تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوى إِلَيْهِ أَخاهُ قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوکَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما کانُوا يَعْمَلُونَ (69) فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّکُمْ لَسارِقُونَ (70) قالُوا وَ أَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ ما ذا تَفْقِدُونَ (71) قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِکِ وَ لِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَ أَنَا بِهِ زَعِيمٌ (72) قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَ ما کُنَّا سارِقِينَ (73)
قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ کُنْتُمْ کاذِبِينَ (74) قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ کَذلِکَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (75) فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ کَذلِکَ کِدْنا لِيُوسُفَ ما کانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِکِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَ فَوْقَ کُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (76)
ترجمه
و چون وارد شدند بر يوسف جاى داد در کنار خود برادرش را گفت همانا منم برادرت پس در محنت و اندوه مباش براى آنچه بودند که بجا مى‌آوردند
پس چون آماده نمود وسائل سفر آنها را گذارد آبخورى خود را در بار برادرش پس ندا کرد ندا کننده‌اى که اى قافله همانا شما هر آينه دزدانيد
گفتند و روى کردند بر ايشان که چه چيز گم کرده‌ايد
گفتند گم کرديم مشربه پادشاه را و براى کسيکه بياورد آنرا بار شترى است و من آنرا ضامنم
گفتند بخدا هر آينه دانستيد که نيامديم ما تا فساد کنيم در زمين و نيستيم دزدان
گفتند پس چيست پاداش آن اگر باشيد دروغگويان
گفتند پاداش آن کسى است که يافت شود در بارش پس او پاداش
جلد 3 صفحه 164
آن است اين چنين پاداش ميدهيم ستمکاران را
پس ابتدا کرد ببار بندهاى آنها پيش از باربند برادرش پس بيرون آورد آنرا از باربند برادرش اين چنين تدبير نموديم براى يوسف حق نداشت که بگيرد برادرش را در آئين پادشاه جز آنکه ميخواست خدا بلند گردانيم بمراتبى کسى را که بخواهيم و برتر از هر صاحب دانشى دانائى است.
تفسير
چون برادران حضرت يوسف وارد بر او شدند اشاره بابن يامين نمودند و عرضه داشتند اين برادر ما است که فرمودى او را بياوريم حضرت آنها را تحسين و اکرام فرمود و مقرر داشت براى آنها طعام حاضر نمودند و فرمود برادران ابوينى با يکديگر کنار سفره بنشينند و غذا بخورند و آنها بر حسب دستور نشستند ولى ابن يامين ايستاد تنها پس حضرت يوسف باو فرمود چرا نمى‌نشينى عرض کرد شما فرموديد برادران ابوينى با يکديگر بنشينند من برادر ابوينى ندارم حضرت فرمود تو برادر ابوينى نداشتى عرض کرد بلى داشتم فرمود پس چه شد عرض کرد اينها ميگويند گرگ او را خورد فرمود چه قدر محزون شدى براى او عرض کرد يازده پسر خدا بمن کرامت فرمود نام تمامى را از نام او مشتق نمودم فرمود چگونه بعد از او ميل بعشرت با زن و فرزند نمودى عرض کرد من پدر صالحى دارم که مرا امر بازدواج فرمود براى آنکه از من ذريّه‌اى بوجود آيد که تسبيح نمايند خدا را و برکت پيدا کند زمين از آن پس حضرت يوسف باو فرمود بيا با من غذا بخور پس برادران گفتند همانا فضيلت داد خدا يوسف و برادر ابوينى او را تا حدّيکه پادشاه او را با خود هم غذا نمود آنچه تاکنون ذکر شد در مجمع و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده ولى قمّى ره فرموده که برادران و بن يامين با يکديگر از خدمت پدر مرخص شدند ولى او با آنها نمى‌نشست و هم غذا نميشد و صحبت نميکرد تا وارد مصر شدند و خدمت حضرت يوسف رسيدند و سلام کردند و او برادر ابوينى خود را ديد و شناخت و چون نشستند او از آنها دورتر نشست پس حضرت پرسيد تو برادر اينهائى عرض کرد بلى فرمود چرا پس با آنها ننشستى عرض کرد چون من برادر ابوينى داشتم اينها با خودشان بردند و بر نگرداندند و گفتند گرگ او را خورد پس من قسم ياد نمودم که با آنها متفق در امرى نشوم تا زنده‌ام فرمود آيا زن گرفتى عرض کرد بلى فرمود
جلد 3 صفحه 165
اولاددار شدى عرض کرد بلى فرمود چند اولاد دارى عرض کرد سه پسر فرمود نام آنها را چه گذاردى عرض کرد يکى را گرگ و ديگرى را پيراهن و سوّمى را خون فرمود اين نامها را چرا گذاردى عرض کرد براى آنکه برادرم را فراموش نکنم پس حضرت برادران را مرخص فرمود و بنيامين را نزد خود نگهداشت و چون مجلس خلوت شد باو فرمود من برادر توام پس غمگين مباش بر آنچه بجا آوردند در باره من و دوست دارم که تو نزد من بمانى عرض کرد برادرانم نميگذارند چون پدرم از آنها عهد و ميثاق گرفته که مرا باو بر گردانند فرمود من تدبيرى در اين باب مى‌نمايم و تو چون مطلع شدى بآنها چيزى نگو و منکر نشو و او قبول نمود و چون حضرت يوسف عليه السّلام ساز و برگ مسافرت آنها را تهيّه فرمود آبخورى طلاى خود را که در شريعت او استعمالش جائز بود گذارد دربار بن يامين و اين آبخورى قدح طلائى بود که اخيرا پيمانه گندم شده بود چنانچه عيّاشى ره از امام باقر و امام صادق عليهما السلام در دو روايت نقل نموده و معلوم است که مسئول حفظ آن انباردار است لذا بعد از آنکه متوجّه شد که پيمانه گندم نيست با آنکه آنها حرکت کرده بودند تعقيب نمود از ايشان و ندا داد که اى قافله شما دزدانيد يعنى در ميان شما دزد است و عير در اصل بمعناى شتر يا خر بارکش است و در صاحبان آنها که اهل قافله‌اند استعمال ميشود و بنابراين لازم نمى‌آيد که حضرت يوسف عليه السّلام آنها را متهم نموده باشد بسرقت و محتمل است اين نداء هم بدستور آنحضرت شده باشد ولى مقصود سرقت آنها باشد يوسف عليه السّلام را از پدرش لذا بعد از آنکه ايشان متوجّه شدند و گفتند چه چيز گم کرديد و ميجوئيد متصدّيان امور انبار گفتند گم کرديم و ميجوئيم مشربه پادشاه را و نگفتند شما دزديديد و بنابراين توريه شده بامر حضرت يوسف عليه السّلام براى مقصود مهمّى که صلاح در آن بوده و دروغ گفته نشده با آنکه دروغ براى اصلاح بين مردم جائز است و باين معنى در روايات متعدده از صادقين عليهما السّلام بنقل قمّى ره و عيّاشى ره و کافى و علل تصريح شده در هر حال انباردار ضامن شد که هر کس مشربه را پيدا کند و بياورد يکبار شتر گندم باو بدهد و برادران متمسک بشواهد و امارات قطعيّه‌اى شدند که در مدّت اين دو سفر براى مستخدمين حضرت از حال و مقال و مقام و سيره و معامله آنها کشف شده بود که اهل سرقت نيستند لذا قسم ياد نمودند که شما دانستيد در
جلد 3 صفحه 166
اين مدت که ما براى فساد و دزدى نيامديم و اهل اين کار نبوده و نيستيم و آنها در جواب گفتند مجازات اين کار يا کسيکه اين کار را کرده باشد چيست اگر شما دروغگو باشيد برادران بر طبق شيعت حضرت يعقوب عليه السّلام جواب دادن که جزاء دزدى يا دزد که آنکسى است که يافت شود مشربه در بارش خود او است که بايد حبس و توقيف شود چنانچه قمّى ره فرموده و عيّاشى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مرادشان حبس او بود و در خاتمه خودشان تصريح نمودند که آئين ما اين است و ما اين طور مجازات ميکنيم ستمکاران را که مراد دزدانند و پس از ختم کلام حضرت يوسف شروع فرمود بگردش دربارها و ابتدا بجستجو از بار برادران شد غير از بن يامين براى آنکه کشف از تبانى نکند تا نوبه ببرادر کهتر رسيد و مشربه را از بار او بيرون آورد و حکم بحبس و توفيقش بر طبق شريعت حضرت يعقوب عليه السلّام و تصديق برادران صادر گرديد باين کيفيّت خدا تهيّه وسائل کيد نمود براى يوسف عليه السّلام در مقابل کيد آنها براى او يا تدبير نمود و تعليم فرمود او را بوحى و الهام خود که توانست برادر خود را از آنها بگيرد چون نمى‌توانست و حق نداشت برادر خود را از آنها بگيرد بر حسب آئين پادشاه مصر زيرا قانون جزاى مصريان آن بود که دزد را ميزدند و جريمه مينمودند جز آنکه خدا ميخواست يوسف عليه السّلام موفق بمقصود خود شود لذا بزبان برادران جارى فرمود مجازات دزد را بر وفق شريعت حقه و اين موجب شد که کسى نتوانست بحضرت اشکال کند در بازداشت برادر خود از اهل مصر و غير هم و خدا هر کس را بخواهد بمراتب و درجات رفيعه از علم و حکمت و سلطنت و امامت و نبوت ميرساند در صورت قابليّت و هر مرتبه‌اى از علم فوق مرتبه ديگر است تا منتهى شود بعلم نامتناهى که مخصوص بذات احديّت است ..