تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِي وَ سُبْحانَ اللَّهِ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِينَ (108) وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَ فَلا تَعْقِلُونَ (109)
ترجمه
بگو اين راه من است ميخوانم بسوى خدا از روى بينائى، من و کسيکه پيروى کرد مرا و منزّه است خدا و نيستم من از مشرکان
و نفرستاديم پيش از تو مگر مردانى را که وحى مينموديم بايشان از اهل بلاد آيا پس سير نميکنند در زمين پس بنگرند چگونه بود انجام آنانکه بودند پيش از ايشان و هر آينه سراى آخرت بهتر است مر آنانرا که بپرهيزند آيا بعقل در نمى‌يابيد.
تفسير
- پيغمبر اکرم بعد از اتمام حجّت بر اهل شرک و نفاق مأمور شد بآنها بفرمايد که اين دعوت بتوحيد و اعداد براى معاد راه و طريقه من است و آن طريقه اين است که ميخوانم بسوى خدا مردم را از روى بصيرت و بينائى و يقين نه از روى حدس و گمان و تقليد من ميخوانم و کسيکه شما ميدانيد از روز اوّل دعوت متابعت نمود از من بتمام معنى و کمال تبعيّت که على بن أبي طالب است و بعد از او اولادش که اوصياء منند چنانچه در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده و در بعضى از روايات اختصاص بامير المؤمنين عليه السّلام داده شده و معلوم است که او فردا کمل است و از امام جواد عليه السّلام نقل شده که براى رفع استبعاد از امامت خود در خردسالى فرمود قسم بخدا متابعت ننمود پيغمبر را جز على با آنکه نه سال داشت و من نيز نه سال دارم و اين آيه را تلاوت فرمود که دلالت دارد بر آنکه دعوت بحقّ بصيرت لازم دارد سالخوردگى در آن معتبر نيست و اين معنى را قمّى ره و عياشى ره نيز نقل نموده‌اند و بعضى تمسّک کرده‌اند باين آيه بر آنکه داعى الى اللّه و مبلّغ اسلام بايد عالم و مجتهد باشد و از مقلّد روا نيست و حقير در ذيل آيه شريفه و لتکن منکم امّة يدعون الى الخير سوره آل عمران شرايط آنرا مستوفى بيان نمودم و تکرار نميشود و بنابراين مراد از کسانيکه متابعت نمودند پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را آنانند که لياقت اين مقام را دارند و وظيفه آنها دعوت بحقّ و تبليغ احکام است چنانچه مستفاد از ظاهر آيه شريفه است و اختصاص بائمّه اطهار ندارد اگر چه ايشان اکمل افراد و اوضح مصاديق ميباشند و بعضى على بصيرة را خبر مقدّم و انا را مبتداء مؤخّر و من اتّبعنى را
جلد 3 صفحه 183
عطف بر آن دانسته‌اند و بنابراين جمله مستقلّه‌ايست و مربوط بکلام سابق نميباشد يعنى من و پيروانم با بصيرتيم و بنابر معناى اوّل انا تأکيد ضمير مستتر در ادعو است و من اتبعنى فاعل يدعوکم مقدر ميباشد و مربوط بجمله قبل است و شک نيست که معناى اوّل اظهر و احسن و اتقن است. و منزّه است خدا از شريک و از آنکه غير بصير را داعى بسوى خود قرار دهد و من فقط براى رضاى خدا دعوت ميکنم و اغراض ديگر را با خدا شريک در قصد نمينمايم و در زمره مشرکين بهيچ وجه از وجوه مذکوره قبلى نيستم تا اينجا مفاد آيه اوّل است که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مأمور بود بابلاغ آن و در آيه دوّم خداوند ميفرمايد و نفرستاديم پيش از تو مگر مردانى را از بشر نه ملائکه و نه جن و نه زن که وحى نموديم بآنها و ممتاز شدند بآن از غير خودشان و ايشان از اهل آباديها بودند اعمّ از ده و شهر، و صحرا نشين نبودند چون آنها از علم و معرفت و ادب دورند چرا سير ننمودند در زمين و بديده عبرت نظر نکردند کسانيکه بهواى نفس با تو عناد و لجاج مينمايند در آثار باقيه اقوام سابقه که بعذاب الهى گرفتار شدند تا به بينند و بدانند که چيزى با خود نبردند جز حسرت و ندامت يا چرا سير ننمودند در احوال اهل زمين که در تواريخ و قرآن ذکر شده تا به بينند چگونه بوده است عاقبت پيشينيان آنها که تکذيب انبياء را نمودند و مغرور شدند بنعمت موقت دنياى دنى با آنکه سراى آخرت که باقى و ثابت است بهتر است براى کسانيکه پرهيز نمودند از شرک و معصيت خدا آيا تعقّل و تفکّر نميکنيد تا بدانيد و بفهميد خيريّت آنرا ..