المیزان جلد۱۰ بخش۳۷
بعضى ديگر گفته اند: مراد همان نيروى بدنيشان است همچنانکه مى بينيم نوح (عليه السلام ) آنجا که همين وعده را به قوم خود مى دهد مى فرمايد: «استغفروا ربکم انه کان غفارا يرسل السماء عليکم مدرارا و يمددکم باموال و بنين » ولى بعيد نيست که بگوييم : هر دو جور زيادتى را شامل شود بهتر است.
«و لا تتولوا مجرمين » - اين جمله به منزله تفسير براى جمله: «استغفروا ربکم ثم توبوا اليه» است و چنين معنا مى دهد که عبادت کردنتان در برابر آلهه اى که به جاى خداى تعالى اتخاذ کرده ايد جرمى است از شما، و معصيتى است که شما را مستوجب آن مى کند که سخط الهى و عذابش بر شما نازل گردد و چون چنين است پس بايد هر چه زودتر از جرمى که کرده ايد استغفار نموده و با ايمان آوردنتان به سوى خدا برگرديد تا او شما را رحم کند و ابرهاى بارنده را با باران هاى مفيد برايتان بفرستد و نيرويى بر نيروى شما بيفزايد.
از اين آيه دو نکته استفاده مى شود: يکى اينکه آيه شريفه اشعار و بلکه دلالت مى کند بر اينکه قوم هود گرفتار خشکسالى بوده اند و آسمان از باريدن بر آنان دريغ مى ورزيده و در نتيجه گرانى و قحطى در بين آنان پديد آمده بوده ، که اين معنا هم از جمله «يرسل السماء» استفاده مى شود و هم از آيه شريفه زير که مى فرمايد: «فلما راوه عارضا مستقبل اوديتهم قالوا هذا عارض ممطرنا بل هو ما استعجلتم به ريح فيها عذاب اليم».
نکته دوم اينکه مى فهماند ارتباطى کامل بين اعمال انسانها با حوادث عالم برقرار است ، حوادثى که با زندگى انسانها تماس دارد، اعمال صالح باعث مى شود که خيرات عالم زياد شود و برکات نازل گردد، و اعمال زشت باعث مى شود بلاها و محنتها پشت سر هم بر سر انسانها فرود آيد و نقمت و بدبختى و هلاکت به سوى او جلب شود، و اين نکته از آيات ديگر قرآنى نيز استفاده مى شود از آن جمله آيه زير همين مطلب را بطور صريح خاطرنشان نموده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۴۶
مى فرمايد: «و لو ان اهل القرى امنوا و اتقوا لفتحنا عليهم برکات من السماء و الارض » که ما در تفسير آيات ۹۴ - ۱۰۲ سوره اعراف در جلد هشتم اين کتاب و نيز در تحت عنوان احکام اعمال در جلد دوم اين کتاب پيرامون اين مطلب بطور مفصل بحث کرديم.
جواب رد قوم هود به آن حضرت
«قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَ مَا نحْنُ بِتَارِکى ءَالِهَتِنَا عَن قَوْلِک وَ مَا نحْنُ لَک بِمُؤْمِنِينَ»:
هود (عليه السلام ) در آيه «يا قوم اعبدوا اللّه ما لکم من اله غيره ...» از مردمش دو چيز خواسته بود: يکى اينکه خدايان دروغين را ترک نموده و به عبادت خداى تعالى برگردند و يکتاپرست شوند،، و دوم اينکه به او ايمان بياورند و اطاعتش کنند و خيرخواهى هايش را بپذيرند. مردم در پاسخ آن جناب هر دو پيشنهادش را رد کردند، هم بطور اجمال و هم بطور تفصيلش را.
اما بيانگر رد اجمالى آنان جمله کوتاه «ما جئتنا ببينة » است که گفته اند: تو دليل و معجزه اى بر دعوت خود ندارى تا ما ناگزير باشيم دعوت تو را بپذيريم و هيچ موجبى نيست که گوش دادن به سخنى را که چنين وصفى دارد بر ما واجب کند.
و اما بيانگر رد تفصيلى آنان جمله «و ما نحن بتارکى آلهتنا عن قولک » است که گفته اند: ما دعوت تو را مبنى بر اينکه شرکا و خدايان خود را به صرف دعوت تو رها کنيم نخواهيم پذيرفت ، و دعوت دوم آن جناب را مبنى بر اينکه به وى ايمان آورند و اطاعتش کنند اينطور رد کردند که : «و ما نحن لک بمؤمنين » و با اين جمله آن جناب را از قبول هر دو خواسته اش نوميد کردند.
آنگاه براى اينکه آن جناب بطور کلى از اجابت آنان مايوس شود نظريه خود را برايش شرح داده و گفتند: «ان نقول الا اعتريک بعض الهتنا بسوء» که کلمه «اعتراء» به معناى برخورد و اصابه است يعنى گفتند: فکر ما درباره تو جز به اين نرسيده که بعضى از خدايان ما تو را آسيب رسانده اند و به خاطر اينکه تو به آنها توهين و بدگويى کرده اى بلايى از قبيل نقصان عقل يا ديوانگى بر سرت آورده اند و در نتيجه عقلت را از دست داده اى ، پس ديگر اعتنايى به سخنان دعوتگونه تو نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۴۷
پاسخ هود به قوم خود
«قَالَ إِنى أُشهِدُ اللَّهَ وَ اشهَدُوا أَنى بَرِى ءٌ مِّمَّا تُشرِکُونَ»:
اين آيه پاسخ هود (عليه السلام ) را حکايت مى کند که آن جناب در پاسخ ، از شرکاء آنان بيزارى جسته پس تحدّى مى کند که اگر راست مى گوييد که شما صاحب نظر و من بى عقلم پس همه فکرهايتان را جمع کنيد و مرا از بين ببريد و مهلتم ندهيد.
پس اينکه در آغاز پاسخ فرمود: «انى برى ء مما تشرکون من دونه » انشاء بيزارى است ، نه اينکه خواسته باشد از بيزارى خود خبر دهد چون در مقام بيزارى مناسب آن است که بيزارى را انشاء کند و اين منافات ندارد که آن جناب از سابق يعنى از اول امر نيز بيزار باشد چون به رخ کشيدن بيزارى منافات ندارد که آن جناب در تمامى عمر گذشته اش نيز بيزار بوده باشد و اينکه فرمود: «فکيدونى جميعا ثم لا تنظرون » دو امر و نهى هستند که در هر دوى آنها تعجيز است يعنى مى خواهد بفرمايد: آيا توانايى آن را داريد که با من کيد کنيد و در از بين بردنم شتاب نماييد.
و اگر هود (عليه السلام ) اينطور پاسخ داد براى اين بود که مردم ، نخست به بتهاى خود اميد ببندند که با اين تحدّى که آن جناب کرده زودتر بلايى بر سر او آورند و بعدا که ببينند بتها هيچ کارى در حق آن جناب نکردند به خود بيايند و بفهمند که بتها کمترين اثرى ندارند و اگر آنطور که آنها معتقد بودند آلهه نامبرده قدرت و علمى مى داشتند حتما با هود که آنطور صريح و پوست کنده از آنها بيزارى جست انتقام مى گرفتند آن هم در چنين زمينه و زمانى که مريدان آنها به آن جناب گفتند بعضى از خدايان ما به تو آسيب رسانده و اين خود حجتى است روشن بر اينکه آن سنگ و چوبها معبود نيستند و نيز دليلى است قاطع بر اينکه بتها به آن جناب آسيب نرسانده اند و مردم بيهوده چنين خيالى کرده اند.
از سوى ديگر درباره خود که مردمى قهرمان ، و جنگ آورانى نامدار بودند بينديشند که ما با اينکه اين قدر نيرومند هستيم چرا نتوانستيم به آن جناب صدمه اى وارد آوريم و اگر او پيغمبرى از ناحيه خداى تعالى نبوده و در ادعايش صادق نبود و خداى تعالى او را از ناحيه خودش مصونيت نداده بود، ما بايد ميتوانستيم به آسانترين وجه و با سخت ترين شکنجه او را از بين برده و شرش را از خود دفع کنيم.
از اين بيان وجه شاهدگيرى نوح (عليه السلام ) بر بيزاريش از بت ها روشن مى شود، اما اينکه خدا را شاهد گرفت براى اين بود که اظهار بيزاريش از صميم دل و بر وجه حقيقت باشد نه تزويق و نفاق ، و اما اينکه خود کفار را شاهد گرفت براى اين بود که کاملا يقين به آن پيدا کنند و سپس ببينند آن جناب چه وضعى پيدا مى کند و چگونه خدايانشان سکوت مى کنند خودشان هم هيچ انتقامى از او نمى توانند بگيرند و از آزارش عاجز مى مانند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۴۸
و نيز روشن گرديد که آن احتمالى که بعضى از مفسرين داده و گفته اند اين سخن هود (ع ) معجزه اى بوده ، احتمال درستى است چون از ظاهر جواب بر مى آيد که آن جناب خواسته است دليل مشرکين را رد کند، آنها گفتند: «ما جئتنا ببينة » تو هيچ دليلى و معجزه اى بر دوستى دعوت خود ندارى و اين بعيد است که هود پيغمبر (عليه السلام ) در مقام دعوت و اثبات حجيت دعوتش ، متعرض پاسخ به دليل آنان نشود، با اينکه همين تحدّى و تعجيز، خودش فى نفسه ميتوانسته آيت و نشانه اى معجزه آسا باشد، همچنانکه بيزارى از خدايان دروغين مى توانسته کشف کند از اينکه آنها خدا نيستند و از اينکه آنها هيچ آسيبى به آن جناب نرسانده اند.
پس حق مطلب اين است که جمله «انى اشهد اللّه و اشهدوا...» هم مشتمل است بر يک حجت عقلى و دليل قاطعى بر بطلان الوهيت شرکاء و هم آيتى است معجزه آسا براى صحت رسالت هود (عليه السلام).
و در اينکه فرمود: «جميعا» اشاره است به اينکه منظور آن جناب تعجيز آنها به تنهايى نبوده بلکه تعجيز آنها و بتها هر دو بوده تا دلالتش بر حقانيت خود و بطلان عقايد آنان قاطع تر باشد.
«مِن دُونِهِ فَکِيدُونى جَمِيعاً ثُمَّ لا تُنظِرُونِ...»:
از آنجا که در امر «کيدونى » و نهى «لا تنظرون » دو احتمال مى رفته و کفار درباره آن ، دو احتمال مى داده اند: يکى اينکه آيتى باشد معجزه بر درستى رسالت آن جناب و اينکه کفار هيچ کارى به او نمى توانند بکنند، و ديگر اينکه آن جناب از ايشان ترسى ندارد هر چند که آنها قادر باشند به اينکه او را طبق دستور خودش از بين ببرند و مهلتش ندهند ولى اين قدرتشان او را نمى ترساند و نمى تواند او را تسليم کند و خلاصه خواسته باشد همان پيشنهادى را بکند که ساحران زمان فرعون کرده و به فرعون گفتند: «فاقض ما انت قاض انما تقضى هذه الحيوة الدنيا».
لذا هود براى اينکه احتمال دوم را نفى کند دنبال جمله «فکيدونى ولا تنظرون » اضافه کرد که : «انى توکلت على اللّه ربى و ربکم» من در کار خودم بر خدا توکل کرده ام که مدبر امر من و شما است و براى اينکه بفهم اند شما هيچ کارى نمى توانيد به من بکنيد
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۴۹
- نه اينکه مى توانيد ولى من نمى ترسم - اضافه کرد: «ما من دابة الا هو اخذ بناصيتها ان ربى على صراط مستقيم » و فهمانيد که من در توکل کردنم به خدا، پيروزم ، چون خداى تعالى محيط بر کار من و شما است و او شما را هلاک مى کند نه مرا زيرا او بر صراط مستقيم است يعنى در برخورد حق با باطل همواره سنتش يک سنت بوده و آن عبارت بوده از يارى کردن حق و غلبه دادن آن بر باطل.
پس بيزارى آن جناب از بت هاى مشرکين و تعجيزشان با جمله «فکيدونى و لا تنظرون » در حالى که آنان مردمى نيرومند بودند و اينکه با اين تعجيز مع ذلک در کمال عافيت و سلامت در بين آنان رفت و آمد مى کرده نه از ناحيه آنان آسيبى ديده و نه از ناحيه خدايان آنان ، خود آيتى بوده معجزه و حجتى بوده آسمانى بر اينکه آن جناب رسول و فرستاده اى از ناحيه خداى تعالى به سوى آنان بوده است.
«ما من دابة الا هو اخذ بناصيتها ان ربى على صراط مستقيم » - کلمه «دابه » به معناى هر جنبنده و جاندارى است که روى زمين حرکت و جنبشى دارد، و شامل تمامى حيوانات مى شود، «و گرفتن به ناصيه » (سوى جلوى سر) کنايه است از کمال تسلط و نهايت قدرت ، و بر صراط مستقيم بودن خداى تعالى به معناى اين است که او سنتش در ميان مخلوقات يک سنت ثابت است و هرگز، تغيير نمى کند و آن اين است که امور را بر يک منوال يعنى بر منوال عدل و حکمت تدبير کند و چون چنين است پس او همواره حق را به کرسى مى نشاند و باطل را هر جا که با حق در بيفتد رسوا مى سازد.
پس معناى آيه اين شد که : من بر اللّه توکل مى کنم که رب من و رب شما است ، او است که مى تواند حجتى را که به شما القاء کردم (و آن حجت اين بود که علنا از آلهه شما بيزارى جستم و اعلام کردم که نه شما با همه زور و قلدريتان مى توانيد به من آسيبى برسانيد و نه آلهه شما) به ثمر برساند چون او است تنها مالک و صاحب سلطنت بر من و بر شما و بر هر جنبنده ، و سنت او عادله و تغيير ناپذير است پس به زودى دين خود را يارى نموده و مرا از شر شما حفظ مى کند.
هود (عليه السلام ) در اين گفتار خود گفت : «پروردگار من بر صراط مستقيم » است و نگفت «پروردگار من و شما» با اينکه قبلا گفته بود: «توکل من بر پروردگار من و شما است »، علت اين آن است که مقام آن سخن و اين سخن دو مقام است در اينجا هود (عليه السلام ) در مقام دعا به جان خود و عليه قوم خويش است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۵۰
در مقامى است که توقع دارد خداى تعالى او را از شر آنان حفظ کند و لازم است خداى تعالى را به عنوان رب و مدبر امور خود ياد کند به خلاف قومش که خدا را رب خود نمى دانستند، پس مناسب همين بود که خداى تعالى را رب خود بشمارد و به رابطه عبوديتى که بين خود و ربش برقرار است تمسک بجويد تا توقعش برآورده شود به خلاف آن مقامى که در آن مقام مى گفت : «توکلت على اللّه ربى و ربکم» که در آنجا مى خواست عموميت سلطنت الهى و احاطه قدرتش را برساند.
«فَإِن تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکم مَّا أُرْسِلْت بِهِ إِلَيْکمْ»:
معناى اين سخن هود «ع» به قوم خود که گفت: «و يستخلف ربى قوما غيرکم و لاتضرونه شيئا»
اين قسمت از کلام هود (عليه السلام ) به آخر جدال کفار نظر دارد که گفتند: «ان نقول الا اعتريک بعض الهتنا بسوء» که از آن به دست مى آيد قوم هود خواسته اند بطور قطع بگويند که ايمان نخواهند آورد و بر انکار خود دوام و استمرار خواهند داد.
و معناى جمله اين است که: اگر از ايمان آوردن به من اعراض مى کنيد و به هيچ وجه حاضر نيستيد امر مرا اطاعت کنيد، ضررى به من نمى زنيد زيرا من وظيفه الهى خود را انجام داده و رسالت پروردگارم را ابلاغ نمودم ، و حجت بر شما تمام شده و نزول بلا بر شما حتمى گشت .
«يَستَخْلِف رَبى قَوْماً غَيرَکمْ وَ لا تَضرُّونَهُ شيْئاً إِنَّ رَبى عَلى کلِّ شىْءٍ حَفِيظٌ»:
اين قسمت از کلام هود (عليه السلام ) تهديد قوم و اعلام به آثار سوئى است که جرم آنان به دنبال دارد، چون آن جناب قبلا به آنان وعده داده بود که اگر از خداى تعالى طلب مغفرت کرده و به سوى او برگردند، ابر آسمان را مامور مى کند تا بر آنان ببارد و نيرويى بر نيروى آنان مى افزايد، و نهيشان کرده بود از اينکه از قبول دعوتش سر برتابند و به جرم شرک خود ادامه دهند که در اين کار عذابى شديد هست.
اينک در اين جمله مورد بحث مى فرمايد: اگر روى برتابيد علاوه بر آنچه گفته شد، خداى تعالى شما را از بين مى برد و قومى ديگر خلق مى کند که جاى شما را بگيرند و مانند شما نباشند و خلفاى خدا در زمين باشند چون انسان خليفه خدا در زمين است همچنانکه خودش فرمود: انى جاعل فى الارض خليفة ، خود هود (عليه السلام ) نيز براى قومش بيان کرده بود که آنان خلفاى روى زمين بعد از قوم نوحاند و خداى تعالى در کلام مجيدش اين بيان آن جناب را آورده و فرموده است: «و اذکروا اذ جعلکم خلفاء من بعد قوم نوح و زادکم فى الخلق بصطة...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۵۱
و از ظاهر سياق و زمينه کلام بر مى آيد که جمله خبريه «و يستخلف ربى ...» عطف باشد به جمله اى مقدر و تقدير کلام چنين باشد: «و سيذهب بکم ربى و يستخلف قوما غيرکم - بزودى پروردگار من، شما را از بين مى برد و قومى ديگر را غير شما جانشين مى سازد»، همچنانکه در آيه زير که در چنين زمين هاى قرار دارد جمله تقديرى در اينجا را ظاهر ساخته ، فرموده: «ان يشا يذهبکم و يستخلف من بعدکم ما يشاء».
«و لا تضرونه شيئا» - از ظاهر سياق برمى آيد که اين جمله تتمه جمله قبل باشد و معناى مجموع دو جمله چنين باشد که : شما نمى توانيد به خداى تعالى هيچگونه ضررى از قبيل فوت کردن چيزى از او و يا غير آن برسانيد، اگر او اراده کرده باشد که شما را هلاک کند نه هلاکت شما چيزى از خواسته هاى او را از او فوت مى کند و نه عذابتان «ان ربى على کل شى ء حفيظ» براى اينکه پروردگار من مسلط بر هر چيز و حافظ آن است نه چيزى از علم او پنهان مى ماند و نه چيزى از حيطه قدرت او بيرون گشته ، از او فوت مى شود.
اين بود نظر ما در تفسير اين آيه ولى مفسرين ديگر وجوهى ديگر ذکر کرده اند که چون بعيد از صواب بود از نقل آن وجوه صرف نظر کرديم.
«وَ لَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نجَّيْنَا هُوداً وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا وَ نجَّيْنَاهُم مِّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ»:
منظور از آمدن امر، در جمله «همين که امر ما آمد» نازل شدن عذاب است و به وجهى دقيق تر صدور امر الهى است که به دنبال آن قضاء فصل و حکم نهايى براى جدا سازى بين يک رسول و قومش صادر مى گردد همچنانکه در آيه زير درباره قضاء فصل فرموده «و ما کان لرسول ان ياتى باية الا باذن اللّه فاذا جاء امر اللّه قضى بالحق و خسر هنالک المبطلون».
«برحمة منا» - ظاهرا مراد از اين رحمت ، آن رحمت عمومى که کل جهان را فرا گرفته نباشد بلکه مراد رحمت خاصه الهى باشد که مخصوص بندگان مومن او است ، بندگانى که موجب شده اند تا خدا آنان را در دينشان يارى دهد و از شمول غضب الهى و عذاب ريشه کن کننده نجاتشان بخشد همچنانکه در آيه زير درباره اين رحمت فرموده : «انا لننصر رسلنا و الذين امنوا فى الحيوة الدنيا و يوم يقوم الاشهاد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۵۲
«و نجيناهم من عذاب غليظ» - از ظاهر سياق بر مى آيد که منظور از اين عذاب غليظ، همان عذابى است که کفار قوم هود (عليه السلام ) را به کام خود کشيد، در نتيجه جمله مورد بحث از قبيل عطف تفسير است نسبت به جمله قبلش . ولى بعضى از مفسرين گفته اند: مراد از آن ، عذاب آخرت است ، ليکن اين نظريه خيلى قابل اعتنا نيست.
«وَ تِلْک عَادٌ جَحَدُوا بِئَايَاتِ رَبهِمْ وَ عَصوْا رُسلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ ...»:
و در اين دو آيه دو بار از داستان قوم عاد خلاصه گيرى شده ، بار اول خلاصه گيرى کرده و فرمود: «و تلک عاد جحدوا بايات ربهم و عصوا رسله ... و يوم القيامة » قوم عاد، آيات پروردگار خود را که همه حکمت و موعظت بود انکار کردند و نيز معجزه اى که راه رشد را بر ايشان روشن ساخته و حق را از باطل برايشان مشخص مى کرد حاشا نمودند با اينکه علم به حقانيت آن پيدا کردند و تلخيص بار دوم از کلمه «الا ان عادا» شروع مى شود که ان شاء اللّه به آن مى رسيم.
عصيان در برابر يک پيغمبر، عصيان در برابر همه پيامبران است
قوم عاد علاوه بر انکار آيات مشتمل بر حکمت و موعظت و انکار معجزه اى که - گفتيم - راه رشد را بر ايشان روشن مى ساخت ، رسولان پروردگار خود که عبارت بودند از هود و انبياء قبل از آن جناب را نيز عصيان نمودند، خواهيد پرسيد که قوم هود همزمان با انبياء قبل از خود نبودند چطور آنان را عصيان کردند؟
در پاسخ مى گوييم : عصيان يک پيغمبر، عصيان همه پيغمبران است براى اينکه دعوت همه انبياء به يک دين است ، پس قوم هود اگر شخص هود پيغمبر (عليه السلام ) را عصيان کردند با عصيان کردن او ساير انبياء را نيز عصيان کرده اند و اين مطلب از ظاهر کلام خداى تعالى در مواضعى ديگر نيز استفاده مى شود، مانند آيه شريفه «کذبت عاد المرسلين اذ قال لهم اخوهم هود الا تتقون » که صريحا مى فرمايد: عصيانشان نسبت به هود، عصيان همه مرسلين بود.
و آيه زير نيز اگر به صراحت آيه قبل دلالت ندارد، ليکن اشعار بر مطلب ما دارد، که مى فرمايد: «و اذکر اخا عاد اذ انذر قومه بالاحقاف و قد خلت النذر من بين يديه و من خلفه».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۵۳
البته احتمال هم دارد که قوم عاد غير از جناب هود (عليه السلام )، پيغمبران ديگرى نيز داشته اند که قبل از هود و بعد از جناب نوح (عليه السلام ) در بين آنان مبعوث شده باشد ولى قرآن کريم نام آنان را نبرده باشد و ليکن سياق آيات با اين احتمال مساعد نيست.
«و اتبعوا امر کل جبار عنيد» -، دستورات هر جبار و زورگوى عنيدى را که داشتند پيروى کردند و همين گوش به فرمان جباران بودن ، آنان را از پيروى هود (عليه السلام ) و پذيرفتن دعوتش باز داشت ، و کلمه «جبار» به معناى گردن کلفتى است که با اراده خود بر مردم غالب گشته و آنان را اجبار مى کند تا مطابق دلخواه او عمل کنند، و کلمه «عنيد» به معناى کسى است که عناد و زير بار حق نرفتنش شديد و بسيار باشد،
سه خصلت قوم هود: انکار آيات الهى، نافرمانى انبياء و اطاعت از جباران
پس اين قسمت از آيه آن خلاصه گيرى نوبت اول بوده که گفتيم در دو آيه مورد بحث از سرگذشت هود (عليه السلام ) و قومش شده و حاصلش اين است که قوم هود گرفتار سه خصلت نکوهيده بودند، يکى انکار آيات الهى ، دوم نافرمانى انبياء و سوم اطاعت کردن از جباران .
خداى تعالى سپس وبال امر آنان را بيان کرده ، مى فرمايد: «و اتبعوا فى هذه الدنيا لعنة و يوم القيامة» يعنى به خاطر آن سه خصلت نکوهيده ، لعنت در همين دنيا و در قيامت دنبالشان کرد و از رحمت خدا دور شدند، مصداق اين لعن همان عذابى بود که آنقدر تعقيب شان کرد تا به آنها رسيد و از بينشان برد، ممکن هم هست مصداقش آن گناهان و سيئاتى باشد که تا روز قيامت عليه آنان در نامه اعمالشان نوشته مى شود و تا قيامت هر مشرکى پيدا شود و هر شرکى بورزد، گناهش به حساب آنان نيز نوشته مى شود چون سنتگذار کفر بودند، همچنانکه قرآن کريم درباره همه سنتگذاران فرموده : «و نکتب ما قدموا و آثارهم».
بعضى از مفسرين جمله مورد بحث را اينطور معنا کرده اند که : نتيجه آن خصلتهاى نکوهيده شان اين شد که هر انسانى که بعد از آن قوم آمد و از سرگذشت آنان خبردار شد و آثار آنها را ديد و يا پيامبران بعد، سرگذشت آنان را برايش بازگو کردند لعنتشان کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۵۴
اين معناى لعنتشان در دنيا بود و اما لعنتشان در روز قيامت مصداقش عذاب جاودانهاى است که در آن روز گريبانشان را مى گيرد چون روز قيامت روز جزا است نه جز آن.
و در اينکه بعد از جمله «و اتبعوا - پيروى کردند» تعبير «و اتبعوا - دنبال شدند» را آورد لطفى است که بر کسى پوشيده نيست.
«أَلا إِنَّ عَاداً کَفَرُوا رَبهُمْ أَلا بُعْداً لِّعَادٍ قَوْمِ هُودٍ»:
يعنى آگاه باشيد که قوم عاد به پروردگار خود کافر شدند، بنابراين ، منصوب شدن کلمه «ربهم » در آيه به خاطر اين است که حرف جر «با» از آن حذف شده ، و به اصطلاح اهل ادب ، منصوب به خاطر نزع خافض است ، و اين جمله خلاصه گيرى نوبت دوم است . که قبلا به آن اشاره نموديم چون با اين جمله خلاصه گيرى نوبت اول مجددا خلاصه گيرى مى شود و جمله «الا ان عادا کفروا ربهم» خلاصه جمله «و تلک عاد جحدوا بايات ربهم و عصوا رسله و اتبعوا امر کل جبار عنيد» است ، و جمله «الا بعدا لعاد قوم هود» خلاصه جمله «و اتبعوا فى هذه الدنيا لعنة و يوم القيمة» است.
و با اين جمله ، نظريه اى که درباره لعنت در جمله سابق هست تاءييد مى شود و آن نظريه اى است که مراد از لعنت ، لعنت الهى و دورى از رحمت خدا است نه لعنت مردم (به شهادت اينکه در جمله مورد بحث که خلاصه گيرى جمله سابق است که در مقابل کلمه لعنت فرموده : «الا بعدا لعاد قوم هود - آگاه باشيد که دورى از رحمت خدا نصيب عاد، قوم هود شد».
پس اينکه بعضى گفتند مراد از لعنت ، لعنت آيندگان از بشر است ، درست نيست ) و مناسب با اين بيان هم يا وجه اول است که مصداق لعنت را عبارت مى دانست از عذاب الهى و يا وجه دوم است که عبارت مى دانست از آثارى که شرک آنان در بشريت باقى گذاشت و مخصوصا وجه دوم مناسبتر است ، اما وجه سوم که مراد لعنت مردم باشد هيچ تناسبى با آن ندارد.
بحث روايتى: (رواياتى ذیل آیات گذشته)
در تفسير عياشى از ابى عمرو سعدى روايت آورده که گفت : على بن ابيطالب (عليه السلام ) در تفسير جمله «ان ربى على صراط مستقيم » فرمود: يعنى پروردگار من بر حق است به اين معنا که احسان را با احسان جزاء مى دهد و عمل بد را با کيفر، و از هر کس که بخواهد عفو مى کند و مى آمرزد، به راستى که خداى تعالى منزه و متعالى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۵۵
مؤلف : توضيح اين حديث در سابق گذشت و در روايات وارده از ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) نيز آمده که خانه ها و بلاد قوم عاد در بيابان بود و داراى زراعتى گسترده و باغ هاى خرما بودند، عمرهايى طولانى و هيکل هايى بلند داشتند و بتان را مى پرستيدند، خداى تعالى جناب هود (عليه السلام ) را به سوى آنان مبعوث کرد تا به اسلام و خلع شرکائى که براى خدا درست کرده بودند دعوتشان کند، مردم زير بار نرفته و به آن جناب ايمان نياوردند، در نتيجه خداى تعالى آسمان را از باريدن باران بر آنان بازداشت ، هفت سال باران بر آنان نباريد تا دچار قحطى شدند...
مساءله نيامدن باران براى قوم عاد از طرق اهل سنت از ضحاک نيز روايت شده که او گفته است : سه سال باران نباريد، هود به مردم فرمود: «استغفروا ربکم ثم توبوا اليه يرسل السماء عليکم مدرارا - از پروردگارتان طلب مغفرت نموده پس از شرک ورزيدن توبه کنيد تا خدا باران را به سوى شما گسيل دارد» اما آنها زير بار نرفتند و همچنان به شرک خود ادامه دادند. و در سابق خود نيز گفتيم که آيات مورد بحث خالى از اشاره به چنين وضعى نيست.
اين را هم بايد دانست که روايات درباره داستان هود و عاد بسيار وارد شده اما مشتمل بر امورى است که به هيچ راهى نمى توان اصلاحش کرد، نه از طريق قرآن کريم و نه از طريق عقل و اعتبار، و به همين جهت از ذکر آن روايات صرفنظر کرديم.
و نيز اخبارى ديگر از طرق شيعه و اهل سنت آمده که بيانگر وضع باغى است که در اين قوم بوده و مردى به نام «شداد» پادشاه آنان آن را پديد آورده بودند و اين روايات همان است که در تفسير آيه شريفه «ارم ذات العماد التى لم يخلق مثلها فى البلاد» وارد شده و به زودى در تفسير سوره فجر درباره بى اعتبار بودن آن روايات بحث خواهيم کرد. ان شاء اللّه تعالى.
گفتارى پيرامون داستان هود، قوم عاد، تکذيب هود و نزول عذاب
۱ - عاد، قوم هود: اما قوم او مردمى عرب از انسانهاى ما قبل تاريخ بوده و در جزيره زندگى مى کرده اند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۵۶
و آنچنان منقرض شده اند که نه خبرى از آنها باقى مانده و نه اثرى ، و تاريخ از زندگى آنان جز قصه هايى که اطمينانى به آنها نيست ضبط نکرده و در تورات موجود نيز نامى از آن قوم برده نشده است.
و آنچه قرآن کريم از سرگذشت اين قوم آورده چند کلمه است : يکى اينکه قوم عاد، (که چه بسا از آنان به تعبير عاد اولى نيز تعبير شده ، و از آن به دست مى آيد که عاد دومى نيز بوده ) مردمى بوده اند که در احقاف زندگى مى کردند و «احقاف » که جمع «حقف » (شنزار و ناهموار) است و در کتاب عزيز خدا نامش آمده ، بيابانى بوده بين عمان و سرزمين مهره (واقع در يمن و بعضى گفته اند: بيابان شنزار ساحلى بوده بين عمان و حضر موت و مجاور سرزمين ساحلى شجر.
و ضحاک گفته : احقاف نام کوهى است در شام . و اين نام در سوره احقاف ، آيه ۲۱ آمده و از آيه شريفه ۶۹ از سوره اعراف و آيه ۴۶ سوره ذاريات برمى آيد که اين قوم بعد از قوم نوح بوده اند.
و از آيه ۲۰ سوره قمر، آيه ۷ سوره الحاقه استفاده مى شود که : آنها مردمى بوده اند بلند قامت چون درخت خرما، و از آيه ۶۹ سوره اعراف برمى آيد که : مردمى بوده اند بسيار فربه و درشت هيکل ، و از آيه ۱۵ سوره سجده و آيه ۱۳۰ سوره شعراء برمى آيد: مردمى بوده اند سخت نيرومند و قهرمان ، و از آيات سوره شعراء و سوره هايى غير آن بر مى آيد که:
اين قوم براى خود تمدنى داشته و مردمى مترقى بوده اند داراى شهرهايى آباد و سرزمينى حاصلخيز و پوشيده از باغها و نخلستان ها و زراعت ها بوده اند و در آن عصر مقامى برجسته داشته اند و در پيشرفتگى و عظمت تمدن آنان همين بس که در سوره فجر درباره آنان فرموده : «الم تر کيف فعل ربک بعاد ارم ذات العماد التى لم يخلق مثلها فى البلاد».
و اين قوم بطور دوام ، غرق در نعمت خدا و متنعم به نعم او بودند تا اينکه وضع خود را تغيير دادند و مسلک بت پرستى در بينشان ريشه دوانيده و در هر مرحله اى براى خود بتى به عنوان سرگرمى ساختند و در زير زمين مخزنهاى آب درست کردند به اميد اينکه جاودانه خواهند بود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۵۷
و طاغيان مستکبر خود را اطاعت مى کردند، خداى تعالى به خاطر همين انحرافهايشان برادرشان هود (عليه السلام ) را مبعوث کرد تا به سوى حق دعوتشان نموده ، و ارشادشان کند به اينکه : خداى تعالى را بپرستند و بتها را ترک گويند و از استکبار و طغيان دست برداشته به عدل و رحمت در بين خود رفتار کنند.
هود (عليه السلام ) در پند و اندرز آنان نهايت سعى را کرد و خيرخواهى خود را به همه نشان داد، راه را برايشان روشن و از بيراهه مشخص کرد و هيچ عذرى براى آنان باقى نگذاشت ، با اين حال مردم خيرخواهى آن جناب را با اباء و امتناع مقابله کردند و با انکار و لجبازى با او روبرو شدند، و بجز عده کمى ايمان نياوردند و اکثريت جمعيت بر دشمنى و لجبازيهاى خود اصرار ورزيدند و نسبت سفاهت و ديوانگى به آن حضرت دادند، و اصرار و پافشارى کردند که آن عذابى که ما را از آن مى ترسانى و به آن تهديد مى کنى بياور، آن جناب در پاسخ اين اصرار و شتابزدگى آنان مى فرمود: «انما العلم عند اللّه و ابلغکم ما ارسلت به و لکنى اريکم قوما تجهلون».
چيزى نگذشت که خداى تعالى عذاب را بر آنان نازل کرد به اين صورت که بادى عقيم از باران (باد بدون باران ) به سوى آنها گسيل داشت ، بادى که در سر راه خود هيچ چيزى بر جاى نگذاشت ، همه را مانند استخوان پوسيده کرد، بادى صرصر (داراى صدايى مهيب ) و در ايامى نحس به مدت هفت شب و هشت روز پشت سر هم وزيد که اگر آنجا بودى ، مى ديدى که مردم به حال غش افتاده اند، گويى تنه هاى خرماى سرنگون شده اند، بادى که مردم بلند بالاى آن قوم را مانند نخل منقعر (کنده شده ) از جاى مى کند.
رده:تفسیر المیزان