تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما کانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لکِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ الْکِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (37) أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ (38) بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ کَذلِکَ کَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (39) وَ مِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ لا يُؤْمِنُ بِهِ وَ رَبُّکَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (40)
ترجمه
و نبوده است اين قرآن آنکه افتراء بسته شود از غير خدا ولى تصديق چيزى است که در برابر آنست و بيان نوشته شده، نيست شکّى در آن از پروردگار جهانيان
آيا ميگويند افتراء بست آنرا بگو پس بياوريد سوره‌اى مانند آن و بخوانيد هر که را توانائى داريد از غير خدا اگر باشيد راستگويان
بلکه تکذيب کردند آنچه را احاطه ننمودند بدانش آن و هنوز نيامده آنانرا مئال معانى آن همچنين تکذيب کردند آنانکه بودند پيش از آنها پس بنگر چگونه بود انجام کار ستمکاران
و از آنها کسى است که ايمان ميآورد بآن و از آنها کسى است که ايمان نمى‌آورد بآن و پروردگار تو داناتر است به تباه کاران.
تفسير
نبوده است و نميباشد و صحيح نيست آنکه بوده باشد اين قرآن افتراء از خلق بر حقّ بلکه ميزان صحّت و سقم مطالب و شاهد صدق کتب سماويّه است که بر انبياء سلف نازل شده چون اين کتاب بنفسه معجزه است و ساير کتب بخودى خود شاهد صدقى ندارند و نيز بيان و تفصيل کليّه احکام الهيّه بلکه تمام حقائق موجودات است و بنابراين شکّى نيست در آن که از جانب خداوند عالم است با اين وصف آيا ميگويند اهل عناد که محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اين آيات را از پيش خود جعل نموده و بخدا نسبت داده جاى تعجّب است بگو اگر گمان شما صحّت دارد و من افتراء بستم آنرا شما هم از پيش خودتان آياتى جعل کنيد بقدريکه بتوان گفت سوره‌ايست مانند قرآن در فصاحت و بلاغت و علوّ معانى و صحّت مبانى و هر کس را هم ميخواهيد از فصحاء و بلغاء و علماء و حکماء عرب و عجم با خودتان همدست نمائيد و عرضه بداريد آنرا بر دانشمندان اگر راست ميگوئيد در اين نسبت و لازمه آن که امکان اتيان بشر است بمانند قرآن چون شما هم مانند من عرب و فصيح و بليغ ميباشيد و چون آنها عاجز شوند حقّ بودن قرآن و صدق تو واضح و مبرهن گردد ولى علّت تکذيب آنها تو را در اينکه قرآن کلام خداوند است اين نيست که آنها قادر براتيان مثل آنند بلکه سببش آنستکه تدبّر و تفکّر در معانى آن ننمودند و پى باسرار و حقائق و کنه آن نبرده‌اند و اخبار غيبيّه آن هنوز بوقوع نيامده تا صحّت و اعجازش آشکار
جلد 3 صفحه 21
شود و آنها به صرف تقليد و انس بدين آباء و اجداد خودشان و مخالفت احکام قرآن با هواى نفس تکذيب نمودند تو را و کتاب خدا را چنانچه امم سابقه بهمين جهات تکذيب نمودند کتب سماوى و انبياء عظام را و بپاداش ظلمى که از اين تکذيب بر خودشان و ابناء نوعشان نمودند در دنيا و آخرت رسيدند و خواهند رسيد عيّاشى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که از آنحضرت سؤال نمودند از امور بزرگ از قبيل رجعت و امثال آن فرمود اين مسائل هنوز وقت آنها نرسيده خداوند فرموده بل کذّبوا بما لم يحيطوا بعلمه و لمّا يأتهم تأويله و مانند اين حديث از امام صادق عليه السّلام هم نقل شده است و قمّى ره نقل فرموده نازل شده است اين آيه در رجعت که تکذيب نمودند آنرا يعنى گفتند واقع نخواهد شد و در کافى و مجمع و عيّاشى از امام صادق عليه السّلام روايت نموده که خداوند مخصوص نمود اين امّت را بدو آيه از کتاب خود يکى آنکه نگويند آنچه را نميدانند ديگر آنکه ردّ نکنند آنچه را نميدانند و قرائت فرمود قول خداوند الم يؤخذ عليهم ميثاق الکتاب ان لا يقولوا على اللّه الا الحقّ و قول خداوند بل کذّبوا بما لم يحيطوا بعلمه و لمّا يأتهم تأويله را و بعضى از کسانيکه تکذيب نمودند کلام خدا و پيغمبر او را پس از مراجعه و تدبّر و تفکّر در آن و علم بتفسير و اطّلاع بر تأويلش ايمان ميآورند بآن و بعضى از کثرت بلادت و شدّت غباوت و فرط عناد و لجاج بعدا هم ايمان نمى‌آورند يا آنکه بعضى ايمان ميآورند بآن باطنا ولى ظاهرا انکار ميکنند براى اغراض فاسده‌اى از قبيل حبّ جاه و مال و بعضى بعکسند که ايمان نمى‌آورند باطنا بعلل مذکوره ولى ظاهرا قبول اسلام مينمايند براى خوف يا طمع يا اغراض فاسده ديگر و مؤيّد اينمعنى است روايت قمّى ره از امام باقر عليه السّلام که دسته دوّم اعداء محمد و آل محمدند بعد از او و نيز مؤيّد اينمعنى است ذيل آيه شريفه که نسبت افساد بآنها داده شده است در علم خداوند و اين صفت انسب بحال آنها است از کفّار ظاهرى تامّل لازم است.