تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکائِکُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَکُونَ (34) قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکائِکُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَ فَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَکُمْ کَيْفَ تَحْکُمُونَ (35) وَ ما يَتَّبِعُ أَکْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (36)
ترجمه
بگو آيا از شريکان شما کسى است که بدوا مى‌آفريند مخلوق را پس عودت ميدهد آنرا بگو خدا بدوا مى‌آفريند خلق را پس عود ميدهد آنرا پس بکجا بر گردانده ميشويد
بگو آيا از شريکان شما کسى است که هدايت ميکند بسوى حقّ بگو خدا هدايت ميکند بحقّ پس کسيکه هدايت ميکند بسوى حقّ سزاوارتر است که پيروى شود يا کسيکه هدايت نميشود مگر آنکه هدايت کرده شود پس چيست مر شما را چگونه حکم ميکنيد
و پيروى نميکنند بيشترشان مگر گمان را همانا گمان کفايت نميکند از حقّ به چيزى همانا خداوند دانا است بآنچه بجا مى‌آورند.
تفسير
خداوند متعال امر فرمود به پيغمبر اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که بدوا دو سؤال از اهل شرک بفرمايد و خود جواب بگويد براى وضوح مطلب و انکار آنها تا واضح شود بر اهل انصاف، لجاج و عناد و انکار بى محلّ آنان سؤال اوّل آنستکه آيا در ميان بتهائيکه شما شريک قرار داديد آنها را با خدا در عبادت آيا کسى هست که مخلوق را از کتم عدم بوجود آورد پس بميراند و ثانيا زنده کند براى پاداش و خود جواب بفرمايد که
جلد 3 صفحه 19
اين کار خدا است و آنها را ملامت فرمايد بر اعراض از حقّ و اقبال به باطل و ظاهرا انکار آنها راجع به معاد بوده نه اصل خلقت و خداوند خواسته استبعاد آنها را از معاد بمقايسه با اصل خلقت رفع فرمايد سؤال دوّم آنستکه آيا در ميان بتها بتى هست که هدايت کند مردم را براه حقّ و جواب بفرمايد که خدا هدايت ميکند مردم را بواسطه ارسال رسل و انزال کتب بحقّ و ظاهرا آنها معتقد بودند که هدايت اصلى از خدا است نهايت آنکه بتها را مهتدى بهدايت الهيّه ميدانستند و عبادت آنها را مقرّب بخداوند ميپنداشتند لذا در خاتمه، سؤال سوّم از آنها شده که آيا کسيکه هدايت ميکند خلق را بحقّ سزاوارتر است باطاعت و عبادت يا کسيکه هدايت نميشود مگر بوسيله هادى و راهنما باعتقاد شما با آنکه بتها قابل هدايت نبوده و نيستند و ملامت شده‌اند بر عبادت بى‌ثمر از بتها و حکم بى‌دليل بر صلاحيّت آنها براى پرستش و ستايش و محتمل است سؤال سوّم ناظر به بتها نباشد بلکه مراد از من يهدى هاديان بطريق حقّ باشند و مراد از من لا يهدّى الا ان يهدى کفّار و داعيان بباطل و مؤيّد اينمعنى است روايت قمّى ره از امام باقر عليه السّلام که مراد از من يهدى الى الحقّ محمد و آل محمد است و مراد از من لا يهدّى الا ان يهدى کسانى از قريش و غير آنها ميباشند که با اهل بيت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بعد از آن سرور مخالفت نمودند و در آيه سوّم بيان علّت اين عقايد و اعمال فاسد شده است که نيست در بيشتر مردم مگر متابعت گمانى که ناشى ميشود از تقليد پدران و خيالات فاسده و اوهام کاسده و آراء باطله اهل ضلال و اضلال و گمان کافى براى ايصال بحقّ بهيچ درجه نيست چون اقلّ مراتب وصول بحقّ علم اليقين است که از برهان حاصل ميشود چه رسد بعين اليقين که فوق آن و حقّ اليقين که فوق همه است و بعضى هم که حالشان معلوم است که تعصّبا و عنادا لجاج و انکار و استکبار مينمايند با آنکه حقّ براى آنها واضح شده است به بيّنه و برهان ولى خداوند آگاه از عقائد و اعمال آنها ميباشد و آنان را بجزاى خودشان در دنيا و آخرت خواهد رسانيد و لا يهدّى در اصل لا يهتدى بوده تاء باب افتعال در دال ادغام شده است و کسره هاء بملاحظه التقاء ساکنين است و بتخفيف دال بهمين معنى نيز قرائت نموده‌اند و بعضى هاء را براى نقل فتحه اصليّه تاء مفتوح خوانده‌اند
جلد 3 صفحه 20