تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما أَکْثَرُ النَّاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (103) وَ ما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِکْرٌ لِلْعالَمِينَ (104) وَ کَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَ هُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ (105) وَ ما يُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلاَّ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ (106) أَ فَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ (107)
ترجمه
و نباشند بيشتر مردم اگر چه زياد شايق و ساعى باشى گروندگان
و نميخواهى از ايشان بر آن هيچ مزدى نيست آن مگر پندى از براى جهانيان
و بسا از نشانه قدرت در آسمانها و زمين که ميگذرند بر آنها و ايشان از آنهايند روى گردانندگان
و نميگروند بيشترشان بخدا مگر آنکه آنانند شرک آورندگان
آيا پس ايمن شدند از آنکه بيايد آنها را فرو گيرنده‌اى از عذاب خدا يا بيايد آنها را قيامت ناگهان و آنها ندانند..
تفسير
خداوند براى تسليت خاطر حبيب خود از عدم تأثير دعوت در قلوب قاسيه معاندان و منافقان و بيخردان ميفرمايد که بيشتر مردم هر قدر سعى و کوشش نمائى و مبالغه در بيان آيات و ارائه معجزات براى آنها کنى ايمان نميآورند چون اسير شهوت و غرق در درياى جهالت و غفلت و لجاجتند تو از آنها بر تبليغ رسالت و بيان احکام و مصالح آنها مزد که نميخواهى مزد تو با خدا است خواهد داد و نيست
جلد 3 صفحه 181
آنچه تو تبليغ مينمائى که قرآن است مگر موعظه و نصيحت و پند براى اهل عالم خواه بپرهيزند خواه نپرهيزند تو وظيفه خود را انجام دادى چه بسيار از آيات و دلائل واضحات بر يگانگى خدا و علم و قدرت و حکمت او در آسمانها و زمين است که شبانه روز از نظر آنها ميگذرد و ايشان مشاهده مينمايند آنها را و تفکّر و تدبّر نميکنند در آنها و روى ميگردانند از آنها و اين دليل است بر آنکه قصور و تقصير از طرف تو نيست از خودشان است لذا اگر ايمان هم بياورند بخدا بيشترشان شريک قرار ميدهند با خدا شيطان را در اطاعت اگر بگويد عبادت کنيد بتها را و بخوانيدشان خدا تا بوسيله آنها تقرّب بخدا پيدا کنيد سجده ميکنند در مقابل بت با آنکه ميدانند و ميگويند خدا خالق و رازق ما است و اگر بگويد عزير يا مسيح پسر خدا است و محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم پيغمبر خدا نيست يا على بن أبي طالب و يازده فرزندش اولياء خدا و اوصياء پيغمبر نيستند مى‌پذيرند و قائل بخلافت و امامت ابو بکر و عمر و عثمان و معاويه و يزيد پليد ميشوند و يا اسماء الهى را که مخصوص بذات احديّت است بغير خدا اطلاق مينمايند يا در عبادت ريا ميکنند و غير خدا را با او در نيّت شريک ميسازند يا فقط براى رضاى خلق و خود نمائى بجا مى‌آورند يا ميگويند اگر فلانى نبود من ميمردم يا چنين و چنان ميشدم و سبب ظاهرى را علّت حقيقى مى‌پندارند و براى خدا در قدرت و سلطنت شريک قرار ميدهند خوبست بگويند اگر خدا نميخواست من بدست فلانى نجات نمى‌يافتم و ميمردم و امثال اينها که همه اطاعت و عبادت شيطان و شرک بخدا است نهايت آنکه بعضى جلى و بعضى خفى و بعضى اخفى است و با ايمان بخدا هم منافات ندارد چون در عين حال قائلند بآنکه خداوند حى قادر توانائى وجود دارد ولى شيطان نميگذارد بلوازم علمشان عمل نمايند و سخن بگويند و اين معنى وجه جمع بين روايات و اقوال در مراد از شرک در اين آيه است اگر چه از بعضى اخبار ظاهر ميشود که مخصوص بشرک در طاعت است و شامل شرک در عبادت نميشود و بالغ بحدّ کفر نيست و در آيه اخيره ملامت فرموده اهل شرک و عصيان را بر ايمنى آنها از عذاب محيطى که بپوشاند و فراگيرد آنها را يا آنکه ناگهان قيامت کبرى که روز محشر است قيام نمايد يا قيامت صغرى که روز مرگ است برسد و آنها متوجّه نباشند تا براى بيچارگى خودشان
جلد 3 صفحه 182
چاره‌اى نمايند ..