المیزان جلد۱۲ بخش۳۳
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۲۴
در مجمع البيان گفته: کلمۀ «ذُلُل»، جمع ذَلُول (رام) است. گفته مى شود: «إنَّهُ ذَلُولٌ». يعنى: «حيوانى که ذلتش آشکار است»، و «رَجُلٌ ذَلُولٌ»، يعنى: «مردى که ذلت و خضوعش آشکار است».
وحی ها و الهام های خداى سبحان، به زنبور عسل
پس معناى اين که فرمود: «وَ أوحَى رَبُّکَ إلَى النَّحلِ»، اين است که:
خداوند به زنبور عسل از راه غريزه اى که در بنيه او قرار داده، الهام کرده، و داستان زنبور عسل و نظامى که در حيات اجتماعى خود و سيره و طبيعتش دارد، امرى است عجيب و حيرت آور. و شايد همين نظام عجيبش، باعث شده که خطاب از مشرکان را به خطاب مخصوص رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» برگرداند و بفرمايد: «وَ أوحَى رَبُّکَ: و وحى کرد پروردگار تو».
و اين که فرمود: «أنِ اتَّخِذِى مِنَ الجِبَالِ بُيُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا يَعرِشُونَ»، اين همان مضمونى است که خدا به زنبور عسل وحى کرد، و ظاهرا مراد از «مِمَّا يَعرِشُونَ»، همان محلى است که کندوهاى عسل را در آن جا مى گذارند.
و اين که فرمود: «ثُمَّ کُلِى مِن کُلِّ الثَّمَرَات»، امر به اين که از همه ميوه ها بخورد، با اين که زنبور عسل از ميوه ها نمى خورد و غالبا روى گُل ها مى نشيند، بدان جهت است که غذاى زنبور عسل، از همان مواد اوليه ميوه ها است، که در شکوفه ها جاى دارد، و هنوز بزرگ نشده و پخته نگشته است.
خداى تعالى، جملۀ: «فَاسلُکِى سُبُلَ رَبِّکَ ذُلُلاً» را، با «فاء» تفريع، متفرع بر امر به خوردن نموده، و اين تفريع مؤيد اين است که مراد از خوردن، برداشتن و به منزل بردن است، تا عسلى را که از «ثمرات» گرفته، به خانه ها برده ذخيره نمايند، و اضافه «سُبُل» به کلمۀ «رَبّ»، در جملۀ «رَبِّکَ»، براى اين است که دلالت کند بر اين که تمامى کارها و رفت و آمدهاى زنبور عسل با الهام انجام مى گيرد.
و جملۀ «يَخرُجُ مِن بُطُونِهَا شَرَابٌ مُختَلِفٌ ألوَانُهُ...»، جمله اى است مستأنفه که بعد از جمله امر مزبور، نتيجه عمل و مجاهدت وى را در امتثال امر خداى سبحان و رام بودن در امتثالش را بيان مى کند، و آن نتيجه، عبارت است از اين که: از شکم او بيرون مى آيد شرابى به نام «عسل»، که داراى رنگ هاى مختلف است. بعضى سفيد و بعضى زرد و بعضى قرمز سير، و بعضى مايل به سياهى، «فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاس»، که براى بيشتر امراض شفا است.
بحث مفصل در زنبور عسل، اين حشره زيرک که حياتش مبنى بر اساس مدنى عجيب و فاضله است، به طورى که نمى توان غرائب و حقايق آن را شمرد، و سپس بحث در پيرامون عسل که آن را با مجاهدت هاى پيگيرش تهيه مى کند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۲۵
و خواص عسل، بحث هايى است که از طاقت اين کتاب خارج است، و خواننده بايد به کتاب هايى که در خصوص اين مباحث نوشته شده، مراجعه نمايد.
وجه اين که: آيه زنبور عسل، به جملۀ «لِقوَمٍ يَسمَعُون» ختم شده
خداى تعالى، آيه مورد بحث را با جملۀ «إنَّ فِى ذَلِکَ لَآيَةً لِقَومٍ يَتَفَکَّرُون» ختم فرموده، و در آيات مورد بحث، اين تعبير به صورت هاى مختلفى تکرار شده. آيه اى که مربوط به زنده کردن زمين بعد از موتش بود، با جملۀ «لِقَومٍ يَسمَعُون» ختم گرديده، و آيه مربوط به «ثمرات نخيل و اعناب»، با جملۀ «لِقَومٍ يَعقِلُون»، و آيه مورد بحث که مربوط به امر «نحل» است، با جمله «لِقَومٍ يَتَفَکَّرُون». و شايد علتش اين باشد که:
توجه به مسأله مرگ و زندگى، طبعا براى انسان پند و عبرت آور مى باشد، و لذا تعبير به «سمع»، با اين مقام مناسب تر است. و توجه انسان به ميوه هاى درختان از جهت اين که مفيد و مورد استفاده است، يک نظر برهانى و استدلالى است، که بيانگر پيوستگى تدبير و ارتباط نظام هاى جزئى به يکديگر مى باشد، و اين نظر، با تعقل مناسب تر است.
و آن جا که سخن از زنبور عسل و زندگى آن، که سراسر عجايب و دقائق است، به ميان آمد و آن اسرار و دقائق براى انسان ها کشف نمى شود، مگر با تفکر. پس زندگى زنبور عسل، آيتى است براى مردمى که تفکر کنند.
قبلا اشاره کرده بوديم که در اين سوره، التفات هاى مختلفى به کار رفته و عمده آن، در همين آيات مورد بحث است که در يک فراز، خطاب را از درِ رحمت براى مشرکان و شفقت به حال ايشان (که خود از آن خبر نداشتند)، متوجه ايشان نموده، در فراز ديگرى، به خاطر کفر و لجاجتشان از خطاب به آنان اعراض نموده، خطاب را متوجه رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» کرده است. و اين التفات، در آيات اين سوره مشهود است، که دائما در فرازى، خطاب متوجه مشرکان و در فرازى ديگر، متوجه رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» مى شود.
«وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاکُمْ وَ مِنکُم مَن يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَىْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شيْئاً...»:
کلمۀ «أرذَل»، اسم تفضيل از رذالت و پستى است، و مراد از «أرذَلِ العُمر»، به قرينه جملۀ «لِکَى لَا يَعلَمَ...»، سن شيخوخت و پيرى است، که قواى شعور و ادراک در آن انحطاط پيدا مى کند. و البته اين انحطاط به اختلاف مزاج ها مختلف مى شود، و غالبا از سن هفتاد و پنج سالگى شروع مى شود.
و معناى آيه، اين است که: خدا شما گروه مردم را خلق کرده، پس آنگاه شما را در عمر متوسط مى گيرد. و البته بعضى از شما هستند که تا سنّ پيرى رسيده، آن قدر به عقب بر مى گردند، که از ضعف قواى دراکه، بعد از آن که عمرى عالِم بودند، ديگر چيزى را ندانند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۲۶
و اين، خود دليل و نشانه اين است که زندگى و مُردن و شعور و علم شما، به دست خود شما نيست، و گرنه شعور خود را براى خود نگه مى داشتيد، و زندگى خود را هم براى خود حفظ مى کرديد، بلکه اين زندگى و علم با نظام عجيبى که دارد به علم و قدرت خدا منتهى مى گردد. و به همين جهت است که مطلب را با جملۀ «إنَّ اللهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ» تعليل فرمود.
فلسفۀ برتری بعضی از مردم بر بعضی دیگر، در رزق و روزی
«وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلى بَعْضٍ فى الرِّزْقِ ...»:
خداوند، بعضى از مردم را در رزق و دارایى، بر بعضى ديگر برترى داده.
و «رزق»، آن چيزى است که مايه بقاء زندگى است، و اين تفاوت، گاهى از جهت کميت است. مانند فقر و غنا، که شخص توانگر به چند برابر شخص فقير برترى داده شده. و گاهى از جهت کيفيت است. مانند داشتن استقلال در تصرف در مال و نداشتن آن مثل مولاى آزاد که در تصرف در اموال خود مستقل است، ولى برده اش اين استقلال را ندارد، و جز با اذن مولايش نمى توانند تصرفى بکند، و همچنين فرزندان خردسال، نسبت به ولیّ شان و چارپايان و مواشى نسبت به مالکشان.
و اين که فرمود: «فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّى رِزقِهِم عَلَى مَا مَلَکَت أيمَانُهُم»، قرينه بر اين است که مراد، قسم دوم از برترى است. يعنى برترى از جهت کيفيت، و مقصود اين است که بعضى حريت و استقلال در آنچه دارند، داده شدند، به طورى که نه استقلال و حريت خود را به زيردست خود منتقل مى کنند، و نه مى توانند چنين کارى بکنند. يعنى حريت و استقلال خود را به مملوک خود داده، هر دو در داشتن آن مساوى گشته، ملکيت و آقایی اش را از بين ببرد.
پس اين نعمت از آن نعمت هايى است که نه از آن چشم پوشى مى کنند و نه مى توانند پس از دارا شدن، به ديگران منتقل نمايند. و اين، جز از ناحيه خداى سبحان نيست. زيرا مسأله مولويت و بردگى، هر چند از شؤون اجتماعى است و از آراى بشر و سنن اجتماعى و جارى در مجتمعشان منشأ مى گيرد، وليکن يک ريشه طبيعى و تکوينى داشته، که آراى آنان را بر قبول آن واداشته است. عينا مانند ساير امور اجتماعى.
شاهد اين مطلب، عمل ملت هاى متمدن است که مى بينيم با آن که از مدت ها پيش، سنّت برده گيرى را لغو اعلام نمودند، و ساير ملت ها هم، از غربى و شرقى، آن را امضاء کردند، مع ذلک معناى برده گيرى را هنوز هم محترم مى شمارند، هرچند صورت آن را لغو کرده اند، و خلاصه مسمّاى آن را اجراء مى کنند، اگرچه اسمش را کنار گذاشته اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۲۷
و يا به عبارت ديگر: برده گيرى فردى را کنار گذاشته، جوامع را زير يوغ خود برده، خُرد مى کنند و تا ابد هم همين طور خواهند بود. زيرا هيچ وقت بشر نمى توانند باب مغالبه و مسابقه در برترى را به روى خود سد کند، و ما گفتارى در اين باره، در جلد ششم اين کتاب گذرانديم، بدان جا مراجعه شود.
و اما اين که گفتيم برترى از نظر کيفيت، يکى از نعمت هاى الهى است، دليلش اين است که تسلط طبقه اى از مردم بر طبقه اى ديگر، خود يکى از مصالح مجتمع بشرى است. زيرا طبقه مسلط به خاطر نيرومندی اش، امور طبقه زيردست را تدبير نموده، زندگى او را تکميل مى کند.
پس بنابراين، اين که فرمود: «فَهُم فِيهِ سَوَاء» و «فاء» تفريع بر سرِ جمله آورد، براى اين بود که جملۀ مزبور، متفرع بر منفى در جملۀ «فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا...» است، نه بر نفى آن. و معنا چنين است:
طبقه برتر، رزق خود را به بردگان خود نمى دهند تا مساوى و شريک باشند. چون اگر چنين کنند، مولويت و آقایی شان از بين مى رود. (و اگر متفرع بر نفى بود، معنا، غلط مى شد. زيرا معنا چنين مى شد: طبقه برتر، رزق خود را به طبقه زيردست نمى دهد، و چون نمى دهدف با هم مساويند)، و حال آن که اگر ندهند، ديگر مساوى نيستند.
احتمال هم دارد جملۀ مذکور، استفهاميه باشد و حرف استفهام آن حذف شده باشد، و استفهام هم انکارى باشد، و خواسته باشد تساوى برتر و ضعيف تر را انکار کند، و بفرمايد: با اين که مى بينيم برتر، اولويت خود را به زيردست خود نمى دهد، آيا باز هم با هم مساوی اند؟ نه. زيرا اگر مساوى بودند، طبقه برتر حاضر مى شد رزق خود را به طبقه زيردست بدهد.
پس معلوم مى شود که اين نعمتى است که خداوند به وى اختصاص داده. به همين جهت، دنبال جملۀ مذکور فرمود: «أفَبِنِعمَةِ اللهِ يَجحَدُون»، و اين جمله، استفهامى است توبيخى، که گويا متفرع بر جمله قبل و استفهام انکارى آن است، و مراد از «نعمت خدا»، همين برترى مذکور است.
معناى آيه (و خدا داناتر است)، اين است که:
خداوند، فرق ميان شما به اين صورت که بعضى از شما را بر بعضى ديگر از حيث رزق برترى داده، بعضى را آزاد و مستقل در تصرف کرده، بعضى را برده و تبع او قرار داده، که بدون اذن او، نتواند کارى انجام دهد. پس آن ها که برترند، رزق خود را که نسبت به آن حريت و استقلال دارند، به زيردست و برده خود نمى دهند، تا هر دو در رزق برابر شوند. پس اين دو طبقه با هم مساوى نيستند، بلکه آن رزق توأم با حريت و استقلال، نعمتى است که خدا به طبقه برتر اختصاص داده. آيا باز هم نعمت خداى را انکار مى کنيد؟
اين، آن معنايى است که ظاهر آيه با کمک قرينه هایى که همراه آن است و نيز با کمک سياق آن را افاده مى کند. چون سياق آيات، منت نهادن و بر شمردن نعمت ها است.
وجوه ديگرى که در معناى آيه فوق گفته شده است
و چه بسا براى آيه معناى ديگرى نيز کرده باشند:
مثلا بعضى گفته اند: معناى آيه، آن است که: مردم حاضر نيستند عبيد و بردگان خود را در مال و همسر خود شريک کنند، تا همه با هم برابر باشند. زيرا اين تساوى را، يک نوع نقص براى خود مى پندارند. خوب وقتى بندگان من حاضر نيستند بنده هاى خود را شريک خود کنند، من چگونه بندگان خودم را شريک در ملک و سلطنت و خدايى خود بسازم، تا مردم آن ها را هم بپرستند، همان طور که مرا مى پرستند، و به آن ها تقرب جويند، همان طور که به من تقرب مى جويند؟ پس اينان که عيسى بن مريم «عليهما السلام» را مى پرستند، آيا خداى خود را از يک مولاى عرفى کمتر مى دانند؟
آنگاه گفته اند: اين آيه، همان مطلبى را افاده مى کند که آيه: «ضَرَبَ لَکُم مَثَلاً مِن أنفُسِکُم هَل لَکُم مِمَّا مَلَکَت أيمَانُکُم مِن شُرَکَاءَ فِيمَا رَزَقنَاکُم فَأنتُم فِيهِ سَوَاء»، در مقام افاده آن است. و گفته اند که: آيه مزبور، در باره نصاراى نجران نازل شده است.
ليکن همان طور که گفتيم، سياق آيه، سياق بر شمردن نعمت ها به منظور استنتاج توحيد است، نه مناقضه و توبيخ. زيرا هيچ بويى از توبيخ و مناقضه در آن نيست.
علاوه بر اين، آيه شريفه از آياتى است که در مکه نازل شده، و رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در مکه، ملاقاتى با مسيحيان نجران نداشته و مسيحيان نجران در مدينه بر آن جناب وارد شدند. آن هم در سال ششم هجرت و يا بعد از آن. مقايسه اين آيه با آيه سوره «روم» هم درست نيست، زيرا ميان آن دو فرق است. زيرا سياق اين آيه، سياق احتجاج از راه شمردن نعمت هاست، و سياق آيه دوم، سياق توبيخ بر شرک است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۲۹
يکى ديگر گفته:
معناى آيه اين است که: اين کسانى که خداوند در رزقشان برترى داده و حرّيت شان ارزانى داشته، خيال نکنند که رازق بردگان خويش اند. خداوند روزى بردگان ايشان را مى دهد، همچنان که روزى مالکان را هم او مى دهد. و اگر موالى به بردگان چيزى مى دهند، از آن رزقى مى دهند که خدا به ايشان داده. پس آنان و اينان، هر دو برابرند.
و حاصل اين وجه، اين است که: جملۀ «فَهُم فِيهِ سَوَاءٌ»، جمله اى است که در جاى جمله اى اعتراضى تقديرى نشسته، و تقدير آن چنين است: موالى، رزق خود را به بردگان نمى دهند، بلکه اين خداست که رزق بردگان را به دست موالى مى دهد، و هر دو طبقه از نظر رزق، نزد خدا برابرند.
اشکال اين وجه، اين است که: برابرى که در آخر آيه بيان کرده اند، اقتضا مى کند که حکم برترى اول آيه را باطل کند. خلاصه بگويد برترى در کار نيست، و اين با جملۀ «أفَبِنِعمَةِ اللهِ يَجحَدُون» نمى سازد.
بعضى ديگر گفته اند: مراد اين است که موالى، رزقى که در دست دارند، هرگز در اختيار بردگان خود نمى گذارند تا مانند خود آنان تصرف کنند، و خود با آنان مساوى شوند.
در اين گفته هم، اشکال است. زيرا برگشت اين معنا، به اين است که: انسان مال خود را از غير منع مى کند و نمى گذارد که ديگران بر آن مسلط شوند، و اين معنا اختصاصى به زيردستان و بردگان ندارد. و بنابر اين، اسم بردگان را بردن استدراک زيادى است.
و اگر در توجيه آن بگويند: از اين جهت به زيردستان نمى دهند که به زيردستان تسلط دارند. مى گوييم: با رعايت اين نکته، معنا همان معنايى مى شود که ما گفتيم، که نعمتى که در اين آيه بر روى آن انگشت گذارى شده، همين تسلط موالى بر عبيد و برترى ايشان از جهت مالکيت رزق نسبت به بردگان است.
«وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُم مِنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجاً وَ جَعَلَ لَکُم مِّنْ أَزْوَاجِکُم بَنِينَ وَ حَفَدَةً ...»:
راغب در مفردات مى گويد: خداى تعالى فرمود: «وََ جَعَلَ لَکُم مِنْ أَزْوَاجِکُم بَنِينَ وَ حَفَدَةً»، و «حَفَدَة»، جمع «حافد» است، که به معناى متحرک و کسى است که در خدمت، جنب و جوش سريع دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۳۰
خواه از اقارب انسان باشد و يا بيگانه. ولى مفسران، آن را به اسباط (نوه ها) و مانند آن تفسير کرده اند. چون خدمت «اسباط»، صادقانه تر است - تا آن جا که مى گويد - اصمعى گفته: اصل (حفد)، پايى را بدون توقف در جاى پاى ديگر نهادن است.
و در مجمع البيان گفته: «حَفَدَة» در اصل، به معناى سرعت در عمل است - تا آن جا که مى گويد - و از همين باب است که به اعوان نيز «حَفَدَة» مى گويند. چون در اطاعت انسان سريع اند.
و مراد از «حَفَدَة» در آيه مورد بحث، همان اعوان و خدمتکاران از فرزندان است. چون «حَفَدَة» را مقيد کرد به متولد از همسران و فرمود: «وَ جَعَلَ لَکُم مِن أزوَاجِکُم بَنِينَ وَ حَفَدَة»، و به همين جهت، بعضى «بَنِين» و «حَفَدَة» را، به فرزندان خردسال و بزرگسال تفسير کرده اند.
و بعضى ديگر، «بَنِين» را به فرزند بلافصل، و «حَفَدَة» را، به فرزندان با فاصله، يعنى نوه تفسير کرده اند.
ذکر نعمت داشتن فرزندان و نوادگان
و معناى آيه، اين است که:
خداوند براى شما از همسرانتان، فرزندان و ياورانى قرار داد که به خدمت آنان، در حوائج تان استعانت بکنيد، و با دست آنان، مکاره و ناملايمات را از خود دور سازيد. و «ارزاق طيّب»، که عبارت است از هر متاع دلپسندى که روزی تان کرد، مانند آب و انواع ميوه ها که عمل خود شما در پيدايش آن ها دخالت نداشته، و مانند طعام ها و لباس ها و امثال آن، که سعى و عمل خود شما در پيدايش آن ها مؤثر بوده است.
و کلمۀ «مِن» در جملۀ «مِنَ الطَّيِّبَات»، براى تبعيض است، که وجهش هم روشن است. آنگاه مشرکان را توبيخ نموده، مى فرمايد: «أفَبِالبَاطِل»، که همان اصنام و اوثان و اعتقاد به استناد دختران به خدا و پسران به خودشان، و نيز احکامى که پيشوايان ضلالت برايشان تشريع کرده اند، «يُؤمِنُونَ وَ بِنِعمَةِ اللهِ هُم يَکفُرُونَ: ايمان مى آورند، و به نعمت خدا کفران مى ورزند».
و مقصود از «نعمت»، همان است که همسرانى از جنس خود بشر، براى ايشان درست کرد و فرزندان و نوه هايى از همسران پديد آورد. چون اين از بزرگترين و آشکارترين نعمت ها است. زيرا اساسى تکوينى است، که ساختمان مجتمع بشرى بر آن بنا مى شود. و اگر آن نبود، مجتمعى تشکيل نمى يافت، و اين تعاون و همکارى که ميان افراد هست، پديد نمى آمد، و تشريک در عمل و سعى ميسر نمى شد. و در نتيجه، بشر به سعادت دنيا و آخرت خود نمى رسيد.
آرى، اگر بشر اين رابطه تکوينى را که خدا به او انعام کرده، قطع کند، و اين رشته پيوند را بگسلد، آن وقت، به هر وسيله ديگرى که فرض شود، متوسل گردد، جا پُر کن اين رابطه تکوينى نگشته، جمعش جمع نمى شود، و با متلاشى شدن جمع بشر و پراکندگى وحدتش، هلاکتش قطعى است.
«وَ يَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِک لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ شَيْئاً وَ لا يَستَطِيعُونَ»:
اين آيه، عطف است بر محل جملۀ قبلى، و آن «يَکفُرُونَ بِنِعمَةِ اللهِ وَ يَعبُدُونَ مِن دُونِ اللهِ مَا لَا يَملِکُ...» است، و معنايش اين است که: مشرکان، نعمت خداى را کفران نموده، غير خدا را مى پرستيدند، که مالک رزقى از ايشان نيست...
وجوهى که در معناى آيه: «مَا لَا يَملِکُ لَهُم رِزقاً فِى السَّماوات وَ الأرض شَيئاً» گفته شده
مفسران گفته اند: کلمۀ «رِزقاً»، مصدر و کلمه «شَيئاً»، مفعول آن است، و معنا چنين است: «کسى را مى پرستند که نمى توانند چيزى را به ايشان روزى کند».
بعضى ديگر گفته اند: «رزق»، به معناى «مرزوق»، و «شَيئاً»، بدل از آن است. و بعضى ديگر گفته اند: «شَيئاً»، مفعول مطلق بوده، و تقدير چنين است: «لَا يَملِکُ شَيئاً مِنَ المُلک: مالک چيزى از مُلک نيست». و از همه اين وجوه صحيح تر و بهتر، وجه وسطى است.
ممکن است گفته شود: جملۀ «فِى السَّمَاوَاتِ وَ الأرض»، بدل از کلمۀ «رِزقاً» است، که از اقسام بَدَل، بَدَل کل از بعض خواهد بود، و ترقى مطلب را افاده خواهد کرد. و معنا چنين مى شود: «چيزهايى را مى پرستند که نه تنها مالک رزقشان نيستند، بلکه در تمامى آسمان ها و زمين، مالک هيچ چيز نيستند».
و اين که فرمود: «وَ لَا يَستَطِيعُون»، معنايش اين است که: نمى توانند مالک رزقى و چيزى باشند. ممکن هم هست منسى المتعلق و جارى مجراى لازم باشد. يعنى اصلا استطاعتى ندارند.
در اين آيه، در باره اصنام دو اعتبار جمع شده، از جهت اين که معمولا از سنگ يا چوب يا طلا و يا نقره ساخته مى شد، غيرعاقل حساب شده، و موصول غيرعاقل، يعنى «ما: چيزى که» در باره اش به کار رفته و فرموده: «مَا لَا يَملِکُ: چيزى که مالک نيست...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۳۲
و از جهت اين که آن ها را «آلهه» مى خواندند و مى پرستيدند و پرستش جز براى عاقل تصور ندارد، لذا در زمره عقلا به حساب آورده، تعبير مخصوص عقلا را در باره اش به کار برده، فرمود: «لَا يَستَطِيعُون: و نمى توانند».
در اين آيه، بار ديگر، راهى براى بيان غرض اصلى از شمردن نعمت ها باز نموده و به بيان آن مى پردازد، و در خلال چهار آيه، نتيجه اصلى را که همان اثبات توحيد و نبوت و معاد است، تشريح مى کند.
در آيه اول، از آن مثالى که براى خداى سبحان زدند، نهى مى کند. و در آيه دوم، براى بيان يکتايى خدا در ربوبيت مَثَلى مى آورد. و در آيه سوم، در بيان نبوت و تشريع مَثَلى مى زند. و در آيه چهارم، به مسأله معاد مى پردازد.
معنای نهی از مَثَل زدن براى خدا، در آیه شریفه
«فَلا تَضرِبُوا للَّهِ الاَمْثَالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَ أَنتُمْ لا تَعْلَمُونَ»:
آنچه از ظاهر آيه به ذهن آدمى مبادرت مى کند، اين است که: مراد از مَثَل زدن براى خدا، توصيف با نوعى تشبيه است، که در اصطلاح ادبى، آن را استعاره تمثيليه مى نامند. مثل اين که در باره خداى تعالى مى گفتند: «براى خدا، دخترانى است، همان طور که براى انسان است و ملائکه دختران خدايند. و ميان خدا و جنّ، قرابت است. و خدا چطور استخوان ها را زنده مى کند، با اين که پوسيده است، و امثال اين سخنان».
معناى معهود از اين کلمه، يعنى مَثَل زدن در اصطلاح قرآن، همين است که گفتيم، و در خلال آيات سابق، آن جا که فرمود: «لِلَّذِينَ لَا يُؤمِنُونَ بِالآخِرَةِ مَثَلُ السَّوءِ وَ لِلّهِ المَثَلُ الأعلَى»، نمونه اش گذشت.
بنابراين، معناى آيه اين مى شود که: وقتى امر آن چنان بود که گفتيم، پس ديگر خداى سبحان را توصيف نکنيد. يعنى او را به غير او، تشبيه نکنيد، و با خلقش مقايسه ننماييد. زيرا خدا مى داند، و شما حقايق امور و کُنه خداى را نمى دانيد.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «ضرب مَثَل»، جعل مَثَل است. يعنى مانند قرار دادن. و مراد از «أمثال»، جمع «مَثَل»، به معنى «نِدّ: مانند» است، و جملۀ «فَلَا تَضرِبُوا لِلّهِ الأمثَال»، همان معنايى را افاده مى کند که آيه «فَلَا تَجعَلُوا لِلّهِ أندَاداً» در مقام افاده آن است، ليکن اين معنا از آيه شريفه، دور است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۳۳
مَثَلى براى اثبات توحيد ربوبى، با استناد به وحدت منعم
«ضرَب اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوکاً لا يَقْدِرُ عَلى شَئٍ...»:
مَثَلى که در اين آيه زده شده، اين است که: عبدى مملوک فرض شده، که هيچ کارى از دستش بر نمى آيد، و شخص ديگرى فرض شده که از ناحيه خدا، رزق پاکيزه اى داده شده، که از آن علنا و پنهانى، انفاق مى کند. پس از فرض اين دو نفر، مى پرسد: آيا اين دو، با هم برابرند؟ و از در نظر گرفتن تقابلى که ميان اين دو شخص مفروض برقرار کرده، استفاده مى شود که هر يک از دو طرف، مقيد است به وصفى که خلاف وصف ديگرى است، و همين تقابل، باعث روشنى آن صفات است.
پس عبدى که فرض شد مملوک باشد و مالک خود و هيچ چيز از متاع زندگى اش نباشد، و نيز قادر بر تصرف هيچ مالى نباشد، در مقابلش کسى است که اولا عبد نيست، در ثانى مالک خود هست، و در ثالث خداوند رزق نيکويى روزی اش کرده، که در آن تصرف مى کند، و سرّى و علنى انفاق مى نمايد.
و در جملۀ «هَل يَستَوِيَان»، از مساوات آن دو پرسش مى کند. و بديهى است که جواب آن، منفى است.
با اين بيان، اثبات مى کند که: خداى سبحان، مالک هر چيزى است و منعم به تمامى نعمت ها است، و با هيچ يک از مخلوقاتش مساوى نيست. زيرا آن ها مالک چيزى نيستند. نه براى خود و نه براى غير خود و قادر نيستند در چيزى تصرف کنند. پس اين که مشرکان مى گويند: «إنّ مَعَ اللهِ آلِهَة: با خدا، خدايان ديگرى هست»، غلط است. زيرا آن خدايان ديگر، همه مخلوقات خدايند.
و تعبير به «يَستَوُن»، با آن که جا داشت بفرمايد: «يَستَوِيَان»، براى اين بود که دلالت کند که مراد از آن عبد و حر، جنس است، نه اين که بحث در باره عبد و حرّى معين باشد، همچنان که بعضى پنداشته اند.
و اين که فرمود: «الحَمدُ لِلّهِ»، معنايش اين است که: جنس حمد و همۀ آن و حقيقت آن که عبارت است از ثناى بر خوبى اختيارى، براى خداى عزوجل است. زيرا نعمت هاى جميل، همه از ناحيه اوست و حمد هم گفتيم مخصوص جميل است. پس تمامى حمدها، مخصوص اوست، چنان که جنس آن، مخصوص اوست. (دقت فرماييد).
جملۀ مذکور، تتمه حجت است و حاصل آن، اين است که: مملوکى که قادر بر تصرف در چيزى نيست و نمى توانند چيزى به کسى بدهد، با مالکى که مالک رزق است و مى تواند در آن تصرف کند و به هر طور که بخواهد انعام کند، برابر و يکسان نيستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۳۴
خداى سبحان، همان محمودى است که به هر حمدى ستايش مى شود. زيرا هيچ نعمتى نيست مگر آن که مخلوق اوست. پس هر صفتى که فرض شود که سزاوار حمد باشد، از قبيل خلقت، رزق، رحمت، مغفرت، احسان، انعام و غير آن، خداى تعالى آن را دارا است. پس تمامى ثناهاى جميل براى اوست، و آنچه را که مشرکان مى پرستند، هرچه باشد، مملوک است و قادر بر هيچ چيز نيست. پس خداى سبحان، يگانه ربّ است.
بعضى گفته اند: «حمد» در آيه شريفه، شکر در برابر نعمت هاى خداى تعالى است.
و بعضى هم گفته اند: «حمد» بر تماميت حجت و قوّت آن است.
و بعضى گفته اند: مى خواهد به بندگان تلقين کند و تقدير کلام بگویيد: «الحَمدُ لِلّهِ، که ما را به توحيد خودش دلالت و به سوى شکر نعمتش هدايت نمود» است. وليکن هيچ يک از اين وجوه، قابل اعتناء نيست.
و معناى اين که فرمود: «بَل أکثَرُهُم لَا يَعلَمُونَ»، اين است که:
اکثر مشرکان نمى دانند که نعمت ها، همه اش از خداست، و غير خدا، کسى مالک چيزى نيست، و غير او، قادر بر هيچ چيز نيست، بلکه اکثر مشرکان براى اولياى خود، سهمى از مالکيت و قدرت، آن هم بر سبيل تفويض اثبات مى کنند. آن وقت همان اولياء را به طمع خيراتشان و از ترس شرشان مى پرستيدند. اين وضع بيشتر مشرکان است. و اما اقليتى از خواص آنان، حق را مى دانند، وليکن به خاطر تکبّر و عناد، از آن روى مى گردانند.
پس از آنچه گذشت، روشن گرديد که: آيه شريفه، مَثَلى است که در باره خدا و شرکاء مشرکان - که به زعم آنان شريک در ربوبيت خدايند - زده شده.
بعضى هم گفته اند: اين مَثَلى است که حال کفار مخذول، و مؤمنان موفق را مجسم مى سازد. چون کافر، به جهت اين که اعمال نيکش حبط مى شود و اعتنايى به آن ها نمى شود، حال بردگان را دارد که قادر بر هيچ چيز نيستند، و هر قدر هم انفاق کنند، کسى نمى گويد فردى نيکوکار است. به خلاف مؤمن، که خداوند او را به سوى مرضات خودش هدايت نموده و از مساعی اش شکرگزارى مى کند و کمترين عمل نيکش را به حساب مى آورد. چه آن را در خفا و سرّ، انجام داده باشد و چه در ظاهر و آشکار، وليکن اين وجه صحيح نيست. چون با سياق احتجاج، که سياق آيات مورد بحث است، نمى سازد.
در سابق هم گفتيم که آيه مورد بحث، يکى از آيات سه گانه پشت سرِ هم است، که متعرض يک غرض اند و آن، شمردن نعمت هاى الهى، به منظور اثبات توحيد است. و به همين منظور، مثالى مى آورد که حال آن کسى که به تمامى نعمت ها انعام مى کند، با حال آن کسى که مالک هيچ چيز و قادر بر هيچ چيز نيست، مقايسه مى کند و نتيجه مى گيرد که: «ربّ»، تنها همان منعم است و لا غير.
اقامه حجت بر توحيد، و اشاره به مسأله نبوت، با ذکر يک مَثَل
«وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَينِ أَحَدُهُمَا أَبْکَمُ ...»:
در مجمع البيان گفته است: «أبکَم»، به معناى کسى است که از شکم مادر، لال به دنيا آيد. نه چيزى بفهمد و نه بتواند بفهماند. بعضى گفته اند: «أبکُم»، آن کسى است که نتواند سخن گويد.
و کلمۀ «کَلّ»، به معناى سنگين است. وقتى گفته مى شود: «کَلَّ عَنِ الأمرِ، يَکِلُّ، کَلّاً»، يعنى: فلان امر، بر او سنگين آمد و به همين جهت، براى انجامش برنخاست. و «کَلَّتِ السِّکِّين کَلُولاً»، به معناى کُند شدن و کلفت شدن لبۀ کارد است. و «کَلَّ لِسَانُهُ»، به معناى اين است که زبانش کُند شد و سخن گفتن بر او دشوار آمد، و به همين جهت تصميم بر سخن نگرفت، و اين، در حقيقت به خاطر کُند شدن زبان است.
پس اصل در معناى اين کلمه، همان کلمه کلفت شدن و کُند شدن است، که مانع نفوذ مى شود. و «يُوَجِّهَهُ»، از «توجيه» است، به معناى فرستادن کسى به سوى راهى. گفته مى شود: «وَجَّهتُهُ إلَى مَوضِعٍ کَذَا فَتَوجَّهَ إلَيهِ: فرستادم او را به فلان محل، او هم متوجه آن شد».
پس اين که فرمود: «وَ ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً رَجُلَينِ»، مقايسه ديگرى ميان دو فرد فرضى است، که اوصاف متقابلى دارند.
«أَحَدُهُمَا أبکَمُ لَا يَقدِرُ عَلَى شَئٍ» - يکى گنگ است، که قادر بر هيچ چيز نيست، و از اين که سخنان ديگران را بفهمد و يا با ديگران سخن گويد، محروم است. چون نه مى شنود و نه مى تواند حرف بزند، که اگر در حالش دقت شود، از هر فعليت و مزيّت که انسان آن را از راه گوش که وسيع ترين حواس بشرى است، کسب مى کند، محروم است. نمى تواند به وسيله حس سامعه، علم و خبرى از گذشته و حوادثى که غايب از چشم رُخ مى دهد و از آنچه در ضماير مردم است، کسب کند. از علوم و صنايع بى بهره است.
و نيز نمى توانند به ديگران تعليمى دهد. چون زبان است که با آن، انسان معانى بزرگ و دقيق را به ديگران القاء مى کند، و أبکَم، هيچ يک از اين فعليت ها و مزيّت ها را برخوردار نيست، و معلوماتش محدود به همان حدودى است که از راه چشم و با اشارات ديگران مى فهمد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۳۶
پس جملۀ «لَا يَقدِرُ عَلَى شَئٍ: به هيچ چيز قادر نيست»، با کلمۀ «أبکَم»، تخصيص خورده. چون «أبکَم» همان طور که گفتيم، قادر بر مختصرى از درک هست. پس در نتيجه معناى جمله مزبور اين مى شود که: «يکى از آن دو فرد، أبکم است که قادر به هيچ درکى که غير أبکم دارد، نيست».
و معناى جملۀ «وَ هُوَ کَلٌّ عَلَى مَولَاهُ»، اين است که: او، بار و عيال کسى است که امورش را تدبير مى کند. پس او خودش نمى توانند امور خود را تدبير کند. و اين که فرموده: «أينَمَا يُوَجِّههُ لَا يَأتِ بِخَيرٍ»، معنايش اين است که: مولايش به هر طرف که بفرستد و به دنبال هر حاجتى از حوائجش روانه اش کند، قادر بر انجام آن نيست. پس او نه مى تواند حاجت مولايش را بر آورد و نه حاجت خود را.
اين مثال يکى از آن دو نفر مفروض بود. مثال نفر دوم را ذکر نکرد، چون شنونده از صفات اولى مى تواند صفات دومى را هم بفهمد. تنها جامعى از صفات دومى را ذکر کرد، تا اختصارى لطيف هم به کار برده باشد، و آن جامع، عبارت است از عدالت. فرمود: «آيا اين با کسى که امر به عدالت مى کند، برابر است».
پس جملۀ «هَل يَستَوِى هُوَ وَ مَن يَأمُرُ بِالعَدلِ وَ هُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُستَقِيم»، اشاره است به وصف شخص مفروض دومى، و پرسش از اين که: آيا اين دو نفر، اگر با هم مقايسه شوند، مساوی اند، يا نه؟
رده:تفسیر المیزان