تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ کَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَ ما کانُوا مُهْتَدِينَ (45) وَ إِمَّا نُرِيَنَّکَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّکَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما يَفْعَلُونَ (46) وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ (47)
ترجمه
و روز که جمع کند آنانرا گويا درنگ نکردند مگر ساعتى از روز ميشناسند يکديگر را بتحقيق زيان کردند آنانکه تکذيب کردند لقاء خدا را و نبودند هدايت شدگان
و يا مينمائيم ترا بعض آنچه را وعده دهيم آنها را يا ميميرانيم تو را پس بسوى ما است بازگشت آنان پس خدا گواه است بر آنچه ميکنند
و از براى هر امّتى رسولى است پس چون آمد رسول آنها حکم کرده شود ميان آنان بعدالت و آنها ستم کرده نشوند.
تفسير
سراى دنيا و لذائذ ناچيز آن و همچنين عالم برزخ در برابر عالم آخرت بقدرى حقير و کوچک است که چون قيامت کبرى بر پا شود و خداوند مردم را در آنروز محشور فرمايد حال آنها بطورى است که تصوّر ميکنند مدّت اقامتشان در دنيا يا عالم برزخ نبوده است مگر پاره‌اى از يکروز بالنسبه بروز قيامت و طول موقف آن و هول مطّلع و بيم عذاب و عظمت ثواب موکّد اين تصوّر است و آنکه يکديگر را کاملا ميشناسند و اعمال يکديگر را در نظر مى‌آورند مانند آنکه تازه از هم جدا شده‌اند و بهم رسيده‌اند ولى بفاصله کمى چنان امر بر آنها دشوار ميشود که ديگر کسى کسى را نميشناسد و جز بفکر حال و مئال خود نيست و معلوم ميشود که چه خسارت و زيانى برده‌اند کسانيکه انکار نمودند روز جزا و لقاء پاداش الهى را و نبودند در دنيا از هدايت شدگان بدين اسلام لذا خداوند به پيغمبر اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ميفرمايد که مطمئن باش يا در دنيا ارائه ميدهيم بتو عذاب آنها را چنانچه در جنگ بدر ارائه داده شد يا بعد از وفات تو و رجوع آنها بما در عالم آخرت بجزاى خودشان خواهند رسيد و خداوند بر تمام اعمال و افعال آنها
جلد 3 صفحه 24
آگاه و مطّلع و حاضر و ناظر است و بحسابشان کاملا رسيدگى خواهد فرمود چون از ابتداء دنيا سيره مستمرّه الهيّه بر اين جارى شده که براى هر جماعتى که دينى مقرّر شده است پيغمبرى فرستاده ميشود که ابلاغ احکام الهى بعهده او است و چون او بوظيفه خود عمل نمود و امّت اطاعت ننمودند و تکذيب نمودند او را با آنکه داراى معجزه و کتاب بود خداوند بعدالت ميان او و آن جماعت حکم ميکند پس نجات ميدهد پيغمبر خود را و عذاب ميفرمايد کفّار را و اين ظلم نيست در باره آنها چون خداوند لطف خود را از آنها دريغ ننموده و وسائل هدايت آنانرا فراهم فرموده آنها خودشان در باره خود ظلم نمودند که مهتدى بهدايت الهيّه نشدند و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه روز قيامت چون انبياء عظام حاضر شوند و شهادت دهند بر اعمال امّت خداوند آنها را بپاداش اعمالشان ميرساند و از روايت عيّاشى ره در تفسير آيه اخيره از امام باقر عليه السّلام استفاده ميشود که ائمه اطهار هم در مفاد اين آيه با انبياء عظام شريکند و بعدالت حکم مينمايند.