تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَ قالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (99) وَ رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا وَ قَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَ جاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَ بَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَکِيمُ (100) رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (101) ذلِکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْکَ وَ ما کُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ يَمْکُرُونَ (102)
ترجمه
- پس چون وارد شدند بر يوسف جاى داد در کنار خود پدر و مادر خود را و گفت داخل شويد در مصر اگر بخواهد خدا با آنکه ايمن باشيد
و بالا برد پدر و مادرش را بر تخت و بر وى افتادند براى او سجده کنان و گفت اى پدر من اين تعبير خواب من است از پيش بتحقيق گردانيد آنرا پروردگارم راست و بتحقيق خوبى کرد بمن هنگاميکه بيرون آورد مرا از زندان و آورد شما را از
جلد 3 صفحه 177
صحرا پس از آنکه افساد کرد شيطان ميان من و ميان برادرانم همانا پروردگار من لطف کننده است مر آنچه را بخواهد همانا او است داناى درست کردار
پروردگار من بتحقيق دادى مرا پادشاهى و آموختى مرا تعبير خوابها اى پديد آورنده آسمانها و زمين تو اختيار دار منى در دنيا و آخرت بميران مرا مسلمان و ملحق فرما مرا بشايستگان
اين از خبرهاى نهانى است که وحى ميکنيم آنرا بتو و نبودى نزد آنها هنگاميکه متفق نمودند رأيشان را و آنها مکر ميکردند
تفسير
پس از وصول خبر سلامتى حضرت يوسف بحضرت يعقوب و دعوت او از همه خانواده و قضاياى مذکوره در آيات سابقه آنحضرت حمد و شکر الهى را بجاى آورد و در همان روز وسائل سفر مصر را تهيّه فرمود و با تمام فرزندان و زوجه خود يا ميل خاله حضرت يوسف با کمال شوق و شعف بسرعت حرکت کردند و پس از نه روز وارد زمين مصر شدند چنانچه عيّاشى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده و حضرت يوسف با ارکان دولت و امراء لشکر از ايشان استقبال فرمود و در منزل يا چادرى که براى پذيرائى بدوى در خارج شهر تهيّه شده بود نزول اجلال نمودند و آنحضرت پدر و خاله خود را در بر گرفت و عرض کرد داخل شويد در شهر مصر انشاء اللّه بسلامتى و ايمنى از آفات و بليّات و اينکه بر خاله اطلاق مادر شده با آنکه مربّيه و زن پدر بوده که معمولا مادر خوانده ميشود چنان است که بر عمو اطلاق پدر شده آنجا که حضرت اسمعيل را از پدران حضرت يعقوب شمرده در منزلت و حرمت و فرموده الهک و اله آبائک ابراهيم و اسمعيل و اسحق با آنکه عموى او بوده و بعضى گفته‌اند راحيل مادر حضرت يوسف زنده بود و او با حضرت يعقوب بمصر آمد چنانچه در روايت منقوله از امام باقر عليه السّلام در تعبير خواب حضرت يوسف که اوائل سوره ذکر شد تصريح بآن شده بود در هر حال در اين مقام ترک اولائى از حضرت يوسف عليه السّلام صادر شد و آن چنانچه در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده اين بود که چون حضرت يعقوب عليه السّلام بر او وارد شد غرور سلطنت او را گرفت و پياده نشد با آنکه بروايت علل از آنحضرت يعقوب عليه السّلام پياده شده بود لذا جبرئيل نازل شد و عرضه داشت که يعقوب باحترام تو پياده شده و تو پياده نشدى دستت را باز کن و يوسف عليه السّلام باز کرد پس نورى از کف دست او بيرون آمد و بآسمان رفت و او پرسيد از جبرئيل اين نور چه
جلد 3 صفحه 178
بود که از دست من رفت عرض کرد اين نور نبوّت بود که از اعقاب تو بيرون رفت براى آنکه در احترام پدر کوتاهى کردى و ديگر از نسل تو پيغمبرى بوجود نخواهد آمد و بروايت علل پدر و پسر هنوز از معانقه فارغ نشده بودند که اين مشاهده براى يوسف عليه السّلام روى داد و قمّى ره از امام هادى عليه السّلام نقل نموده که پس از بيرون شدن آن نور از ميان انگشتان او نبوّت از صلب او منتقل بصلب لاوى شد که او منع کرده بود برادران را از کشتن يوسف و او گفته بود من در مصر ميمانم تا پدرم اذن مراجعت دهد خداوند اين نعمت را بپاس اين احترام باو کرامت کرد انبياء بنى اسرائيل از اولاد او هستند که از آن جمله موسى بن عمران بن يصهر بن واهث بن لاوى بن يعقوب است و در مجمع و عيّاشى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که چون حضرت يعقوب و زن و فرزندانش وارد مصر شدند حضرت يوسف آنها را در عمارت سلطنتى برد و پدر و خاله خود را بر تخت نشاند و خود بمنزل شخصى رفت و ملبّس بلباس شاهى شد و با تمام آرايش و پيرايش بر آنها وارد گرديد و چون ايشان او را با آن جلال و جمال مشاهده نمودند همگى بر پاى خاستند و براى احترام او در مقابلش بخاک افتادند و سجده شکر نمودند براى خدا و يوسف عرض کرد اين تعبير خواب سابق من بود که خداوند آنرا صدق و حقّ و محقّق در خارج کرد و در چند روايت از ائمه عليهم السلام باين معنى تصريح شده که سجود آنها براى شکر و عبادت خدا بود و قمّى ره از امام هادى نقل نموده که سجود آنها براى شکر خدا بود و اطاعت امر او نه براى يوسف ولى بپاس حرمت او واقع شد چنانچه سجود ملائکه براى آدم براى اطاعت خدا بود و احترام آدم عليه السّلام و يوسف عليه السّلام هم با آنها سجده شکر کرد که خداوند بار ديگر آنها را با يکديگر مجتمع فرمود لذا عرضه داشت رب قد آتيتنى من الملک تا آخر آيه آتيه و در جوامع از حضرت صادق عليه السّلام نقل نموده که قرائت فرمود و خرّوا للّه ساجدين و بنظر حقير اين قرائت بعنوان تفسير بوده امام خواسته است بفرمايد سجود براى خدا بوده و ضمير مستتر در خرّوا راجع بهمه است و ضمير له راجع بخدا است و تعجّب از اين است که با اين روايات باز بعضى از مفسّرين گفته‌اند سجده براى غير خدا در شرايع سابقه جايز بوده و بعضى گفته‌اند مراد از سجده تعظيم است و بعضى گفته‌اند امر بسجده براى حکم و مصالحى در اين مورد خاص بيعقوب شد با آنکه
جلد 3 صفحه 179
هيچ يک از اين احتمالات در برابر بيان دقيق رقيق انيق امام عليه السّلام وقعى ندارد و واضح است که سجده نمودن در برابر کسى براى خدا احترام آنکس است چنانچه سجده نمودن براى خدا رو بقبله احترام کعبه است و پس از اين يوسف عليه السّلام شروع بذکر الطاف الهى نسبت بخود فرمود که خداوند مرا از زندان عزيز نجات داد و شما را از صحراء فلسطين نزد من آورد و بعضى گفته‌اند «بدو» نام آبادئى بود نزديک بکنعان از فلسطين که محلّ سکونت حضرت يعقوب بود و آنها صحرانشين نبودند و ذکرى از برادران و قصه چاه و فروختن و نجات خود از آن مهالک نفرمود مبادا ببرادران برخورد پيدا کند ولى در خاتمه عمل آنها را مستند بشر شيطان و افساد او بين خود و برادران نمود و شکر نمود بر نجات خود از آن بليّات بعبارت لطيفى که الطف از آن متصوّر نيست که فرمود پروردگار من لطيف است در تدبير امور بندگانش بمشيّت خود يعنى برفق و مدارا با آنها رفتار مينمايد و مشکلاتشان را آسان ميفرمايد چنانچه با من رفتار فرمود و مشکلات مرا آسان کرد چون افعال او از روى علم و دانش و مطابق با حکمت و مصلحت است قمّى ره از امام هادى عليه السّلام و عيّاشى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که يعقوب عليه السّلام از يوسف عليه السّلام تقاضا فرمود که قصه رفتار برادران را با خود در وقتى که او را بصحرا بردند بيان کند و او معذرت خواست و يعقوب تقاضاى نقل شمّه‌اى از آنرا نمود يوسف عليه السّلام عرض کرد مرا نزديک چاه بردند و گفتند پيراهنت را از تن بيرون کن من گفتم از خدا بترسيد و مرا برهنه نکنيد ناگاه کارد بروى من کشيدند و گفتند اگر پيراهن بيرون نکنى تو را ميکشيم ناچار من پيراهن را کندم و آنها مرا برهنه بچاه انداختند و چون کلام به اين جا رسيد يعقوب صيحه‌اى زد و بيهوش شد و چون بهوش آمد و فرمود قصّه را تمام کن يوسف عرض کرد تو را بخداى ابراهيم و اسحق قسم ميدهم که مرا معاف بدارى و يعقوب عليه السّلام اجابت فرمود و در مجمع روايت نموده که يوسف عرض کرد از رفتار برادران با من مپرس از رفتار خدا با من بپرس و پس از طى مذاکرات روى نياز بدرگاه قادر کارساز کرد و عرضه داشت پروردگار من بمن پادشاهى مصر دادى چنانچه در روايت کافى از امام صادق عليه السّلام و خصال از امام باقر عليه السّلام ذکر شده که سلطنت يوسف عليه السّلام مخصوص بمصر و حوالى آن بوده لذا در صافى کلمه من را در اينجمله و جمله بعد تبعيضيّه گرفته و بنظر حقير بيانيّه
جلد 3 صفحه 180
است يعنى بمن دادى از جنس پادشاهى و آموختى از جنس تعبير خواب چون تبعيض مناسب با مقام شکر گذارى نيست و بيان جنس مفيد همان معنى است بدون ايهام بکم شمردن نعمت که منافى با اين مقام است و سلب اختيار از خود نمود و منحصر کرد صاحب اختيار و ناصر و معين خود را بخدا در دنيا و آخرت براى اصلاح معاش و معاد و اتصال ملک فانى بباقى و در خواست نمود که خداوند او را ثابت بدارد در دين حقّ در وقت مرگ و در زمره صلحاء و سعداء قرار دهد بعد از آن و با آباء گرامش محشور فرمايد تا اينجا قصّه يوسف بود و پس از ختم آن خداوند خطاب به پيغمبر خود فرموده که اين حکايت از اخبار غيبيّه است که ما بتو وحى نموديم بتوسط جبرئيل و تو نزد برادران يوسف نبودى وقتى با هم متفق در رأى شدند با آنکه حيله و مکر ميکردند براى گرفتن و بردن و بچاه انداختن او پس چون اين قضايا را براى کسانيکه از تو سؤال نمودند نقل نمائى و بفهمند صدق آنرا از مراجعه بکتب سماوى با آنکه ميدانند تو نزد کسى درس نخواندى تصديق به نبوّت تو خواهند نمود ..