفحه ۲۴۳
وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُم مَّا كَانَ يُغْنِي عَنْهُم مِّنَ اللَّهِ مِن شَيْءٍ إِلَّا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِّمَا عَلَّمْنَاهُ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ
و هنگامی که از همان طریق که پدر به آنها دستور داده بود وارد شدند، این کار هیچ حادثه حتمی الهی را نمیتوانست از آنها دور سازد، جز حاجتی در دل یعقوب (که از این طریق) انجام شد (و خاطرش آرام گرفت)؛ و او به خاطر تعلیمی که ما به او دادیم، علم فراوانی داشت؛ ولی بیشتر مردم نمیدانند!
معنی کلمات و عبارات
«مِن شَیْءٍ»: چیزی را. حرف (مِنْ) زائد است و واژه (شَیْءٍ) در اصل منصوب و مفعول است. «إِلاّ»: لیکن. امّا. «حاجَةً»: نیازی. مستثنی منقطع است. این نیاز، دیدار دوباره یوسف است که پیوسته در اندرون یعقوب غوغا میکرد. زیرا برابر وحی آسمانی میدانست که یوسف را گرگ نخورده است و روزی باید خواب او تحقّق یابد. امّا سوز فراق و درد انتظار و دلهره ناگوار، به آتش درون او دامن میزد (نگا: یوسف / ، - ، ). بسیاری از تفاسیر میگویند: چنین نیازی عبارت بوده است از سفارش فرزندان به رعایت اسباب و مسبّبات جهان، و توکّل کردن بر یزدان، و مراقبت از خود در حدّ توان؛ و این که یعقوب خواسته است که با این سفارش به فرزندان پندی دهد و اضطراب قلب خود را نیز اندکی فرو نشاند. «قَضَاهَا»: نیاز را برآورده کرد. فاعل فعل (قَضا) دُخُول حاصل از کلام قبلی، یا یعقوب است. «إِنَّهُ»: مرجع ضمیر (هُ) یعقوب است. «لِمَا عَلَّمْنَاهُ»: چیزی که بدو آموخته بودیم. بر اثر تعلیمی که ما بدو داده بودیم. واژه (ما) میتواند موصول و یا مصدریّه باشد.
نزول
سال ۱۱ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱ رویداد)
نکات آیه
۱- ورود فرزندان یعقوب به مصر براى دومین بار «و جاء إخوة یوسف ... و لما دخلوا من حیث أمرهم أبوهم»
۲- فرزندان یعقوب براساس فرمان آن حضرت، در آستانه ورود به مصر متفرق شدند و از دروازه هاى متعدد به آن دیار وارد گشتند. «وادخلوا من أبوب متفرقة ... و لما دخلوا من حیث أمرهم أبوهم»
«حیث» اسم مکان و به معناى جا و محل است.
۳- اطاعت فرزندان یعقوب از پدر خویش «و لما دخلوا من حیث أمرهم أبوهم»
۴- گوش سپارى به فرمانهاى پدران از وظایف فرزندان و از آداب معاشرت با ایشان «و لما دخلوا من حیث أمرهم أبوهم»
۵- خداوند پیشامد ناگوارى را براى فرزندان یعقوب در مصر ، تقدیر کرده بود. «ما کان یغنى عنهم من الله من شىء»
جمله «ما کان یغنى...» از آنچه ذیل شماره ۱۱- از آیه قبل آورده شد ، معلوم مى شود.
۶- تدبیر یعقوب(ع) (ورود فرزندانش به مصر از دروازه هاى متعدد) مانع پیشامدى که خداوند براى آنان مقدر کرده بود ، نشد. «ما کان یغنى عنهم من الله من شىء»
ضمیر در «یغنى» به یعقوب(ع) و یا تدبیر او - که از «ادخلوا من أبواب متفرقة» استفاده مى شود- برمى گردد. مآل هر دو احتمال یک معناست.
۷- تقدیرها و مشیتهاى الهى ، حاکم بر تدبیر بندگان است. «و لما دخلوا من حیث أمرهم أبوهم ما کان یغنى عنهم من الله من شىء»
۸- توصیه یعقوب(ع) به فرزندانش (لزوم اختیار کردن دروازه هاى متعدد براى ورود به مصر) جز تلاش براى سلامتى فرزندانش ، اثر دیگرى نداشت. «ما کان یغنى عنهم من الله من شىء إلاّ حاجة فى نفس یعقوب قضیها»
استثنا در عبارت «إلاّ حاجة ...» استثناى منقطع است. ظاهر آن است که ضمیر فاعلى در «قضاها» به یعقوب(ع) باز گردد. بر این اساس معناى «ما کان یغنى ... إلاّ حاجة فى نفس یعقوب قضاها» چنین مى شود: تدبیر یعقوب(ع) هرگز بازدارنده آنچه از ناحیه خداوند مقدر شده بود نشد ; لکن یعقوب(ع) خواسته اى داشت که با دستور خویش (ادخلوا من أبواب متفرقة) عملى ساخت. بر اساس این معنا مراد از خواسته او (حاجة) انجام وظیفه است و آن راهنمایى فرزندان به اسباب رهایى از خطرات احتمالى است.
۹- یعقوب(ع) در فرمان خویش مبنى بر ورود فرزندانش از دربهاى متعدد ، خواسته اى جز انجام وظیفه (پیشنهاد و راه گریز از خطر) نداشت. «ما کان یغنى عنهم من الله من شىء إلاّ حاجة فى نفس یعقوب قضیها»
یعقوب(ع) با اعتقاد به حاکمیت اراده خداوند، مى دانست که تأمین سلامتى فرزندانش به دست خداست و از اختیار او بیرون است ; ولى توجه او به کارآیى اسباب و علّتها در محدوده مشیّت الهى، او را به چاره اندیشى واداشت ; اما نتیجه را منوط به خواست خداوند مى دید. از این رو حاجت و خواسته آن حضرت چیزى جز انجام وظیفه راهنمایى فرزندان نبود.
۱۰- یعقوب(ع) آنچه وظیفه او براى تأمین سلامت فرزندانش بوده ، به کار بست. «إلاّ حاجة فى نفس یعقوب قضیها»
۱۱- تلاش براى تأمین سلامت فرزندان از وظایف پدران «إلاّ حاجة فى نفس یعقوب قضیها»
۱۲- خداوند خواسته یعقوب(ع) (ورود فرزندانش از دربهاى متعدد) را برآورده ساخت.* «إلاّ حاجة فى نفس یعقوب قضیها»
برداشت فوق ، بر اساس این احتمال است که ضمیر فاعلى در «قضاها» به «الله» باز گردد. بر این اساس مفاد «و لما دخلوا» تا «قضاها» چنین مى شود: هر چند توصیه یعقوب(ع) اثرى نداشت ; لکن خداوند خواسته او را عملى ساخت.
۱۳- اطاعت فرزندان یعقوب از او در مورد ورودشان از دروازه هاى متعدد ، به توفیق الهى بود. «و لما دخلوا من حیث أمرهم أبوهم ... إلاّ حاجة فى نفس یعقوب قضیها»
از یک سو برآورده شدن خواسته یعقوب(ع) (ورود فرزندان از دربهاى متعدد) به خود آنان نسبت داده شده (و لما دخلوا من حیث أمرهم) و از سویى بیان شده که خداوند خواسته او را برآورده ساخته است. از این دو بیان معلوم مى شود که توفیق خدا و اراده او موجب شد که فرزندان یعقوب به آنچه پدرشان توصیه کرده بود، موفق شوند.
۱۴- یعقوب(ع) از دانشى ویژه برخوردار بود. «و إنه لذو علم لما علّمنه»
نکره آوردن «علم» حاکى از ویژگى آن است.
۱۵- خداوند ، آموزنده و اهدا کننده دانش ویژه به یعقوب(ع) «و إنه لذو علم لما علّمنه»
حرف «لام» در «لما علّمناه» براى تعلیل است و «ما» در آن مصدریه مى باشد.
۱۶- حاکمیت اراده خداوند بر اسباب و علل ، از تعالیم خداوند به یعقوب(ع) «ادخلوا من أبوب متفرقة و ما أُغنى عنکم من الله من شىء ... و إنه لذو علم لما علّمنه»
۱۷- ناسازگار ندیدن تدبیر و برنامه ریزى در امور زندگى با حاکمیت اراده خداوند، از دانشهاى اعطا شده به یعقوب(ع) «وادخلوا من أبوب متفرقة و ما أُغنى عنکم من الله من شىء ... إنه لذو علم لما علّمنه»
۱۸- توصیه هاى یعقوب(ع) به فرزندان خویش (لزوم توکل بر خدا و به کارگیرى اسباب و علل) جلوه اى از علم ویژه او بود. «ادخلوا من أبوب متفرقة ... و علیه فلیتوکل المتوکلون ... إنه لذو علم لما علّمنه»
۱۹- پیش بینى و احساس خطر یعقوب(ع) براى فرزندانش در دومین سفرشان به مصر ، جلوه اى از علم ویژه آن حضرت «لاتدخلوا من باب وحد ... إنه لذو علم لما علّمنه»
۲۰- دانش کشف ارتباط نظام اسباب و علل با حاکمیت اراده الهى ، دانشى بس بلند مرتبه «ادخلوا من أبوب متفرقة و ما أُغنى عنکم من الله من شىء ... و إنه لذو علم لما علّمنه»
۲۱- بیشتر مردم به اسباب و علل چشم مى دوزند و از حاکمیت اراده خدا و لزوم توکل بر او ، ناآگاهند. «و لکنّ أکثر الناس لایعلمون»
تفسیر (۱۰)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۵۸–۸۲ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۶۳–۸۲ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۶۳–۹۲ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۶۸ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۶۸ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۶۸ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۶۸ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۶۸ - تفسیر روان جاوید
آیات ۶۷–۶۸ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۶۸
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار توصیه های یعقوباجابت دعای یعقوباراده خدا و تدبیر اموراراده خدا و عوامل طبیعیاطاعت از یعقوباطاعت برادران یوسفاهتمام یعقوب بر توکلبهترین علمتدبیر یعقوبتوفیق برادران یوسفحادثه ناگوار برادران یوسفدروازه های مصرباستاندومین مسافرت برادران یوسفسلامتی برادران یوسففلسفه توصیه های یعقوبمسؤول سلامتی فرزندنظام علیت و حاکمیت خدایعقوب و سلامتی فرزنداناطاعت از پدرتوصیه به برادران یوسفتوکل و عوامل طبیعیدوراندیشی یعقوبحاکمیت مقدرات خداعلم لدنی یعقوبعمل به تکلیف یعقوبمعلم یعقوبیعقوب و فرزندانورود برادران یوسف به مصرعلم یعقوبمسؤولیت پدرحتمیت مقدرات خداتوصیه های یعقوبعواطف پدریمسؤولیت فرزندتوفیقات خداجهل اکثریتبرادران یوسف و یعقوبفضایل یعقوبحاکمیت مشیت خداقصه یعقوباهمیت توکل بر خداعجز انسان هاآداب معاشرتمقدرات خداتعالیم خداحاکمیت اراده خداقصه یوسفنقش عوامل طبیعیعطایای خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۴۷)
- اطاعت پسران یعقوب(علیه السلام) از دستور پدرشان مبنی بر وارد شدن از دروازههای متعدّد به مصر+۱ آیه
- اطاعت فرزندان یعقوب از وی، با ورود به مصر از دروازههای متعدّد+۱ آیه
- اگاهی اندکی از مردم به حاکمیّت اراده الهی بر اسباب و علل+۱ آیه
- اگاهی اندکی از مردم زمان یعقوب(علیه السلام) از مرتبه دانش ان حضرت
- چشم دوختن بیشتر انسانها به علل و اسباب ظاهری و بیخبری انان از حاکمیّت اراده خدا بر ان
- اگاهی به باطن امور، موهبتی الهی و راه نداشتن بیشتر انسانها به ان
- گوشسپاری به فرمانها و خواستههای پدران، از وظایف فرزند+۱ آیه
- اطاعت فرزندان یعقوب از او، در مورد ورودشان از دروازههای متعدّد+۱ آیه
- یعقوب(علیه السلام)، پدر برادران یوسف+۶ آیه
- تلاش برای تامین سلامت فرزندان، از وظایف پدران
- رفتار مهربانانه یعقوب(علیه السلام)، با فرزندان خویش+۱ آیه
- اطاعت پسران یعقوب(علیه السلام) از دستور پدرشان، برای وارد شدن از دروازههای متعدّد، جهت ورود به مصر+۱ آیه
- یعقوب(علیه السلام) مورد عنایت و تربیتهای ویژه الهی
- ناسازگار ندیدن تدبیر و برنامهریزی در امور زندگی با حاکمیّت اراده خداوند، از دانشهای اعطا شده به یعقوب(علیه السلام)+۱ آیه
- خداوند، تعلیمدهنده اصلی علوم به بشر+۲ آیه
- لزوم اطاعت فرزندان یعقوب از وی، در ورود از دروازه های متعدّد+۱ آیه
- فرمان وارد شدن فرزندان از دربهای مختلف به شهر منفیس، از سوی یعقوب(علیه السلام)، از اموزه های الهی+۱ آیه
- قصر یوسف، دارای دربهای گوناگون+۱ آیه
- ورود برادران یوسف از دربهای متعدّد به قصر وی، به دستور پدرشان یعقوب(علیه السلام)+۱ آیه
- شهر منفیس، دارای دربهای متعدّد+۱ آیه
- خدا، منشا شناخت انسانها+۲ آیه
- اگاهی اندکی از مردم، به حاکمیّت اراده الهی بر اسباب و علل+۱ آیه
- یعقوب(علیه السلام) برخوردار از دانشی ویژه و عطا شده از سوی خداوند+۳ آیه
- اگاهی اندکی از مردم زمان یعقوب(علیه السلام) از مرتبه دانش ان حضرت
- توصیه های یعقوب(علیه السلام) به فرزندان خویش (لزوم توکّل بر خدا و توجّه به اسباب و علل) جلوه ای از علم ویژه او+۱ آیه
- ورود کاروان فرزندان یعقوب از دروازه های متعدّد به توصیه پدر+۱ آیه
- بهرهمندی انسان از علم، موجب مدح و ستایش او+۱ آیه
- حاکمیّت اراده و مشیّت خداوند بر اسباب و علل، از تعالیم خداوند به یعقوب علیه السلام+۱ آیه
- فرمان یعقوب علیه السلام به وارد شدن فرزندانش از دروازههای متعدّد به مصر و اطاعت انان از این دستور+۱ آیه
- مُعلّم/ اسماوصفات+۲ آیه
- انجام شدن خواسته نفسانی یعقوب علیه السلام (ورود پسران از دربهای متعدّد) به توفیق الهی+۱ آیه
- حاجت و خواسته نفس یعقوب علیه السلام فقط تلاشی برای سلامتی فرزندانش
- مانع نبودن حاجت نفس یعقوب علیه السلام برای فرزندانش، از پیشامد مقدّر شده از سوی خداوند
- اطاعت از دستورات والدین، از اداب معاشرت با ایشان+۲ آیه
- اطاعت فرزندان یعقوب، از راهنماییهای پدر+۱ آیه
- وحشت یعقوب علیه السلام از حسد و چشم زخم مردم مصر، هنگام ورود فرزندانش به ان دیار+۱ آیه
- اطاعت فرزندان یعقوب از راهنماییهای پدر، جهت ورود به مصر+۱ آیه
- پیشبینی و احساس خطر یعقوب علیه السلام برای فرزندانش در دومین سفرشان به مصر، جلوهای از علم ویژه ان حضرت+۱ آیه
- بهرهمندی یعقوب علیه السلام از دانش ویژه خدادادی+۳ آیه
- پیشبینی و احساس خطر یعقوب علیه السلام برای فرزندانش در دومین سفرشان به مصر، جلوهای از علم ویژه ان حضرت+۱ آیه
- اطاعت فرزندان یعقوب از پدر خویش، با ورود از دروازههای متعدّد به مصر+۱ آیه
- براورده شدن حاجت یعقوب علیه السلام، با ورود فرزندانش از دروازههای متعدد به مصر+۱ آیه
- جلوگیری نکردن تدبیر یعقوب علیه السلام [اختیار کردن دروازههای متعدد برای ورود به مصر] از مقدّرات خدا، برای فرزندان او+۱ آیه
- سفارش یعقوب علیه السلام به برادران یوسف در ورود به مصر، از درهای مختلف ان برای جلوگیری از حوادث+۱ آیه
- تلاش یعقوب علیه السلام برای تامین سلامت برادران یوسف (فرزندان خویش) در سفر انان به مصر+۱ آیه
- توکل یعقوب علیه السلام به خدا، در عین توسّل به اسباب
- نقشه یوسف علیه السلام برای اوردن بنیامین به مصر+۷ آیه