تفسیر المیزان

جواب نوح «ع» به کافران: آوردن عذاب، به دست خدا است «قَالَ إِنَّمَا يَأْتِيکُم بِهِ اللَّهُ إِن شاءَ وَ مَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ»: از آنجا که از جمله «فاتنا بما تعدنا» بر مى آيد که کفار آوردن عذاب را از خود نوح (عليه السلام) خواسته بودند و (لذا لازم بود قبل از هر سخنى اين خطا اعلام شود زيرا) آوردن عذاب به اختيار نوح (عليه السلام ) نبود، و آن جناب تنها يک رسول بود، لذا در پاسخ آنان در سياق معروف به قصر قلب فرمود: آوردن عذاب کار من (و کار هيچ پيغمبرى ديگر) نيست ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۲۳ بلکه تنها و تنها کار خداى تعالى است ، او است که مالک امر شما است ، و عذابى را که من به دستور او وعدهاش را به شما دادهام مى آورد، پس ‍ پروردگار شما او است ، و مرجع همه امور شما به سوى او است ، و از امر تدبير هيچ چيزى در دست من نيست ، حتى تهديدى هم که من نسبت به شما کرده و گفتم که اگر ايمان نياوريد به عذابى اليم گرفتار مى شويد، و پيشنهادى که شما به من مى کنيد که آن عذاب را بياورم هيچ تاءثيرى در ساحت کبريائى خداى تعالى ندارد، پس اگر بخواهد آن عذاب را مى آورد، و اگر نخواست نمى آورد. از اينجا روشن مى شود که جمله «ان شاء» از لطيفترين قيود در اين مقام است که حق تنزيه ساحت مقدس ربوبى را ادا کرده و فهمانده است که خداى سبحان محکوم به حکم هيچ کس و مقهور به قهر هيچ چيز نمى شود، او هر چه را بخواهد مى کند، و هيچ کس ديگرى غير او نيست که هر چه بخواهد بکند، و اين قيد نظير استثنائى است که در اواخر همين سوره آمده آنجا که خداى تعالى فرموده : «خالدين فيها ما دامت السموات و الارض الا ما شاء ربک عطاء غير مجذوذ». و جمله «و ما انتم بمعجزين » هم تنزيه ديگرى است براى خداى سبحان ، و با اين حال جوابى نيز هست از تعجيزى که کفار نسبت به نوح (عليه السلام ) کردند، چون ظاهر بى اعتنائى کفار به انذار آن جناب از عذاب اليم اين است که گوئى خواسته اند بگويند تو هيچ کارى به ما نمى توانى بکنى. «وَ لا يَنفَعُکمْ نُصحِى إِنْ أَرَدت أَنْ أَنصحَ لَکُمْ إِن کانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَن يُغْوِيَکُمْ ...»: راغب در مفردات گفته : کلمه «نصح » به معناى به کار بردن نهايت درجه قدرت خود در عمل و يا سخنى است که در آن عمل و يا سخن مصلحتى براى صاحبش باشد، - ميگويد - اين کلمه از جمله «نصحت له الود» گرفته شده ، و ناصح عسل به معناى عسل خالص ‍ است ، ممکن هم هست از جمله «نصحت الجلد» گرفته شده باشد، (چون ناصح نيز مانند ناصح پوست همه سعيش در اين است که دريدگى و نقصى را که در کار دوستش پيدا شده رفو و اصلاح کند) چون ناصح به معناى خياط و نصاح به معناى نخ خياطى است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۲۴ معناى «غى » و فرق بين اغوا و اضلال و معناى اراده و اشاره به تفاوت بين اراده ما واراده خدا و نيز ميگويد کلمه «غى » به معناى جهلى است که از اعتقادى باطل ناشى شده باشد، چون انسانهاى جاهل دو قسمند، يکى آن جاهلى که جهلش ناشى از اعتقاد نباشد، يعنى انسانى غير معتقد باشد، نه اعتقاد درستى داشته باشد و نه اعتقاد نادرستى ، و ديگرى آن جاهلى است که جهلش از اعتقادى فاسد منشا گرفته است که جهل چنين انسانى را «غى » مينامند و مى گويند: «فلان له غى - فلانى داراى غى است »، در قرآن کريم هم آمده آنجا که درباره رسول خدا به مشرکين فرموده : «ما ضل صاحبکم و ما غوى » و نيز فرموده : «و اخوانهم يمدونهم فى الغى ». و بنابه گفته وى فرق بين «اغواء» و «اضلال » اين مى شود که «اضلال » عبارت از اين است که کسى را از راه به درکنى ، در حالى که آن کس هدفش را گم نکرده بلکه همچنان در ياد هدف و در پى رسيدن به آن است ، ولى تو راهى پيش پايش مى گذارى که او را به هدفش نمى رساند، ولى «اغواء» عبارت است از اينکه او را بطورى از راه به در ببرى که در اثر جهل ، به چيز ديگرى مشغول شود، و هدف اصلى را فراموش کند. و جمله «اردت » از مصدر «اراده » است ، و اراده و مشيت ، تقريبا دو کلمه مترادفند، و اراده و مشيت از خداى تعالى به معناى اراده اى که ما داريم نيست ، در ما اراده حالتى نفسانى است که در اثر به کار افتادن حواس باطنى پديد مى آيد، ولى در خداى تعالى به معناى اين است که براى پديد آوردن چيزى اسبابى را فراهم بياورد که به دنبال آن اسباب ، آن چيز پديد مى آيد و ممکن نيست که نيايد. پس مراد بودن چيزى براى خداى تعالى به معناى اين است که او همه اسباب وجود آن را فراهم و کامل کرده باشد که در اين صورت آن چيز بطور حتم تحقق خواهد يافت ، و اما اصل سببيت جارى ، خودش مستقيما مراد خداى تعالى است ، و به همين جهت است که گفته شده : «خلق اللّه الاشياء بالمشية و المشية بنفسها». و کوتاه سخن اينکه جمله «و لا ينفعکم نصحى ...» به منزله يکى از دو شق ترديد است ، که بيانگر شق ديگرش جمله «و ما انتم بمعجزين » است ، گويا فرموده : امر شما محول به خداى تعالى است ، اگر خواست عذابتان کند آن عذاب را مى آورد، و عذاب او را هيچ چيزى دفع نمى کند و بر مشيت او هيچ کس و هيچ چيز غالب نمى شود، پس ‍ شما نه مى توانيد او را عاجز کنيد و نه نصح و خير خواهى من سودى به حالتان خواهد داشت . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۲۵ آرى اگر خداى تعالى خواسته باشد شما را اغواء کند تا به او کفر بورزيد، بر فرض هم که من بخواهم نصيحتتان کنم نصيحتم سودى به حالتان نخواهد داشت ، پس در چنان فرضى کلمه عذاب بر شما حتمى است. و اگر نوح (عليه السلام ) نصيحت کردن خود را مشروط به اراده خود کرده و فرمود: «ان اردت ان انصح لکم » براى اين بود که کفار، نزد نوح (عليه السلام ) اقرار نمى کردند به اينکه او خيرخواهشان است ، - هر چند که واقعا مى دانستند خيرخواه آنان است ، - و به همين جهت نوح (عليه السلام ) نيز بطور صريح نفرمود من براى شما خيرخواهى مى کنم ، بلکه فرمود: اگر خواستم خيرخواهى بکنم خيرخواهى ام سودى به حالتان ندارد. در اين آيه شريفه نسبت اغواء را به خداى تعالى داده ، و اين سوال پيش ‍ مى آيد که : مگر خداى تعالى کسى را اغواء مى کند؟ جوابش اين است که هر چند اغواء را نيز مانند اضلال نمى توان به خداى تعالى نسبت داد، و ليکن بايد دانست اين اغواء و اضلال ابتدائى است که جايز نيست به خداى تعالى نسبت داده شود، اما اغواء و اضلال به عنوان مجازات ، جايز است ، مثل اينکه کسى آنقدر گناه کند که مستوجب اغواء و اضلال گردد، و خداى تعالى اسباب توفيق را از او منع کرده و او را به حال خودش واگذار نمايد، و در نتيجه دچار اغواء گشته ، از راه خدا گمراه شود، همچنانکه خودش فرمود: «يضل به کثيرا و يهدى به کثيرا، و ما يضل به الا الفاسقين ». نکتهاى که از اين آيه شريفه به دست مى آيد اشاره است به اينکه نازل شدن عذاب استيصال و ريشه کن کننده بر قوم کفار، مسبوق به اغواء بوده ، يعنى قبل از آنکه عذاب غرق شدن بر آنان نازل شود، اول خداى تعالى اغوايشان کرد، و اين مطلب که در آيه مورد بحث بطور اشاره آمده در آيه زير بدان تصريح شده و فرموده : «و اذا اردنا ان نهلک قرية امرنا مترفيها ففسقوا فيها فحق عليها القول فدمرناها تدميرا» و نيز فرموده: «و قضينا لهم قرناء فزينوا لهم ما بين ايديهم و ما خلفهم و حق عليهم القول». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۲۶ «هو ربکم و اليه ترجعون » - اين جمله تعليل مى کند جمله «و لا ينفعکم نصحى» را، که معناى مجموع دو جمله چنين مى شود: خيرخواهى من فايدهاى به حال شما ندارد، براى اينکه او رب شماست و امر تدبير شما به دست او است ، و شما به سوى او باز مى گرديد ممکن هم هست تعليل باشد براى هر دو آيه يعنى از جمله «انما ياتيکم به اللّه ان شاء... يريد اءن يغويکم » که بنابر اين معناى حاصل از دو آيه چنين مى شود: زمام تدبير امور بندگان به دست رب آنان است که رب همه عالميان است ، ربى که همه امور به او راجع است ، و رب شما همان اللّه تعالى است ، اگر او بخواهد آن عذاب را بر سرتان بياورد مى آورد و شما را منقرض مى کند، و اگر او بخواهد شما را اغواء کند و سپس عذاب نمايد در خيرخواهى من هيچ سودى براى شما نيست. وجوه ديگرى که در معناى جمله: «ان کان اللّه يريد ان يغويکم» گفته شده است اين بود نظريه ما در معناى جمله «ان کان اللّه يريد ان يغويکم »، ولى مفسرين در تفسير آن مرتکب تاويل هائى شده اند که از آن جمله گفته اند: معنايش اين است که خداى تعالى شما را در برابر کفرتان عقاب مى کند، و در اينجا عقاب را «اغواء» خوانده ، همچنانکه در سوره مريم عذاب را «غى » خوانده و فرموده : «فسوف يلقون غيا». و از آن تاويل ها يکى ديگر اين است که مراد: «ان کان اللّه يريد عقوبة اغوائکم الخلق و اضلالکم اياهم » است ، يعنى اگر خدا بخواهد شما را در برابر اينکه خلق را اغواء کرده و از راه منحرف نموديد عقاب کند، و در توجيه اين تاءويل خود گفته اند: در عرب رسم است که نام معاقب عليه و گناه را بر سر عقوبت مى گذارند، و از همين باب است که در قرآن کريم فرموده : «اللّه يستهزء بهم »، که معنايش «اللّه يعاقبهم على استهزائهم - خدا در برابر استهزايشان آنها را عقاب مى کند» است. و نيز از همين باب است آيه شريفه «و مکروا و مکر اللّه » که تقدير و يا معنايش «و مکروا و عذبهم اللّه على مکرهم » است ، يعنى آنان نيرنگ کردند، و خداى تعالى در برابر نيرنگشان عذابشان کرد. و از اين باب آياتى ديگر نيز هست . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۲۷ يکى ديگر اينکه گفته اند «اغواء» در اينجا به معناى «اهلاک : هلاک کردن » است ، و معناى آيه اين است که اگر خدا بخواهد شما را هلاک کند خير خواهى من سودى به حالتان نخواهد داشت ، پس اين تعبير از قبيل تعبير «غوى الفصيل » است ، که وقتى گوساله و يا بچه شتر در اثر زياده روى در شير خوردن هلاک شود مى گويند: «غوى الفصيل ». وجه ديگرى که ذکر کرده اند اين است که قوم نوح معتقد بودند به اينکه خدا بندگان خود را اضلال مى کند، پس کفرى که آنان دارند به اراده خداى تعالى است ، و اگر خدا نمى خواست مى توانست کفرشان را مبدل به ايمان کند. و به همين منظور بوده که نوح (عليه السلام ) به عنوان تعجب و به منظور انکار عقيده آنان فرمود: «اگر آنطور که شما معتقد هستيد خدا شما را به کفر واداشته پس ديگر خيرخواهى من سودى به حالتان نخواهد داشت ». ليکن خواننده عزيز اگر در آنچه ما گفتيم دقت کند مى فهمد که کلام در آيه شريفه ، کلامى روشن است و هيچ احتياجى به اين تاويلها ندارد. «أَمْ يَقُولُونَ افْترَاهُ قُلْ إِنِ افْترَيْتُهُ فَعَلىَّ إِجْرَامِى وَ أَنَا بَرِى ءٌ مِّمَّا تجْرِمُونَ»: کلمه «جرم » بطورى که راغب در مفرداتش گفته در اصل به معناى چيدن ميوه از درخت است ، و باب افعال آن يعنى «اءجرم » به معناى صاحب جرم شدن است ، ولى به عنوان استعاره در هر کار ناپسند استعمال شده ، پس کلمه «جرم » - به ضمه و فتحه جيم - به معناى اکتساب مکروه است ، و اکتساب مکروه به معناى معصيت است . مشابهت احتجاجات نوح «ع» و پيامبر اسلام «ص»، با مشرکان زمان خود اين آيه شريفه موقعيت اعتراض را دارد، يعنى در عين اينکه سرگذشت قوم نوح است مى خواهد به رفتار مشرکين مکه نيز گوشه و کنايه بزند، چون دعوت نوح و احتجاج هايى که عليه وثنيّت قومش ‍ داشته ،احتجاج هايى که خداى تعالى در اين سوره از آن جناب حکايت کرده بسيار شبيه است به دعوت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) و احتجاج هايى که آن جناب عليه وثنيّت قوم خود داشته است. و اگر بخواهى اين مطلب را باور کنى به سوره انعام - که در حقيقت سوره احتجاج است - مراجعه کن ، و سخنى را که خداى تعالى در اين سوره از نوح (عليه السلام ) حکايت کرده با سخنى که در آن سوره به رسول خدا دستور گفتنش را داده مقابله کن ، تا صدق گفتار ما برايت روشن گردد، اينک آن آيات : «قل لا اقول لکم عندى خزائن اللّه ، و لا اعلم الغيب و لا اقول لکم انى ملک ان اتبع الا ما يوحى الى قل هل يستوى الاعمى و البصير افلا تتفکرون »، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۲۸ «و لا تطرد الذين يدعون ربهم بالغداة و العشى يريدون وجهه ما عليک من حسابهم من شى ء، و ما من حسابک عليهم من شى ء، فتطردهم فتکون من الظالمين ، قل انى نهيت ان اعبد الذين تدعون من دون اللّه قل لا اتبع اهواکم قد ضللت اذا و ما انا من المهتدين ». و تو خواننده عزيز اگر بخواهى بيش از اين باور کنى ، ساير حجتهايى را که در سوره هاى نوح و اعراف از آن جناب حکايت شده با حجتهايى که در سوره انعام و در همين سوره براى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) ذکر شده تطبيق کنى آن وقت صدق ادعاى ما را به عيان مى بينى. و به خاطر همين مشابهت ، مناسب بود داستان تهمت هايى را که به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) زده و گفتند: او به خدا افتراء بسته است ، عطف به داستان نوح کند، چون رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) جز همان انذارى که نوح داشت نمى کرد، و جز به همان حجت هايى که نوح داشت احتجاج نمى نمود. آرى ذکر سرگذشت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) بعد از سرگذشت نوح (عليه السلام ) در مثل همانند فرستاده پادشاهى مى ماند که رعاياى متمرد شاه را به خاطر سرپيچيشان از اطاعت او انذار و نصيحت کرده و حجت را بر آنان تمام نمايد، و آن مردم به وى تهمت و افتراء زده و بگويند اين مرد از طرف پادشاه نيامده ، و به همين جهت نه اطاعتى در کار هست و نه وظيفه اى. آن مرد مجددا به سراغ مردم بيايد و سرگذشت ناصحى ديگر را که قبل از وى نزد مردمى ديگر رفته بود براى آنان تعريف کند که آن ناصح نزد آن مردم رفت و همين حرفهاى مرا زد و آن مردم به راه نيامده در نتيجه هلاک شدند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۲۹ و اين شخص در حالى که حجتها و مواعظ خود را ذکر مى کند، ترس و تاسف وادارش کند به اينکه به ياد افتراى قبلى آنان بيفتد، و از شدت تاسف بگويد: شما به من تهمت دروغ و افتراء مى زنيد، با اينکه من جز آنچه آن رسول به آن قوم مى گفت به شما نمى گويم و جز آن کلمات حکمت و موعظتى که او داشت ندارم ، ناچار اگر من به او افتراء مى بندم گناهش به گردن خودم است و شما به خاطر اين ، سخن مرا قبول نمى کنيد که من با اعمال شما مخالفم. خداى تعالى نظير اين گفتگو را براى بار دوم در آخر همين سوره ، بعد از ايراد چند داستان از چند رسول تکرار نموده و مى فرمايد: «و کلا نقص عليک من انباء الرسل ما نثبت به فوادک ... و قل للذين لا يومنون اعملوا على مکانتکم انا عاملون و انتظروا انا منتظرون » بعضى از مفسرين گفته اند: آيه مورد بحث تتمه داستان نوح (عليه السلام ) است و خطاب در آن نيز متوجه به همان جناب است و معنايش اين است که گويا قوم نوح مى گويند نوح اين دعوت را به دروغ به خدا منسوب مى کند، تو اى نوح به ايشان بگو اگر من اين دعوت را به خدا افتراء مى بندم جرمش به گردن خودم است و من از جرمى که شما مى کنيد بيزارم. و بنا به گفته اين مفسر، کلام مشتمل بر نوعى التفات است ، التفاتى از غيبت به خطاب ، و ليکن نظريه اين مفسر از سياق آيه بى نهايت دور است. «و أنا برئ مما تجرمون » - در اين جمله جرم مستمر را براى کفار اثبات کرده و آن را از مسلميات شمرده ، همچنانکه در جمله «فعلى اجرامى » اثبات جرم شده ، اما جرم فرضى ، توضيح اينکه حجتهايى که نوح براى قوم خود بيان کرد، از آن جهت که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) و يا کتاب نازل ، بر او، آنها را حکايت مى کنند دو احتمال دارد، يکى اينکه دروغ و افتراء باشند، يعنى نوح (عليه السلام ) به چنان حجت هايى احتجاج نکرده باشد، احتمال ديگر اينکه راست باشند و نوح (عليه السلام ) به راستى اين احتجاجات را با قوم خود کرده باشد، ولى همين احتجاج ها از اين جهت که حجت هايى عقلى و قاطع هستند ديگر دو احتمال ندارد، چون ممکن نيست دروغ باشند، پس اگر با تعبير «تجرمون » براى کفار جرم مستمر و قطعى اثبات کرده براى اين است که کفار به هر حال مجرم بودند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۳۰ يا به خاطر اينکه حجتهاى الهى حکايت شده در کتاب خداى تعالى را انکار کردند و يا به خاطر اينکه حجتهايى عقلى و قطعى که آنان را به سوى ايمان و عمل صالح هدايت مى کرد منکر شده و ترک گفتند. پس به هر حال و بطور قطع مجرمند، چون از مقتضاى اين حجتها خارج شدند، به خلاف رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) که در يک تقدير مجرم است ، و آن فرض و تقدير اين است که مفترى باشد يعنى حجت هايى را از پيش خود به نوح نسبت داده باشد که نوح به چنان حجت هايى احتجاج نکرده باشد، و حال آنکه آن حضرت مفترى نيست ، زيرا آنچه در قرآن کريم در اين باره نقل کرده از پيش خود نبوده ، بلکه خداى تعالى آن را حکايت کرده است . بحث روايتى: (روایاتی ذیل آیات گذشته) در تفسير عياشى از ابن ابى نصر بزنطى از امام ابى الحسن رضا (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: خداى تعالى از نوح حکايت کرده که گفت : «لا ينفعکم نصحى ان اردت ان انصح لکم ، ان کان اللّه يريد ان يغويکم » آنگاه فرمود: امر هدايت به دست خداى تعالى است ، او است که هدايت مى کند و گمراه مى نمايد. مولف : بيان اين حديث در سابق گذشت. و در تفسير برهان در ذيل آيه شريفه «ام يقولون افتريه ...» از کتاب نهج البيان شيبانى از مقاتل روايت کرده که گفت : کفار مکه گفته بودند: محمد قرآن را افتراء بسته است . آنگاه صاحب برهان اضافه کرده است که نظير اين سخن را از امام ابى جعفر و امام صادق (عليه السلام ) نيز روايت شده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۳۱ آيات ۳۶ - ۴۹ سوره هود وَ أُوحِىَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَن يُؤْمِنَ مِن قَوْمِک إِلا مَن قَدْ ءَامَنَ فَلا تَبْتَئس بِمَا کانُوا يَفْعَلُونَ(۳۶) وَ اصنَع الْفُلْک بِأَعْيُنِنَا وَ وَحْيِنَا وَ لا تخَاطِبْنى فى الَّذِينَ ظلَمُوا إِنهُم مُّغْرَقُونَ(۳۷) وَ يَصنَعُ الْفُلْک وَ کلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلاٌ مِّن قَوْمِهِ سخِرُوا مِنْهُ قَالَ إِن تَسخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسخَرُ مِنکُمْ کَمَا تَسخَرُونَ(۳۸) فَسوْف تَعْلَمُونَ مَن يَأْتِيهِ عَذَابٌ يخْزِيهِ وَ يحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُّقِيمٌ(۳۹) حَتى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَ فَارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِن کلٍّ زَوْجَينِ اثْنَينِ وَ أَهْلَک إِلا مَنْ سبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ ءَامَنَ وَ مَا ءَامَنَ مَعَهُ إِلا قَلِيلٌ(۴۰) وَ قَالَ ارْکبُوا فِيهَا بِسمِ اللَّهِ مجْراهَا وَ مُرْساهَا إِنَّ رَبى لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ(۴۱) وَ هِىَ تجْرِى بِهِمْ فى مَوْجٍ کالْجِبَالِ وَ نَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَ کانَ فى مَعْزِلٍ يَا بُنىَّ ارْکب مَّعَنَا وَ لا تَکُن مَّعَ الْکَافِرِينَ(۴۲) قَالَ سئَاوِى إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنى مِنَ الْمَاءِ قَالَ لا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلا مَن رَّحِمَ وَ حَالَ بَيْنهُمَا الْمَوْجُ فَکانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ(۴۳) وَ قِيلَ يَا أَرْض ابْلَعِى مَاءَکِ وَ يَا سمَاءُ أَقْلِعِى وَ غِيض ‍ الْمَاءُ وَ قُضىَ الاَمْرُ وَ استَوَت عَلى الجُْودِى وَ قِيلَ بُعْداً لِّلْقَوْمِ الظالِمِينَ(۴۴) وَ نَادَى نُوحٌ رَّبَّهُ فَقَالَ رَب إِنَّ ابْنى مِنْ أَهْلى وَ إِنَّ وَعْدَک الْحَقُّ وَ أَنت أَحْکَمُ الحَْاکِمِينَ(۴۵) قَالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْس مِنْ أَهْلِک إِنَّهُ عَمَلٌ غَيرُ صالِحٍ فَلا تَسئَلْنِ مَا لَيْس لَک بِهِ عِلْمٌ إِنى أَعِظک أَن تَکُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ(۴۶) قَالَ رَب إِنى أَعُوذُ بِک أَنْ أَسئَلَک مَا لَيْس لى بِهِ عِلْمٌ وَ إِلا تَغْفِرْ لى وَ تَرْحَمْنى أَکن مِّنَ الْخَاسِرِينَ(۴۷) قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِط بِسلَامٍ مِّنَّا وَ بَرَکَاتٍ عَلَيْک وَ عَلى أُمَمٍ مِّمَّن مَّعَک وَ أُمَمٌ سنُمَتِّعُهُمْ ثمَّ يَمَسهُم مِّنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ(۴۸) تِلْک مِنْ أَنبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْک مَا کُنت تَعْلَمُهَا أَنت وَ لا قَوْمُک مِن قَبْلِ هَذَا فَاصبرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ(۴۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۳۲ «ترجمه آیات» و به نوح وحى شد که مطمئن باش از قوم تو جز آنهايى که قبلا ايمان آورده بودند هرگز ايمان نخواهند آورد، ديگر از اين پس درباره آنچه مى کنند ناراحت نباش (۳۶) و زير نظر ما آن کشتى کذائى را بساز، و از اين پس ديگر در مورد کسانى که ستم کردند سخنى از وساطت مگو که آنان غرق شدنى هستند (۳۷) نوح به ساختن کشتى پرداخت ، هر وقت دستهاى از مردمش از کنار او مى گذشتند مسخره اش مى کردند، نوح مى گفت : امروز شما ما را مسخره مى کنيد و به زودى ما نيز شما را همينطور مسخره مى کنيم (۳۸) و به زودى خواهيد دانست کسى که عذاب بر سرش آيد او را در دنيا خوار مى سازد، و از پس دنيا عذابى هميشگى و ثابت بر او نازل مى شود (۳۹) جريان بدين منوال مى گذشت - تا آنکه فرمان ما صادر شد و تنور جوشيدن گرفت ، - چون اولين نقطهاى که آغاز به فوران آب کرد تنور معينى بود که آب از آن فوران کرد، در آن هنگام به نوح - گفتيم : تو اى نوح از هر نر و مادهاى يک جفت سوار کشتى کن ، خانواده ات را نيز به جز آن کسى که حکم هلاکتش از ناحيه ما داده شده ، و همچنين افرادى که ايمان آورده اند - گو اينکه - جز اندکى از قومش ايمان نياورده بودند (۴۰) نوح گفت : به نام خدا سوار کشتى شويد که رفتن و ايستادنش به نام او است ، چون پروردگار من آمرزنده و مهربان است (۴۱) کشتى ، سرنشينان را در ميان امواجى چون کوه ميبرد - که ناگهان چشم نوح به فرزندش افتاد که از پدرش و مؤ منين کناره گيرى کرده بود، و در نقطه اى دور از ايشان ايستاده بود - فرياد زد، هان اى فرزند بيا با ما سوار شو، و با کافران مباش (۴۲) گفت : من به زودى خود را به پناه کوهى ميکشم که مرا از خطر آب حفظ کند - نوح - گفت : امروز هيچ پناهى از عذاب خدا نيست ، مگر براى کسى که خدا به او رحم کند - چيزى نگذشت که - موج بين او و فرزندش حائل شد، و در نتيجه پسر نوح نيز از زمره غرق شدگان قرار گرفت (۴۳) فرمان الهى رسيد که اى زمين آبت را - که بيرون داده اى - فرو ببر، و اى آسمان - تو نيز از باريدن - باز ايست ، آب فرو رفت ، و فرمان الهى به کرسى نشست و کشتى بر سر کوه جودى بر خشکى قرار گرفت - و در مورد زندگى آخرتى کفار - فرمانى ديگر رسيد که مردم ستمکار از رحمت من دور باشند (۴۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۳۳ نوح - در آن لحظهاى که موج بين او و پسرش حائل شد - پروردگارش ‍ را ندا کرده با استغاثه گفت : اى پروردگار من پسرم از خاندان من است ، و به درستى که وعده تو حق است و تو احکم الحاکمينى ، و حکمت متقنترين حکم است (۴۵) خطاب رسيد اى نوح ! او از خاندان تو نيست چون که او عمل ناصالحى است ، لذا از من چيزى که اجازه خواستنش را ندارى مخواه ، من زنهارت مى دهم از اينکه از جاهلان شوى (۴۶) نوح عرضه داشت پروردگارا! من به تو پناه مى برم از اينکه درخواستى کنم که نسبت به صلاح و فساد آن علمى نداشته باشم ، و تو اگر مرا نيامرزى و رحمم نکنى از زيانکاران خواهم بود (۴۷) گفته شد اى نوح ! با سلامت و برکت از ناحيه ما بر تو و بر تمام امتهايى که با تواند فرود آى ، و امتهايى نيز هستند که به زودى خواهند آمد و ما در آغاز، آنان را بهره مندشان مى کنيم و در آخر عذابى دردناک از ناحيه ما آنان را فرا خواهد گرفت (۴۸) اينها همه خبرهايى غيبى است که ما آن را به تو وحى مى کنيم ، به شهادت اينکه در سابق از آنها خبرى نداشتى نه تو و نه قومت ، پس صبر پيشه گير که عاقبت از آن مردم با تقوا است (۴۹) «بیان آیات» اين آيات تتمه داستان نوح (عليه السلام ) است ، و مشتمل بر چند فصل است ، مثلا فصلى در اينکه آن جناب به قوم خود خبر داد که عذاب بر آنان نازل مى شود، و فصلى ديگر در اينکه خداى سبحان به وى دستور داد کشتى درست کند، و فصلى ديگر در اينکه عذاب که عبارت بود از طوفان ، چگونه نازل شد، و فصلى در داستان غرق شدن پسرش ، و فصلى در قصه نجات يافتن خود و همراهانش ، ليکن در عين اينکه مشتمل بر چند فصل است همه فصولش به وجهى به يک فصل برگشت مى کند و آن عبارت است از فصل قضا و حکمى که خداى سبحان بين آن جناب و قوم کافرش کرد. قطع اميد از ايمان آوردن قوم نوح «ع» «وَ أُوحِىَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَن يُؤْمِنَ مِن قَوْمِک إِلا مَن قَدْ ءَامَنَ فَلا تَبْتَئس بِمَا کانُوا يَفْعَلُونَ»: کلمه «ابتئاس » مصدر باب افتعال از ماده «بوس » است ، و «بوس » به معناى اندوهى توام با ذلت و خضوع است. اين قسمت از وحيى که آيه از آن خبر مى دهد، که خداى تعالى به وى فرمود: «لن يومن من قومک الا من قد امن »، در واقع مى خواهد نوح (عليه السلام ) را از ايمان آوردن کفار قومش مايوس و نوميد کند و بفرمايد از اين به بعد ديگر منتظر ايمان آوردن کسى مباش ، و به همين جهت از اين فرموده خود نتيجه گيرى کرد که «فلا تبتئس بما کانوا يفعلون » پس ديگر به خاطر کردار آنان اندوه مخور زيرا يک نفر دعوت کننده که مردم را به چيزى دعوت مى کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۳۴ وقتى از مخالفت و تمرد مدعوين غمناک مى شود که اميدى به ايمان آوردن و استجابت دعوتش از ناحيه آنان داشته باشد، و اما اگر بطور کلى از اجابت آنان مايوس شود، ديگر اهميتى به آنان و به کارشان نداده و در دعوت آنان ، خود را به تعب نمى اندازد، و اصرار نمى کند که به وى رو آورند، و بر فرض هم که بعد از آن نوميدى باز هم دعوتشان کند، حتما غرض ديگرى چون اتمام حجت و اظهار معذرت دارد. و بنابراين در اينکه فرمود: «فلا تبتئس بما کانوا يفعلون » تسليتى است که خداى تعالى به نوح (عليه السلام ) داده و آن جناب را دلخوش ‍ فرموده ، چون در اين کلام اشارهاى هست به اينکه لحظه قضاء و حکم جدايى بين آن جناب و قومش فرا رسيده ، اين اشاره را کرد تا قلب شريف آن جناب را از تاثر و اندوهى که از ديدن اعمال کفار و رفتارشان با وى و با مؤ منين و از يادآورى خاطرههاى چندين ساله از آزار و اذيت کفار آکنده گشته سبک بار کند. آرى نوح (عليه السلام ) نزديک به هزار سال در ميان قوم کافر خود زندگى کرد و آزار و اذيت ديد. از کلام بعضى از مفسرين چنين برمى آيد که از جمله «لن يومن من قومک الا من قد امن » استفاده کرده و خواسته است بفرمايد آنهايى که کفر ورزيدهاند از اين لحظه تا ابد ديگر ايمان نخواهند آورد همچنانکه آنها که ايمان آورده اند بر ايمان خود استوار و دائم خواهند بود. ليکن نظر وى صحيح نيست زيرا در اين کلام همه عنايت در اين است که بيان کند کفار از اين به بعد ديگر ايمان نخواهند آورد، و اما ايمان مؤ منين مورد عنايت نيست مگر صرف تحقق آن . و اما دوام و ثبات آن مورد بحث نيست ، و استثناى «الا من قد امن » نيز هيچ دلالتى بر بيش از اصل تحقق ندارد، و از ثبات و دوام آن ساکت است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۳۵ از آيه مورد بحث استفاده مى شود که اولا کفار در هر جا و هر زمان که اميد ايمان آوردن در آنها باشد معذب نمى شوند، و بلا بر آنان نازل نمى شود، وقتى عذاب نازل مى شود که کفر در دلهاشان ملکه شده و پليدى شرک با خونشان عجين شده باشد، بطورى که ديگر هيچ اميدى به ايمان آوردنشان نباشد در اين هنگام است که کلمه عذاب بر آنان محقق مى گردد. و ثانيا نفرينى که خداى تعالى در سوره نوح ، از نوح (عليه السلام ) حکايت کرده که گفت : «رب لا تذر على الارض من الکافرين ديارا انک ان تذرهم يضلوا عبادک و لا يلدوا الا فاجرا کفارا»، در زمانى واقع شده که هنوز فرمان ساختن کشتى از ناحيه خداى تعالى صادر نشده بود، و نيز بعد از خبر ياس آورى واقع شده که خداى تعالى به او داده و فرمود: «و از اين به بعد ديگر منتظر ايمان آوردن کفار مباش». پس آيات سوره نوح نفرينى را حکايت مى کند که بعد از تحقق مضمون آيه مورد بحث و قبل از تحقق مضمون آيه «و اصنع الفلک ... انهم مغرقون » واقع شده است. براى اينکه نوح (عليه السلام ) همانطور که بعضى از دانشمندان گفته اند - نميدانسته که کفار در آينده نيز ايمان نخواهند آورد، و از طريق عقل نيز راهى به اين علم نداشته ، چون جزء غيبهاى عالم بوده و تنها راهى که به اين علم و آگهى داشته طريق نقل بوده ، که همان طريق وحى است پس ‍ نوح قبل از نفرين و درخواست عذاب ، از طريق وحى خداى تعالى به وى که ديگر از کفار کسى ايمان نخواهد آورد آگاه شده که نه خود کفار ايمان مى آورند و نه از نسلشان مومنى پديد مى آيد. پس در حقيقت در دعايش همان مطلبى را که به وى وحى شده بود ذکر کرد، و عرضه داشت : پروردگارا! از اين کفار و نسلشان ديگر مومنى نخواهد آمد. و وقتى که خداى تعالى نفرينش را مستجاب کرد و خواست تا کفار را هلاک کند، دستورش داد تا کشتى و سفينهاى بسازد و به کفار خبر دهد که بطور حتم غرق خواهند شد. رده:تفسیر المیزان