المیزان جلد۱۰ بخش۲۶
و اما سخن کسى که گفته است معناى جمله «انهم ملاقوا ربهم » اين است که : نوح مؤ منين فقير را طرد نميکند براى اينکه مؤ منين پروردگارشان را ديدار مى کنند، و نزد وى از کسى که طردشان کرده و به آنان ستم روا داشته شکايت نموده و کيفر او را درخواست مى کنند، و يا معنايش اين است که مؤ منين ثواب پروردگارشان را ميبينند، و با اين حال چگونه ممکن است اراذل باشند؟ و چطور ممکن و جايز است آنان را طرد کرد با اينکه استحقاق طرد ندارند سخن درستى نيست ، زيرا از فهم به دور است.
علاوه بر اينکه معناى اول اگر منظور باشد بايد بگوييم جمله بعدى که مى فرمايد: «و يا قوم من ينصرنى من اللّه ان طردتهم » زيادى است ، چون ديگر حاجتى به آن نيست و اين واضح است و توضيح نميخواهد و نيز روشن شد که منظور نوح (عليه السلام ) از جهلى که به کفار نسبت داد و گفت : «و لکنى اريکم قوما تجهلون » جهلشان به مساءله معاد است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۱۱
و اينکه نميدانند حساب و جزاء تنها و تنها به دست خداى تعالى است نه دست کس ديگر.
و اما اينکه بعضى از مفسرين گفته اند که : ((منظور از اين جهالت ، جهالت ضد عقل و حلم است ، و نوح (عليه السلام ) خواسته است بگويد که شما کفار نسبت به ما و کار ما سفاهت به خرج داده و عقل خود را به کار نميزنيد. و يا منظور از «تجهلون » اين است که شما نمى داند که امتياز يک انسان بر ساير انسانها به پيروى از حق و عمل نيک و آراستگى به فضائل است ، نه به داشتن مال و جاه که شما مى پنداريد.)) معناى بعيدى است از سياق آيه.
«وَ يَا قَوْمِ مَن يَنصرُنى مِنَ اللَّهِ إِن طرَدتهُمْ أَ فَلا تَذَکرُونَ»:
کلمه «ينصرنى » در عين اينکه معناى يارى را مى دهد، بوئى هم از معناى منع و يا نجات دهى و امثال آن دارد، - و به همين جهت است که با حرف «من » متعدى شده است.
پس معناى آيه اين است که اى قوم کفر پيشه من ! اگر من مومنان را از خود برانم چه کسى مرا از عذاب خدا منع مى کند و يا نجات مى دهد؟ چرا متذکر نميشويد که راندن آنان ظلم است و خداى سبحان مظلوم را عليه ظالم نصرت داده و انتقام او را از ظالمش ميگيرد، عقل خود شما نيز حکم جزمى و قطعى مى کند که در درگاه خداى سبحان ظالم و مظلوم يکسان نيستند، و خدا ظالم را بدون کيفر ظلمش همچنان رها نميکند که هر چه خواست ظلم کند، بلکه او را کيفرى مى دهد که مايه بدبختى او و خنک شدن دل مظلوم باشد، و خدا عزيزى است داراى انتقام .
«وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِندِى خَزَائنُ اللَّهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَيْب وَ لا أَقُولُ إِنى مَلَکٌ»:
اين جمله پاسخى است از اين قسمت گفتار کفار که گفتند: «و لا نرى لکم علينا من فضل » و اين چنين گفتار آنان را رد مى کند که شما گويا به خاطر اينکه من ادعاى رسالت کرده ام انتظار داريد من ادعاى فضيلتى بر شما بکنم ، و ميپنداريد بر هر پيغمبرى لازم است که خزائن رحمت الهى را مالک و کليددار باشد، و مستقيما و مستقلا هر فقيرى را که خواست غنى کند، و هر بيمارى را که خواست شفا دهد، و هر مرده اى را که خواست زنده کند، و در آسمان و زمين و ساير اجزاى عالم به دلخواه خود و به هر نحوى که خواست تصرف نمايد.
و نيز مى پنداريد که پيغمبر آن کسى است که علم غيب داشته و بر هر چيزى که از نظر ديگران پنهان است آگاه باشد، و بتواند آن چيزها را به طرف خود جلب کند، و نيز بر هر شرى که ديگران از آن بى خبرند با خبر باشد، و آن را از خود دفع نمايد. و کوتاه سخن اينکه پيغمبر بايد داراى خيرات بوده و از شرور مصون باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۱۲
و نيز مى پنداريد که يک پيغمبر بايد از رتبه بشريت تا مقام فرشتگان بالا برود، به اين معنى که مانند فرشتگان از لوثهائى که لازمه بشريت و طبيعت است منزه بوده و از حوائج بشريت و نقائص آن مبرا باشد، نه غذا بخورد، نه آب بنوشد، نه ازدواج بکند، و نه براى کسب روزى و تهيه لوازم و اثاث زندگى خود را به تعب بيندازد.
آيا به نظر شما جهات فضل اينها است که مى پنداريد يک پيامبر بايد داشته و در مالکيت آنها مستقل باشد؟ در حالى که اشتباه مى کنيد و رسول به غير از مسؤ وليت رسالت ، هيچ يک از اين امتيازات را ندارد، و من نيز هيچ ادعائى در اين باره نکرده ام ، نه ادعا کرده ام که خزائن خدا نزد من است ، و نه گفته ام که من فرشته ام.
و خلاصه کلام اينکه من ادعاى داشتن هيچ يک از آن چيزهائى که به نظر شما فضل است را نکرده ام ، تا شما تکذيبم کرده و بگوييد که تو هيچ يک از اين فضلها را ندارى و در ادعايت دروغگوئى.
تنها ادعايى که من دارم اين است که از ناحيه پروردگارم داراى بينه و دليلى بر صدق رسالتم هستم ، و خداى تعالى از ناحيه خود رحمتى به من ارزانى داشته است .
پندارهاى جاهلانه عوام الناس درباره انبياء «ع»
و مراد از جمله «خزائن اللّه » همه ذخيره ها و گنجينه هاى غيبى است که مخلوقات در آنچه در وجود و بقايشان بدان محتاجند از آن ارتزاق مى کنند، و به وسيله آن ، نقائص خود را تکميل مى نمايند.
اينها آن چيزهايى است که عوام الناس معتقدند که کليدهايش به دست انبياء و اولياء است ، و مى پندارند که آن حضرات مالک مستقل آنها و در نتيجه صاحب قدرتى هستند که هر کارى بخواهند ميتوانند بکنند، و هر حکمى که بخواهند ميرانند، همچنانکه نظير اين توقعات را از نبى گرامى اسلام (صلى اللّه عليه و آله و سلم) داشتند و خداى تعالى آن را در آيه زير حکايت کرده که گفتند:
«لن نومن لک حتى تفجر لنا من الارض ينبوعا او تکون لک جنة من نخيل و عنب فتفجر الانهار خلالها تفجيرا او تسقط السماء کما زعمت علينا کسفا او تاتى باللّه و الملائکة قبيلا او يکون لک بيت من زخرف او ترقى فى السماء و لن نومن لرقيک حتى تنزل علينا کتابا نقروه قل سبحان ربى هل کنت الا بشرا رسولا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۱۳
نوح (عليه السلام ) در اين سخنش درباره همه آنچه از خود نفى کرد اينطور تعبير کرد که من نميگويم چنين و چنانم ، ولى در نفى علم غيب فرمود: «ولا اعلم الغيب - و من غيب نميدانم » ديگر نگفت: «و لا اقول انى اعلم الغيب - من نميگويم غيب ميدانم » و اين بدان جهت بوده که علم غيب از اسرارى است که هر کس داراى آن باشد به آسانى اظهارش نميکند، بلکه تا بتواند از اظهار آن خوددارى مينمايد، و اگر کسى بگويد: «من نميگويم غيب ميدانم » براى شنونده دليل نمى شود بر اينکه او به راستى نميداند، (چون ممکن است علم غيب داشته باشد و در عين حال بگويد من نميگويم غيب ميدانم ) ولى اگر بگويد غيب نميدانم دليل مى شود بر اينکه نميداند، به خلاف آن امور ديگرى که از خود دفع کرده و گفت : «لا اقول لکم عندى خزائن اللّه » و يا گفت : «و لا اقول انى ملک» که در آنها کلمه «نمى گويم »، شنونده را به ترديد نمى اندازد.
نکته ديگرى که در اين آيه است اين است که در سه فقره اى که جمله «لا اقول » آمده کلمه «لکم » فقط يک بار در فقره اول آمده ، ولى در دو فقره ديگر نيامده ، و اين بدان جهت بوده که آوردن يک بار کافى بوده است.
خداى تعالى رسول گرامى خود را نيز دستور داد تا همان جوابى را که نوح (عليه السلام ) به قوم خود داد به قوم خود داده و بگويد: «لا اقول لکم عندى خزائن اللّه و لا اعلم الغيب و لا اقول لکم انى ملک» و سپس دنبالهاى به آن اضافه کرد که به وسيله آن ، منظور روشن شود، و آن دنباله اين است «ان اتبع الا ما يوحى الى قل هل يستوى الاعمى و البصير ا فلا تتفکرون ».
خواننده عزيز! يک بار ديگر به دقت در جمله «لا اقول لکم ...» و سپس در جمله «ان اتبع الا ما يوحى الى »، و آنگاه در جمله «قل هل يستوى الاعمى و البصير...» نظر کن ، آنگاه خواهى فهميد که آيه سوره انعام ، نخست آن سنخ برترى و فضيلتى را که عوام الناس از پيغمبر خود توقع دارند نفى مى کند، و سپس تنها رسالت را براى رسول اثبات مى کند و آنگاه بدون درنگ ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۱۴
به اثبات نوعى فضيلت براى رسول پرداخته غير آنچه عوام توقع دارند و آن فضيلت عبارت است از اينکه او به وسيله بصيرت و بينايى خدايى داراى بصيرت است ، ولى ديگران نسبت به ايشان ، همانند کورانند نسبت به دارندگان چشم ، و همين داشتن بصيرت است که پيروى کردن از رسول را بر مردم واجب مى سازد همانطور که افراد کور مجبورند به راهنمائى و دستگيرى بينايان راه بروند و هر جا آنها رفتند قدم بگذارند، و مجوز اينکه رسول ، مردم خود را دعوت به پيروى از خود مى کند نيز همين است .
گفتارى فلسفى و قرآنى
گفتارى فلسفى و قرآنى: (پيرامون قدرت انبياء و اولياء به اذن خدا)
مردم نوعا نسبت به مقام پروردگار خود جاهل بوده و از اينکه خداى تعالى بر آنان احاطه و تسلط دارد در غفلتند، و به همين جهت با اينکه فطرت انسانيت ، آنان را به وجود خداى تعالى و يگانگى او هدايت مى کند در عين حال ابتلايشان به عالم ماده و طبيعت ، و نيز انس و فرو رفتگيشان در احکام و قوانين طبيعت از يک سو، و نيز انسشان به نواميس و سنتهاى اجتماعى از سوى ديگر، و انسشان به کثرت ، و بينونت و جدايى - که لازمه عالم طبيعت است - از سوى ديگر وادارشان کرده به اينکه عالم ربوبى را با عالم مانوس ماده قياس کرده و چنين بپندارند که وضع خداى سبحان با خلقش عينا همان وضعى است که يک پادشاه جبار بشرى با بردگان و رعاياى خود دارد.
آرى ما انسانها در عالم بشريت خود، يک فرد جبار و گردن کلفت را نام پادشاه بر سرش ميگذاريم ، و اين فرد اطرافيانى به نام وزراء و لشگريان و جلادان براى خود درست مى کند که امر و نهى هاى او را اجراء کنند، و عطايا و بخششهايى دارد که به هر کس بخواهد مى دهد، و اراده و کراهت و بگير و ببندى دارد، هر جا که خواست مى گيرد و هر جا که نخواست رد مى کند، هر که را خواست دستگير و هر که را خواست آزاد مى کند، به هر کس خواست ترحم نموده و به هر کس که خواست خشم مى گيرد، هر جا که خواست حکم مى کند و هر جا که خواست حکم خود را نسخ مى کند، و همچنين از اينگونه رفتارهاى بدون ملاک دارد.
اين پادشاه و خدمتگزاران و ايادى و رعايايش و آنچه نعمت و متاع زندگى در دست آنها مى گردد امرى است موجود و محدود، موجوداتى هستند مستقل و جداى از يکديگر، که به وسيله احکام و قوانين و سنتهايى اصطلاحى به يکديگر مربوط مى شوند، سنتهايى که جز در عالم ذهن صاحبان ذهن ، و اعتقاد معتقدين موطنى ديگر ندارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۱۵
انسانهاى معمولى ، عالم ربوبى يعنى آن عالمى که انبياء از آن خبر مى دهند را با علم خودشان مقايسه مى کنند، مقام پروردگار را با مقام يک پادشاه و صفات و افعال خداى تعالى را با صفات و افعال او و کتابها و رسولان الهى را با نامه ها و مامورين او تطبيق مى کنند، (مثلا) اگر از انبياء ميشنوند که خداى تعالى اراده و کراهت و عطاء و منع دارد و نظام خلقت را تدبير ميکند، فورا به ذهنشان مى رسد که حق تعالى نيز مانند يک انسانى است که ما او را پادشاه مى ناميم ، يعنى العياذ باللّه او نيز موجودى است محدود، و وجودش در گوشه و کنارى در عالم است ، و هر يک از ملائکه و ساير مخلوقاتش نيز وجودهايى مستقل دارند و هر يک مالک وجود خود و نعمتهاى موهوبه خود هستند که خداى سبحان مالکيتى نسبت به آنها ندارد.
و همانا خداى تعالى در ازل ، تنها بوده و هيچ موجود ديگرى از مخلوقاتش با او نبود، و او بود که در جانب ابد خلائقى را ابداع کرد، يعنى بدون مصالح ساختمانى و يا به تعبير ديگر از هيچ بيافريد، از آن به بعد موجوداتى ديگر با او شدند.
پس بطورى که ملاحظه مى کنيد انسانهاى معمولى در ذهن خود موجودى را اثبات کردند که از نظر زمان محدود به حدود زمان است نه اينکه وجود زمانى او دائمى باشد فقط چيزى که هست اين است که قدرتش مانند ما محدود نيست ، بلکه بر هر چيزى قادر است ، به هر چيزى عالم است ، اراده اى دارد که به هيچ وجه شکسته نمى شود، قضا و حکمش رد نمى گردد، موجودى است که در آنچه از صفات و اعمال که دارد مستقل است ، همانطور که فرد فرد ما مستقل هستيم ، - البته به نظر عوام - و مالک همه دارائيهاى خويش يعنى حيات و علم و قدرت و ساير صفات خويش هستيم ، پس حيات انسان حيات خودش است نه حيات خدا، و نيز علم و قدرتش علم و قدرت خود او است نه علم و قدرت خدا، و همچنين ساير آنچه که دارد، و اگر در عين حال گفته مى شود که وجود و حيات ما، و يا علم و قدرت ما از آن خدا است - به نظر عوام - مثل اين است که مى گويند: آنچه در دست رعيت است ملک پادشاه است که معنايش اين است که آنچه رعيت دارد قبلا نزد پادشاه بود، و آنگاه پادشاه آن را در اختيار رعيت قرار داده تا در آن تصرف کنند.
پس همه اين احکامى که انسانهاى معمولى درباره خدا و خلق دارند زيربنايش محدوديت خداى تعالى و جدائيش از خلق است ، و ليکن برهانهاى عقلى به فساد همه آنها حکم مى کند.
آرى برهان حکم مى کند به سريان فقر و وابستگى و حاجت در تمامى موجودات عالم ، به خاطر اينکه همه در ذات و آثار ذاتشان ممکن الوجودند، و چون حاجت همه آنها به خداى تعالى در مقام ذات آنها است ، ديگر محال على الاطلاق است که در چيزى از خداى تعالى مستقل باشند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۱۶
زيرا اگر براى چيزى از وجود و يا آثار وجودش استقلال فرض شود، و به هر نحوى که فرض شود، چه در حدوث و چه در بقايش - قهرا در آن جهت از خداى تعالى - خالق خود - بى نياز خواهد بود، و محال است که ممکن الوجود از خالقش بى نياز باشد.
پس هر موجودى که ممکن الوجود فرض بشود، نه در ذاتش استقلال دارد و نه در آثار ذاتش ، بلکه تنها خداى سبحان است که در ذاتش مستقل است ، و او غنيى است که به هيچ چيز نيازمند نيست ، چون فاقد هيچ چيز نيست ، نه فاقد وجودى از وجودات است و نه فاقد کمالى از کمالات وجود از قبيل حيات و علم و قدرت ، پس قهرا هيچ حدى نيست که او را محدود کند، و ما در تفسير سوره مائده آيه «لقد کفر الذين قالوا ان اللّه ثالث ثلاثة » تا حدودى اين مساءله را روشن کرديم.
و بنابر مطالبى که گذشت آنچه در ممکن الوجود هست يعنى اصل وجود و حيات و قدرت و علمش همه وابسته به خداى تعالى و غير مستقل از او است ، و در هيچ وجهى از وجوهش مستقل از او نيست و مادامى که خصيصه عدم استقلال در ممکن الوجود محفوظ است هيچ فرقى بين اندک و بسيار آن نيست.
بنابراين با حفظ عدم استقلال از خداى سبحان و عدم جدائى از او هيچ مانعى نيست از اينکه ما موجودى ممکن الوجود و وابسته به خداى تعالى فرض کنيم که به هر چيزى دانا و بر هر چيزى توانا، و داراى حياتى دائمى باشد، همچنانکه هيچ مانعى نيست از اينکه ممکن الوجودى با وجودى موقت و داراى زمان و علم و قدرتى محدود تحقق يابد، موجودى که به بعضى از چيزها دانا و بر بعضى امور توانا باشد.
بله آنچه محال است اين است که ممکن الوجود، مستقل از خداى تعالى باشد، چون فرض استقلال ، حاجت امکانى را باطل مى سازد، - باز بدون فرق بين اندک و بسيارش - اين بود بحث ما از نظر فلسفه و به راهنمائى عقل.
و اما از جهت نقل ، کتاب الهى در عين اينکه تصريح دارد به اختصاص بعضى از صفات و افعال از قبيل علم به غيب ، زنده کردن ، ميراندن و آفريدن به خداى تعالى که درباره علم غيب مى فرمايد: «و عنده مفاتح الغيب لا يعلمها الا هو» و درباره زنده کردن و ميراندن
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۱۷
ميفرمايد: «و انه هو امات و احيا» و نيز مى فرمايد: «اللّه يتوفى الانفس حين موتها»، و درباره آفرينش مى فرمايد: «اللّه خالق کل شى ء» و نيز آيات ديگرى از اين قبيل در کتاب مجيدش هست، وليکن در عين حال همه اين آيات به وسيله آياتى ديگر تفسير شده ، نظير آيه زير که درباره علم به غيب مى فرمايد: «عالم الغيب فلا يظهر على غيبه احدا الا من ارتضى من رسول ».
و درباره ميراندن غير خودش مى فرمايد: «قل يتوفاکم ملک الموت »، و درباره زنده کردن غير خودش از عيسى (عليه السلام ) حکايت کرده که گفت : «و احى الموتى باذن اللّه »، و در آفريدن غير خودش ميفرمايد: «و اذ تخلق من الطين کهيئة الطير باذنى فتنفخ فيها فتکون طيرا باذنى ».
و نيز آيات ديگرى از اين قبيل که اگر ما اين دسته آيات را ضميمه آن دسته ديگر کنيم شکى باقى نمى ماند در اينکه مراد از آيات دسته اول که علم به غيب و خلق و غيره را از غير خدا نفى مى کرد، اين است که اين امور به نحو استقلال و اصالت ، مختص به خداى تعالى است ، و مراد از آياتى که آن امور را براى غير خداى تعالى اثبات مى کرد، اين است که غير خداى تعالى نيز ممکن است به نحو تبعيت و عدم استقلال داراى آن امور شود.
پس کسى که چيزى از علم غيب و قدرت غيبى را از غير طريق فکر و قدرت بشرى ، و خارج از مجراى عادى و طبيعى براى غير خداى تعالى يعنى انبياء و اولياى او اثبات مى کند، - همچنانکه در روايات و تواريخ بسيارى اثبات شده و در عين حال اصالت و استقلال را از آن حضرات در اينگونه امور نفى کرده و ميگويد: اين حضرات بطور استقلال علم غيب و قدرت غيبى ندارند، و هر چه از آنان به ظهور رسيده به اذن خدا و به افاضه وجود او بوده - تناقضى نگفته ، بلکه سخنى منطقى گفته است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۱۸
و بر عکس کسى که براى آن حضرات معتقد به اصالت و استقلال در داشتن اينگونه امور باشد - آنطور که در سابق گفتيم - با فهم عوام الناس قضاوت کرده و چنين کسى خالى از غلو نيست ، هر چند که بگويد اين اصالت و استقلال را خداى تعالى به انبياء و اولياء داده - همانطور که ميگفت رعيت هر چه دارد در عين اينکه در داشتن آن مستقل است ولى شاه به او داده - و چنين کسى مشمول آيه شريفه زير است که مى فرمايد: «لا تغلوا فى دينکم و لا تقولوا على اللّه الا الحق ».
«وَ لا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِى أَعْيُنُکُمْ لَن يُؤْتِيهُمُ اللَّهُ خَيراً اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا فى أَنفُسِهِمْ إِنى إِذاً لَّمِنَ الظالِمِينَ»:
راغب در مفردات ميگويد: وقتى گفته مى شود «زريت عليه » معنايش اين است که من فلانى را به خاطر فلان عملى که کرد تنقيص و توبيخ و تحقير کردم ، و وقتى گفته مى شود: «ازريت به - و يا - ازدريت به » معنايش اين است که تصميم گرفتم او را تحقير کنم ، و اصل کلمه «ازريت » «ازتريت » از باب افتعال بوده ، در قرآن کريم هم که آمده : «تزدرى اعينکم » يعنى چشمان شما ايشان را حقير و اندک مى بيند، و تقدير جمله مذکور «تزدريهم اعينکم » است ، يعنى چشمان شما حقيرشان مى بيند و خوارشان مى شمارد.
و اين قسمت از پاسخ نوح (عليه السلام ) اشاره است به خطائى که سران کفار از قومش مرتکب شدند، و بر اساس سنت اشرافيت و طريقه آقا نوکرى ، به اعتقادى باطل معتقد شدند، و آن اين بود که افراد بشر دو قسمند:
يکى اقويا و ديگرى ضعفاء، اقويا به خاطر داشتن مال و نفرات مردمى نيرومند و مقتدرند، و اما ضعفاء، ساير طبقات مختلف مردمند، اقويا در مجتمع بشرى آبرومند بوده و داراى سيادت و سرورى هستند، نعمت و احترام دارند، و اصلا انعقاد مجتمع به خاطر آنها است ، و غير آنان از ازل به خاطر آنان خلق شده اند و مقصود از خلقت ضعفاء اين بوده که اقويا آسايش داشته و کارشان لنگ نماند، و جان کلام اينکه ضعفاء قربانيان منافع اقويايند نظير رعايا نسبت به تخت سلطنت (البته در سلطنت استبدادى ، که رعايا نيز قربانيان منافع صاحب تختند) و باز نظير بردگان نسبت به مواليشان ، و خدام و کارگران نسبت به کارفرمايانشان ، و زنان نسبت به مردان که همه آن طبقات ضعيف ، قربانيان منافع اين طبقات زورمند جامعه هستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۱۹
و کوتاه سخن اينکه سران کفار قوم نوح معتقد بودند به اينکه طبقه ضعيف در مجتمع انسانى ، به عنوان انسانى منحط و يا حيوانى به صورت انسان است ، و اگر به درون مجتمع انسانها داخل شده و در زندگى شريک آنها مى شود براى اين است که انسانهاى واقعى يعنى طبقه اشراف از نيروى کارى او بهرهمند شده و کارهاى دشوارى را که در زندگى دارند به دوش او بگذارند، و معلوم است که عکس اين قضيه هرگز رخ نميدهد، يعنى طبقه اشراف هيچگاه خدمتى به طبقه ضعيف نمى کنند، بلکه اين طبقه از هر کرامت و احترامى محروم ، و از حظيره شرافت مطرود، و از رحمت و عنايت مايوس هستند.
اين است آن ديدگاهى که سران قوم کافر داشته و آن را زيربنا و تکيه گاه همه مسائل مجتمع خود قرار داده بودند، و نوح (عليه السلام ) به مبارزه با اين طرز فکر برخاسته و خطاب به ايشان گفت : «و لا اقول للذين تزدرى اعينکم لن يؤ تيهم اللّه خيرا - من به طبقه ضعيف که به من ايمان آورده و در نظر شما خوار و حقير مى آيند هرگز نمى گويم که خدا هيچ خيرى به آنان نخواهد داد».
ملاک فضيلت، پاکى نفس و صفاى باطن است نه امتيازات ظاهرى
آنگاه به منظور اينکه سران کافر را به اشتباهشان و به بطلان اعتقادشان متذکر کند، فرمود: «اللّه اعلم بما فى نفوسهم - خدا بهتر ميداند که در دلهاى آنان چه ارزشها و يا ضد ارزشهائى وجود دارد». يعنى از ديدگاه شما، طبقه مومن به علت ضعفى که در ظاهر حال آنان مشاهده مى شود طبقهاى خوار و بى مقدار مى آيند، و براى آنان هيچ ارزش و احترامى قائل نيستيد، در حالى که ملاک در احراز خير واقعى و داشتن کرامت و حرمت ، ظاهر حال افراد نيست ، بلکه ملاک در اين باب و مخصوصا در داشتن خيرات و کرامات الهى نفوس بشر است که اگر به زيور فضائل درونى و مناقب معنوى آراسته باشد داراى کرامت هست ، و گرنه ، نه ، و در تشخيص اين که اين مؤ منين چگونه باطنى دارند، و خفاياى دلهايشان چيست ، نه من راهى دارم و نه شما، تنها کسى که از باطن دلها آگاه است خداى تعالى است ، پس من و شما حق نداريم به محروميت آنان از خير و سعادت حکم کنيم.
نوح (عليه السلام ) بعد از بيان آن حقيقت با جمله «انى اذا لمن الظالمين - در اين صورت - که اگر آنها را از خود برانم - از ستمکاران خواهم بود». سبب دورى گزيدن و اجتنابش از داورى درباره طبقه مومن و ضعيف را بيان نمود، و معناى اين قسمت از کلام آن جناب اين است که داورى درباره باطن دل مردم ، بى مدرک حرف زدن است ، و من نمى توانم به گزاف و بدون دليل خير را بر کسانى که ممکن است مستحق آن باشند تحريم کنم ، زيرا اين عمل ظلم است ، و بر هيچ انسانى نمى سزد که حتى قصد ظلم کرده و خود را در زمره ستمکاران قرار دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۲۰
و اين معنا همان معنائى است که خداى تعالى در کلامى که از اهل اعراف در روز قيامت حکايت کرده که به اقوياى قوم خود خطاب مى کنند، اشاره نموده ، مى فرمايد: «و نادى اصحاب الاعراف رجالا يعرفونهم بسيماهم : قالوا ما اغنى عنکم جمعکم و ما کنتم تستکبرون ، اهولاء الذين اقسمتم لا ينالهم اللّه برحمة».
و در اين کلام يعنى گفتار نوح (عليه السلام ) که گفت : «و لا اقول للذين تزدرى اعينکم ...» تعريضى است بر کفار که آنها همانگونه که ضعفاء را جزء مجتمع خود ندانسته و آنان را از مزاياى زندگى محروم کرده اند، از کرامت دينى نيز محروم دانسته و مى گويند: ضعفاء حتى به وسيله گرايش و ايمان دينى نيز روى سعادت را نمى بينند، و تنها طبقه اشراف واقوياى آنان هستند که ميتوانند از کرامت و شرافت دينى برخوردار شوند. در گفتار نوح (عليه السلام ) علاوه بر آن تعريض ، اين تعريض نيز هست که کفار را ستمکار خوانده.
نوح (عليه السلام ) بعد از آنکه توهم هاى کفار در مورد خود را انکار و نفى کرده و فرمود: «من به شما نمى گويم که خزائن خداى تعالى نزد من است ، و علم غيب هم ندارم و نمى گويم که من فرشته ام »، دنبالش فرمود: «و درباره کسانى که در چشم شما خوار و بى مقدار آمده اند - يعنى مؤ منين - نميگويم که هرگز خدا خيرى به آنان نميدهد...» با اينکه اين جمله مربوط به مؤ منين بود که ضعفاى اجتماع بودند، و اين به خاطر آن بود که کفار در کلام خود مؤ منين به نوح را با خود نوح مورد خطاب قرار داده و گفته بودند: «و لا نرى لکم علينا من فضل ».
و توضيح کلام کفار و پاسخ نوح (عليه السلام ) اين است که معناى پيروى کردن ما از تو و از اين اراذل که به تو ايمان آورده اند وقتى صحيح است که شما فضيلتى بر ما داشته باشيد، و داشتن آن فضيلت ، مسلم و مورد اتفاق باشد، و حال آنکه شما چنين فضيلتى نداريد.
اما تو اى نوح ! فضيلتى بر ما ندارى ، براى اينکه چيزى از مختصات يک رسول با تو نيست ، نه قدرتى ملکوتى دارى و نه علمى به غيب و نه فرشتهاى هستى که از پليديهاى ماده و طبيعت منزه باشى ، و اما مؤ منين به تو فضيلتى بر ما ندارند براى اينکه آنان مشتى سر و پا برهنه و اراذل و مايوس از کرامت انسانيت و محروم از رحمت و عنايت جامعه اند.
و نوح پاسخى داد که معنايش اين است که : اما خود من که ادعاى هيچ فضيلتى از آن فضائل که شما توقعش را از رسالت من داريد نکرده ام ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۲۱
چون نه من و نه هيچ رسولى ديگر جز رسالت چيزى ندارد، و اما اين مؤ منين و ضعفا که به خاطر نداشتن زر و زور در نظر شما خوارند ممکن است خداى تعالى که از سويدا و باطن دل آنان با خبر است خيرى در دل آنان سراغ داشته باشد، و به پاداش آن خير، خير و فضلى به آنان کرامت بفرمايد، پس خداى سبحان داناتر به دلهاى ايشان است ، و ملاک کرامت دينى و رحمت الهى هم همان فضائل نفسانى يعنى پاک بودن دل و سلامت قلب است ، نه ظاهرى که چشم شما آن را حقير و بى مقدار مى بيند، و به همين جهت است که من نمى گويم خداى تعالى هرگز خيرى به آنان نمى دهد چون گفتن اين حرف ظلم است و مرا در زمره ظالمان قرار مى دهد.
«قَالُوا يَا نُوحُ قَدْ جَدَلْتَنَا فَأَکثرْت جِدَلَنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِن کنت مِنَ الصادِقِينَ»:
اين آيه شريفه حکايت گفتارى است از سران کفر پيشه قوم نوح که بعد از ناتوانيشان از پاسخ منطقى و ابطال حجت نوح و ابطال مسلکى که ايشان را به سوى آن مى خواند، به زبان آوردند، که در واقع خواسته اند از باب به اصطلاح تعجيز بگويند: تو هيچ کارى نمى توانى بکنى ، و آن عذابى که ما را به آن تهديد مى کردى نمى توانى بياورى ، و منظورشان از جمله «تعدنا» همان عذاب اليمى است که نوح (عليه السلام ) در آغاز دعوتش کفار را از آن انذار کرد.
در اينجا نکته اى است که بايد تذکر داده شود، و آن اين است که خداى تعالى گفتار قوم نوح را که فعلا مورد بحث است بطور فصل نقل کرد و آن را بر بگومگوهاى قبلى تفريع نکرد، و نفرمود: «فقالوا يا نوح قد جادلتنا...» بلکه فرمود: «قالوا» و اين بدان جهت بود که هر چند سراينده داستان خداى سبحان است که محيط به سراپاى دهر و به همه حوادث واقع در کل جهان است و به همين جهت همه بگومگوهاى نوح (عليه السلام ) با قومش را به صورت داستانى آورده که گوئى در يک روز واقع شده ، و ليکن واقع امر اين است که نوح (عليه السلام ) ساليان دراز در بين قوم خود دعوت مى کرده ، و اين بگومگوها مربوط به آن ساليان دراز است که آن جناب قوم خود را به توحيد مى خوانده ، و به فنون مختلف مناظره و احتجاج تمسک مى جسته است بطورى که تمامى بهانه ها و عذرهاى آنان را قطع نموده و حق را براى آنان چون روز آفتابى روشن کرده است ، و آيه شريفه زير از طول زمان دعوت آن جناب خبر داده مى فرمايد: «فلبث فيهم الف سنة الا خمسين عاما».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۲۲
و آيه زير از اختلاف انحاء مناظره آن جناب خبر داده مى فرمايد: «قال رب انى دعوت قومى ليلا و نهارا... ثم انى دعوتهم جهارا ثم انى اعلنت لهم و اسررت لهم اسرارا.»
پس احتجاجهائى که در آيات مورد بحث از نوح (عليه السلام ) حکايت شده در طول صدها سال واقع شده و بدين جهت بود که خداى تعالى گفتار کفار را متفرع بر سخنان قبل نکرد. آرى آيات مورد بحث کلام و سرائيده خدائى است که محيط به کل حوادث دهر است و شنونده اين آيات نيز رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) است که از ناحيه خداى تعالى داراى وسعت نظرى شده که حوادث امتهاى مختلف و زمانهاى متفاوت نزد آن جناب جمع و مانند حوادث يک روز يک جمعيت است.
و معناى کلام کفار - و خدا داناتر است - اين است که : اى نوح تو با ما جدال کردى ، و زياد سر به سر ما گذاشتى ، بطورى که حوصله ما را سر بردى ، و ما را خسته کردى ، و ما اينک سخن آخر خود را به تو مى گوييم و آن اين است که به تو ايمان نخواهيم آورد، پس کار را يکسره کن و آن عذابى که ما را به آن تهديد ميکنى بياور.
خواننده عزيز توجه دارد که کفار در اين سخن خود اعتراف نکردند به اينکه ما در برابر دعوت تو حرف حسابى و منطق صحيحى نداريم ، و از پاسخ درست به تو عاجزيم ، بلکه تنها آن جناب را از خود مايوس کرده و از او همان چيزى را خواستند که هر صاحب دعوتى بعد از نوميد شدن از تاءثير دعوتش - يعنى از ايمان آوردن و تسليم شدن مردمش - دست به آن کار ميزند، و آن آوردن عذابى است که هر صاحب دعوتى در خلال دعوت و ضمن خيرخواهيهايش مردم را از آن عذاب تحذير مى کند.
رده:تفسیر المیزان