تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ جاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْياً وَ عَدْواً حَتَّى إِذا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (90) آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ کُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ (91) فَالْيَوْمَ نُنَجِّيکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آيَةً وَ إِنَّ کَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ (92)
ترجمه
و گذرانديم بنى اسرائيل را از دريا پس از پى رسيد ايشانرا فرعون و لشگريانش از روى ستم و تعدّى تا وقتى که دريافت او را غرق گفت ايمان آوردم بآنکه همانا نيست خدائى مگر آنکس که ايمان آوردند به او بنى اسرائيل و من از منقادانم
آيا اکنون و بتحقيق نافرمانى کردى پيش و بودى از فساد کنندگان
پس امروز بيرون مى‌اندازيم بدنت را تا باشى براى کسانيکه بعد از تو هستند نشانه قدرت و همانا بسيارى از مردم از نشانه‌هاى قدرت ما بيخبرانند.
تفسير
در سوره بقره آيه و اذ فرقنا بکم البحر کيفيّت محيّر العقول شکافته شدن دريا براى بنى اسرائيل و عبور آنها و متابعت فرعون و لشگريانش و غرق شدنشان گذشت و در اينجا عيّاشى روايت نموده که در موقع دخول در دريا اسب فرعون ترسيد و داخل نشد و جبرئيل براى فرعون ممثّل شد بصورت مردى که سوار بر ماديانى بود و از دريا عبور کرد و اسب فرعون از دنبال او رفت و لشگريانش از پى او در آمدند و همه غرق شدند و مقصود آنها از متابعت بنى اسرائيل تعقيب ايشان بود براى ظلم و تعدّى و بنابراين بغيا و عدوا مفعول له ميباشند و محتمل است هر دو مصدر بمعنى اسم فاعل باشند يعنى در حاليکه باغيان و عاديان بودند و چون فرعون مشرف بغرق شدن گشت و آب دريا بر او احاطه نمود از کرده خود پشيمان شد و گفت ايمان آوردم بآنکه نيست معبود بحقّى جز آنکس که ايمان آوردند به او پسران يعقوب و بنابراين کلمه انّه بفتح همزه و حذف باء جاره مفعول کلمه آمنت است و بعضى انّه بکسر قرائت نموده‌اند و بنابراين جمله مستانفه است و مبيّن معنى آمنت و جمله و انا من المسلمين مؤکّد هر دو است لذا فيض ره فرموده يک معنى را سه مرتبه بسه عبارت تکرار کرد از حرص بقبول و قبول نشد چون بيجا بود و اگر بجا بود يکمرتبه کافى بود زيرا ايمان بايد در وقت اختيار باشد نه در حين الجاء و در آنحال بعضى گفته‌اند خطاب از مصدر جلال باو رسيد که آيا در اين زمان که اختيار از دستت رفت ايمان ميآورى و حال آنکه نافرمانى نمودى پيش از اين و بودى از گمراهان و گمراه کنندگان و کلمه آلآن مرکّب است از همزه استفهام که براى انکار است و الف و لام تعريف و
جلد 3 صفحه 42
«آن» که بمعنى زمان حاضر است و الف مبدّل به مدّ شده اگر چه نحاة کلمه را مبنى دانسته‌اند براى تضمّن معنى ال حضوريّه و الف و لام را زائده لازمه خوانده‌اند و در عيون از حضرت رضا عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند چرا خدا فرعون را غرق نمود با آنکه ايمان آورد و اقرار بوحدانيّت حق نمود فرمود براى آنکه او ايمان آورد در وقتى که عذاب را مشاهده نمود و ايمان در آنحال قبول نميشود و اين حکم الهى است در گذشته و آينده و چند آيه از قرآن تلاوت فرمود که دلالت دارد بر آنکه ايمان بعد از نزول عذاب فائده ندارد و فرمود جهت ديگر آنکه او در آنحال بحضرت موسى استغاثه نمود و بخدا استغاثه نکرد و خداوند بآنحضرت وحى فرمود که اجابت نکردى فرعون را براى آنکه خلق نکرده بودى او را و اگر بمن استغاثه کرده بود هر آينه اجابت ميکردم او را و فرعون از فرق تا قدم او در آهن بود که پوشيده بود و چون غرق شد خداوند بدن او را بر زمين مرتفعى افکند تا براى مردم بعد از او علامت قدرت الهى باشد و به بينند او را که با سنگينى آهن که بايد زير آب برود بر زمين بلندى افتاده و بنابراين ننجّيک يعنى مى‌اندازيم ترا بر زمين بلندى چون نجوه بمعنى زمين مرتفع است اگر چه نجات بمعنى خلاص هم با اين معنى منافات ندارد و بعضى گفته‌اند و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام روايت نموده که هيچيک از قوم فرعون از دريا بيرون نيفتادند جز او که خداوند به تنهائى بدن او را بساحل انداخت براى آنکه مردم به بينند او را بخوارى و مذلّت و بشناسند و شک نکنند در هلاک او و بدانند ادّعاء خدائى او بيجا بوده و از حال او عبرت گيرند ولى انصاف آنستکه نجات اگر بمعنى خلاص باشد که معنى متعارف است تعلّق آن ببدن بى‌روح مناسب نيست مگر آنکه تعريضى باشد از خداوند بفرعون بمناسبت ايمان بيجاى او که قابل چنين جزائى است براى شخص متکبّر که ميخواهد از غير ممتاز باشد و ممکن است خدا خواسته باشد بکلّى او را مأيوس از درگاه خود نفرموده باشد لذا بدن او را از غرق نجات داده و بساحل افکنده و ميگويند تاکنون در موزه مصر محفوظ است و اين يکمرتبه از نجات است براى او و يکى از معجزات بزرگ قرآن است که انصافا براى هيچ منصفى شک در حقّيت آن باقى نميماند و بنابراين مراد از آيه معجزه باقيه براى اثبات دين حقّ است و نيز قمّى ره از امام صادق عليه السّلام روايت نموده که هر
جلد 3 صفحه 43
وقت جبرئيل بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نازل ميشد محزون و غمناک بود و از وقتى که خدا فرعون را هلاک نمود باين حال بود تا وقتى که آيه آلآن و قد عصيت را نازل نمود بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم با آنکه خرّم و خوشحال بود آنحضرت باو فرمود هميشه که نزد من ميآمدى محزون بودى تا اين وقت که اين آيه را آوردى عرض کرد بلى وقتى خداوند فرعون را غرق کرد و گفت ايمان آوردم بآنکه خدائى نيست جز خدائى که بنى اسرائيل به او ايمان آوردند من از لجن دريا برداشته بدهن او فرو بردم و اين آيه را خواندم و اين کار را بدون امر خدا کردم و پس از آن ترسيدم که او مشمول رحمت الهى شود براى اين ايمان و من معذّب شوم براى اين عمل تا الآن که مأمور به ابلاغ اين آيه شدم بتو و مطابق با گفته من بفرعون بود ايمن گشتم از عذاب و دانستم که خداوند راضى بقول و فعل من بوده و بنابراين آيه دوم مقول قول جبرئيل است که خداوند براى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم حکايت نموده است و در هر حال چه کلام خدا باشد چه جبرئيل فعلا کلام خدا است و محتاج بتقدير قيل در صدر آنست يعنى گفته شد آيا الآن ايمان ميآورى که عذاب نازل شده است. و آيات دالّه بر قدرت و عظمت حق و حقّيت دين اسلام بسيار است ولى بسيارى از مردم از آنها غفلت دارند و متوجّه نميباشند چون بقدرى سر گرم بزخارف دنياى دنى شده‌اند که بکلّى از ياد مبدء و معاد دور افتاده‌اند چه رسد بفکر در آن دو. و دريا گفته‌اند بحر قلزم است.