اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ کَأَيِّن مِن آيَةٍ فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ يَمُرُّون‌َ عَلَيها وَ هُم عَنها مُعرِضُون‌َ (105) وَ ما يُؤمِن‌ُ أَکثَرُهُم بِاللّه‌ِ إِلاّ وَ هُم مُشرِکُون‌َ (106)
و چه بسيار از آيات الهيه چه آيات سمائي و چه آيات ارضي که بر اينکه مشرکين و کفار ميگذرد و مشاهده ميکنند و لکن آنها از اينکه آيات غافل هستند و توجه نميکنند و بر آنها تأثير نميگذارد.
وَ کَأَيِّن مِن آيَةٍ آية دليل و برهان بر وجود حق و وحدانيته و قدرته و حکمته و سائر صفات او است و تمام مخلوقات حق از عوالم علوي و سفلي دليل است
(و في کل شيئي له آية || تدل‌ّ علي انه واحد)
في السموات از خلقت کرات جوّيه کره شمس و منظومه‌هاي شمسية و کواکب علويه و نظم در حرکت هر يک که دقيقه تخلف نميکند در سرعت و بطاء و آثار مترتبه بر آنها و نزول باران و برف و تشکيل فصول اربعه و شب و روز و غير اينها از آنچه مشاهده ميشود که هر يک دليل بارزي است.
و الارض از بحار و انهار و جبال و معادن مستخرجه از آن و نباتات و حيوانات برّي و بحري از طيور و انعام و سباع و وحوش و هوام و انسان و غير آنها که در هر يک چه اندازه آثار قدرت و علم و حکمت وجود دارد
برگ درختان سبز در نظر هوشيار || هر ورقش دفتريست معرفت کردگار
يَمُرُّون‌َ عَلَيها که برخورد ميکنند بآنها بالاخص حالات مختلفه که در خود مشاهده ميکنند از غنا و فقر، صحت و مرض، عزت و ذلت، حيات و موت نعمت و بلاء که تمام دليل است که مدبر خداوند است. چه بسيار بر امري تصميم قطعي گرفته ميشود و تمام اسبابش را فراهم ميکند و بنتيجه نميرسد و تمام اينها امور حسبيه مشهود کل است. و اما امور غير محسوس از عوالم مجردات
جلد 11 - صفحه 289
و ما وراي طبيعت و ملائکه و جن‌ّ و غير اينها الي ما شاء اللّه.
وَ هُم عَنها مُعرِضُون‌َ مرجع ضمير هم تمام مشرکين چه شرک عبادتي يا افعالي باشد و تمام کفار چه کفار جحودي باشد يا انکاري بلکه حتي بسياري از طبقات مسلمين که توجه بخدا ندارند و تمام نظر باسباب ظاهري و مسلک قاروني دارند که قال‌َ إِنَّما أُوتِيتُه‌ُ عَلي عِلم‌ٍ عِندِي قصص آيه 78، و اعراض پشت کردن و نديده گرفتن است کانّه هيچ يک از اينکه آيات را مستند بخدا نميدانند يا مستند بطبيعت يا ببخت و پيش آمد يا خشم طبيعت ميشمارند.
وَ ما يُؤمِن‌ُ أَکثَرُهُم بِاللّه‌ِ إِلّا وَ هُم مُشرِکُون‌َ اخبار بسياري داريم که مراد از مشرکين شرک طاعت است نه شرک عبادت لکن مکرر گفته‌ايم که اخبار بيان مصداق ميکند منافي با عموم ندارد بلي البته شرک ذاتي و صفاتي مناسبت با آيه ندارد و لکن شرک افعالي و عبادتي را يقينا شامل است بقرينه وَ ما يُؤمِن‌ُ أَکثَرُهُم بِاللّه‌ِ که يا مستند بطبيعت يا باسباب و وسائط ميدانند يا مستند بآلهه خود از اصنام و شمس و غير اينها مي‌پندارند و اخبار مذکوره شرک طاعت را هم ميفرمايد شامل است و اينکه از اقسام شرک خارج است زيرا اطاعت غير خدا اگر بامر الهي باشد عين اطاعت خدا است مثل اطاعت رسول و اولي الامر و اطاعت والدين و اطاعت زوج و امثال اينها و اما اگر مورد نهي الهي باشد مثل اطاعت شيطان، هواي نفس، ارباب ضلال اينکه هم يک نوع شرک عبادتي است چنانچه ميفرمايد أَ لَم أَعهَد إِلَيکُم يا بَنِي آدَم‌َ أَن لا تَعبُدُوا الشَّيطان‌َ يس آيه 60، و نيز ميفرمايد أَ فَرَأَيت‌َ مَن‌ِ اتَّخَذَ إِلهَه‌ُ هَواه‌ُ جاثيه آيه 22، که هواي نفس را اطاعت ميکند کانّه اله خود مي‌پندارد و اطاعت شيطان ميکند کانه عبادت او را ميکند.
إِلّا وَ هُم مُشرِکُون‌َ بر تمام اينها شرک بمعني اعم صادق است و اللّه العالم و رسوله و اوصيائه.
290