المیزان جلد۱۲ بخش۳۵
و خدا براى آسايش شما از گرما، سايه بان ها از درختان و سقف و ديوار و کوه ها مهيا ساخت و از غارهاى کوه، پوشش و اتاق ها برايتان قرار داد تا از سرما و گرما پناهى گيريد، و نيز لباس که شما را از گرماى آفتاب و سرماى زمستان بپوشاند، خلق کرد، و نيز براى آن که در جنگ محفوظ مانيد، لباس آهن مقرر گردانيد، چنين نعمت هاى خود را بر شما تمام و کامل کرد، تا مگر مطيع و تسليم امر او باشيد. (۸۱)
اگر روى بگردانيدند، فقط بلاغ آشکار به عهده تو است. (۸۲)
نعمت خدا را شناسند و باز آن را منکر شوند و بيشترشان منکرند. (۸۳)
روزى که از هر امتى گواهى برانگيزيم، آن وقت به کسانى که کافر بوده اند، نه اجازه دهند، نه به مقام اعتذار آيند. (۸۴)
و چون کسانى که ستم کرده اند، عذاب را ببينند، نه عذابشان سبک شود و نه مهلت يابند. (۸۵)
و کسانى که شرک آورده اند، چون شريکان عبادت خويش ببينند، گويند: پروردگارا! اينان شريکان عبادت مايند که سواى تو مى خوانديمشان و شريکان اين سخن ادا کنند که شما دروغگويانيد. (۸۶)
در آن روز تسليم فرمان خدا شوند و آن دروغ ها که مى ساخته اند، نابود گردد. (۸۷)
و کسانى که کافر بوده اند و مردم را از راه خدا باز داشته اند، به سبب آن فسادى که کرده اند، عذابى بر عذابشان بيفزاييم. (۸۸)
روزى باشد که از هر امتى گواهى بر ضد خودشان برانگيزيم و تو را بر ضد اينان گواه آريم، اين کتابى که بر تو نازل کرده ايم، توضيح همه چيز و هدايت و رحمت و بشارت مسلمانان است. (۸۹)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۵۱
«بیان آیات»
اين آيات، تعدادى ديگر از نعمت هاى الهى را بر مى شمارد، و سپس کلام را معطوف به سوى نتيجه اى مى کند که آن نتيجه، حق محض در مسأله وحدانيت خداى تعالى در ربوبيت، و در مسأله بعثت در قيامت، و در
مسأله نبوت و شرايع، عينا مانند دسته قبلى آيات است که در آن ها نيز برداشت سخن، به همين منوال بود.
«وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُم مِن بُطونِ أُمَّهَاتِکُمْ لا تَعْلَمُونَ شيْئاً ...»:
کلمه «اُمَّهات»، جمع «اُمّ: مادر» است، و حرف «ها» در آن زائده است. نظير کلمۀ «اهراقة: ريختن مايع»، که در اصل «اراقة» بوده. البته جمع «اُمّ»، همان طور که «اُمَّهات» مى آيد، «اُمّات» هم مى آيد.
بعضى هم گفته اند «اُمَّهات» در انسان به کار مى رود و «اُمَّات» در غير انسان از حيوانات. و کلمۀ «أفئدة»، جمع قلّه «فُؤاد» است، که به معناى قلب و فهم است، و براى اين کلمه جمع کثرتى ديده نشده.
و اين که فرمود: «وَ اللهُ أخرَجَکُم مِن بُطُونِ أُمَّهَاتِکُم» اشاره است به تولد، و جملۀ «لَا تَعلَمُونَ شَيئاً»، حال از ضمير خطاب است. يعنى شما را از رحم هاى مادرانتان متولد کرد، در حالى که شما از اين معلوماتى که بعدا از طريق حس و خيال و عقل درک کرديد، خالى بوديد.
در آيه: «وَ اللهُ أخرَجَکُم مِن بُطُونِ أُمَّهَاتِکُم لَا تَعَلَمُونَ شَيئاً»، علم حصولى انسان در بدو تولد نفى شده است.
اين آيه، نظريه علماء نفس را تأييد مى کند که مى گويند: لوح نفس بشر، در ابتداى تکونش از هر نقشى خالى است - به طورى که گفته شد - و بعدا به تدريج چيزهايى در آن نقش مى بندد.
البته اين در باره علم انسان است به غير خودش. چون عرفا علم به خويشتن را «يَعلَمُ شَيئاً» نمى گويند. دليل قرآنى بر اين مطلب، قول خداى تعالى است که در آيات قبلى، در باره کسى که به حدّ ارذل العمر (پيرى) برسد، مى فرمود: «لِکَى لَا يَعلَمَ بَعدَ عِلمٍ شَيئاً». چون اين از ضروريات است که چنين کسى در چنين حالى عالم به نفس خود هست و هرچه پيرتر شود، نسبت به خودش جاهل نمى شود.
يکى از مفسران به عموم آيه استدلال کرده است بر اين که علم حضورى - يعنى علم انسان به خودش - مانند ساير علوم، يعنى علوم حصولى، در ابتداى پيدايش انسان نبوده و بعدا در نفس پيدا شده است. آنگاه در ادله حکماء بر اين که علم انسان به خودش علم حضورى است (نه حصولى و نقشى)، مناقشه هاى عجيبى کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۵۲
ما در پاسخ وى مى گوييم:
عموم آيه شريفه، منصرف به علم هاى معمولى، يعنى علم حصولى است که شاهدش، همان آيه اى است که قبلا اشاره کرديم. و اين که فرمود: «وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمعَ وَ الأبصَارَ وَ الأفئِدَة لَعَلَّکُم تَشکُرُونَ»، اشاره است به مبادى اين علم، که خداى تعالى به انسان انعام کرده. چون مبدأ تمامى تصورات، حواس ظاهرى است، که عمده آن ها، حسّ باصره و حس سامعه است. و آن حواس ديگر، يعنى لامسه و ذائقه و شامه به اهميت آن دو نمى رسند، و مبدأ تصديق و فکر، قلب است.
خدای تعالی، سبب حقيقى پرواز مرغان در هواست
«أَ لَمْ يَرَوْا إِلى الطَّيْرِ مُسخَّرَاتٍ فى جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِکُهُنَّ إِلّا اللَّهُ ...»:
در مجمع البيان گفته: کلمۀ «جوّ»، به معناى هواى دور از زمين است. و بنا به گفته او، معناى آيه چنين است: آيا به مرغان نمى نگرند که چگونه در فضاى دور و در جوّ آسمان، مسخّر خدا هستند؟ آنگاه نتيجه اين نگريستن و تفکر را بيان نموده، مى فرمايد: «مَا يُمسِکُهُنَّ إلّا اللهُ».
در اين جا، خداى تعالى، سبب نگهدارى مرغان را در فضا، منحصر به خود کرده، با اين که مى بينيم که اسباب طبيعى نيز، در پرواز مرغان در فضا مؤثرند. و از سوى ديگر، مى دانيم که خداى تعالى در کلام مجيدش، ناموس عليت و معلوليت را تصديق نموده، سببيّت اسباب طبيعى را قبول دارد. پس چگونه در مسأله پرواز مرغان، آن را انکار کرده است؟
اين سؤالى است که در آيه شريفه به نظر مى رسد، وليکن بايد دانست که ايستادن و راه رفتن مرغان در فضا و سقوط نکردنشان به هر گونه اى که باشد و مستند به هر سببى که بوده باشد، خودش و سببش و رابطه اى که ميان آن سبب و اين سبب (پرواز) برقرار است، همه مستند به خداى تعالى و صنع او هستند. اوست که وجود را بر طير و بر سبب طيرانش و رابطه ميان آن سبب و آن طيران افاضه فرموده.
پس سببى که وجود را به آن سبب افاضه کرده، حقيقى است، هرچند که متوقف بر سبب طبيعى و قريب نيز باشد. پس سبب حقيقى اين موجود، منحصرا خداى تعالى است، هرچند موقوف بر سبب هاى طبيعى نزديکش هست.
و معناى اين که گفتيم که وجودش متوقف بر سببش هست، اين نيست که سبب بعد از آن که وجود خود را از خداى تعالى گرفت، به او افاضه مى کند، بلکه معنايش اين است که مسبب در گرفتن وجود خود از خدا، محتاج به اين است که سببش قبلا وجود خود را گرفته باشد، و ما در صفحات گذشته، توضيحى براى اين مطلب گذرانديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۵۳
اين است معناى توحيد قرآن، و دليل بر آن از جهت لفظ، آياتى است نظير آيه: «ألَا لَهُ الخَلقُ وَ الأمرُ»، و آيه: «أنَّ القُوَّةَ لِلّهِ جَمِيعاً»، و آيه: «اللهُ خَالِقُ کُلِّ شَئٍ»، و آيه: «إنَّ اللهَ عَلَى کُلِّ شَئٍ قَدِيرٌ».
و دليل بر آنچه در معناى نفى و اثبات در آيه گفته شد (آيا جمله «جز خدا کسى طير را در فضا نگه نمى دارد»، با سببيت اسباب طبيعى منافات دارد، يا نه)، کلمۀ «مُسَخَّرَات» است. چون تسخير وقتى محقق مى شود که (مسخّر)، سببى ديگر را مجبور در کارى کند که او مى خواهد. پس خود همين کلمه دلالت دارد بر اين که مقهور، خود نوعى از سببيت طبيعى را دارد.
و پرواز مرغان در جوّ آسمان، در حقيقت عجيب تر از ايستادن انسان در زمين نيست. پس همه به طور مساوى، منتهى به صنع خداى تعالى است. چيزى که هست، انسان نسبت به پاره اى چيزها انس و الفت گرفته و تا چشم گشوده، آن را آن طور ديده و باعث شده که قريحه جستجو و تحقيق و کنجکاوی اش، نسبت به آن خمود گردد و از ديدن آن دچار هيچ شگفتى نشود، ولى همين انسان وقتى به چيزى مخالف آنچه که مأنوس اوست، برخورد، آن را امرى استثنايى و غير عادى مى پندارد، و قهرا قريحه کنجکاوی اش به بحث و جستجو برانگيخته مى شود.
انسان همواره ديده که اجسام سنگين همه به زمين تکيه مى کنند و به سوى زمين جذب مى شوند. اين تا بوده، چنين ديده. آنگاه وقتى مى بيند که چيز سنگينى به نام فلان مرغ، اين کلّيت را نقض کرده و در فضا پرواز مى کند، و جاذبه زمين با آن کارى ندارد، تعجب مى کند و شروع به بحث و جستجو مى نمايد، و تا روز به دست آوردن علتش تلاش مى کند. و البته اين بحث، بهره اى از حق و حقيقت را هم دارد و همين خود باعث شده که قرآن کريم هم، اين گونه امور را مواد احتجاج خود قرار مى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۵۴
و اين که فرمود: ««إنّ فِى ذَلِکَ لَآيَاتٍ لِقَومٍ يُؤمِنُونَ»، معنايش اين است که: در مسخّر بودن مرغان در جوّ آسمان، آيت ها و نشانه هايى است براى مردمى که ايمان بياورند.
چون مرغان در فضا يک حال ندارند، تا يک آيت باشند، بلکه گاهى دفيف (پر زدن) دارند، و گاهى صفيف (بال را چون هواپيما باز نموده و بدون حرکت پرواز مى کنند). گاهى بال ها را به طور کلى مى بندند و بى بال حرکت مى کنند، گاهى مى ايستند، گاهى منتقل مى شوند، گاهى صعود دارند و گاهى نزول، که همه اين ها، همان طور که خداى تعالى فرمود، آيت هايى است براى مردمى که ايمان بياورند.
ذکر نعمت خانه، پوست و پشم و کرک و موى حيوان و...
«وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُم مِن بُيُوتِکُمْ سَکَناً ...»:
در مفردات گفته: «بَيت»، به معناى ماوراى آدمى در شب است. چون وقتى مى گويند: «فلانى، در فلان جا بيتوته کرد»، معنايش اين است که يک شب در آن جا اقامت کرد. همچنان که در باره روز مى گويند: «ظَلَّ بِالنَّهَار». آنگاه گاهى به مسکن هم «بَيت» مى گويند و جمع آن، هم «ابيات» آمده، و هم «بيوت»، ليکن «بيوت»، بيشتر در خانه ها و «ابيات»، بيشتر در شعر استعمال مى شود.
و نيز (راغب) گفته: کلمۀ «بيت»، هم به خانه هاى سنگى اطلاق مى شود، هم گلى، هم پشمى، و هم کرکى. اين بود مقدار حاجت ما از گفتار او.
و کلمه «سکن»، به معناى هر چيزى است که انسان به وسيله آن سکونت يابد. و کلمۀ «ظَعن»، به معناى کوچ کردن و بر خلاف اقامت است، و کلمه «صوف»، پشم گوسفند را مى گويند. و کلمۀ «وَبَر»، پشم شتر را. همچنان که موى انسان را «شَعر»، و نيز پشم بز را هم «شَعر» مى گويند.
و «اثاث»، به معناى متاع بسيار خانه است. زيرا به يک قطعه از متاع خانه «اثاث» گفته نمى شود. در مجمع البيان مى گويد: «اثاث»، جمعى است که واحد ندارد، همچنان که «متاع» نيز، چنين است و «متاع» از «اثاث» عمومى تر است. زيرا مطلق حوائج زندگى را، هرچند مربوط به خانه نباشد، متاع مى گويند.
و اين که فرمود: «وَ اللهُ جَعَلَ لَکُم مِن بُيُوتِکُم سَکَناً»، معنايش اين است که: خدا بعضى از بيوت شما را براى شما، مايه سکونت قرار داد، که در آن ساکن شويد. زيرا بعضى از بيوت قابل سکونت نيست، مانند انبار هيزم، «وَ جَعَلَ لَکُم مِن جُلُودِ الأنعَامِ بُيُوتاً...». يعنى از بعضى پوست ها، که همان پوست دباغى شده است، براى شما خانه هايى قرار داد - که مقصود از آن قبّه و خيمه است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۵۵
- خانه هايى که: «تَستَخِفُّونَهَا»، يعنى سبکش مى شماريد و براى نقل و انتقال هاى خود، اختصاصش مى دهيد در: «يَومَ ظَعنِکُم»، روز کوچ کردنتان و «يَومَ إقَامَتِکُم»، در روز اقامتتان که سفرى نداريد.
و اين که فرمود: «وَ مِن أصوَافِهَا وَ أوبَارِهَا وَ أشعَارِهَا»، عطف است بر «مِن جُلُودِهَا»، و تقديرش «جَعَلَ لَکُم مِن أصوَافِهَا»: خدا قرار داد براى شما از پشم هاى آن ها، يعنى گوسفندان و «أوبَارِهَا»، يعنى مال شتران و «أشعَارِهَا»، يعنى مال بزها «أثَاثاً»، اثاثى که در خانه هايتان به کار ببريد و «مَتَاعاً» و متاعى که از آن بهره مند شويد «إلَى حِينٍ».
البته اين بهره مندى تا مدتى است محدود. بعضى گفته اند: اين قيد «مدت محدود»، اشاره است به اين که همه اين نعمت ها، فانى و از بين رفتنى است. پس عاقل نبايد به خاطر اين ها، «نعيم آخرت» را از دست بدهد.
«وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُم مِمَّا خَلَقَ ظِلَالاً ...»:
اين دو ظرف، يعنى ظرف «لَکُم» و ظرف «مِمَّا خَلَقَ»، متعلق اند به «جَعَلَ»، و تعليق «ظلال» بر «مَا خَلَقَ»، براى اين است که خود ظلال (سايه ها) امرى عدمى است و قابل خلق نيست، مگر به تبع غير خودش. و در عين اين که خودش عدمى است، همين وجود تبعی اش، خود يکى از نعمت هاى بزرگى است که خداى تعالى، بر انسان و ساير حيوانات و حتى نباتات انعام کرده، به طورى که نعمت بودن آن و استفاده انسان و حيوان و نبات از آن، کمتر از استفاده اش از نور نيست. زيرا اگر سايه نبود، يعنى سايه شب، سايه درختان و سايه نبات ها، و دائما نور و روشنى بود، يک جاندار در روى زمين زنده نبود.
« وَ جَعَلَ لَکُم مِنَ الجِبَالِ أکنَاناً»: کلمۀ «کَن»، به معناى چيزى است که با آن، چيز ديگرى پوشيده شود. حتى پيراهن هم براى کسى که آن را پوشد، «کَن» است. و مقصود از «کَن»، کوه ها و غارها و دخمه هاى آن است.
«وَ جَعَلَ لَکُم سَرَابِيلَ تَقِيکُمُ الحَرَّ» - مقصود از «سرابيل»، پيراهنى است که شما را از گرما حفظ کند.
وجه اين که درباره سرابيل فرمود: «شما را از گرما نگه مى دارد»، و حفظ از سرما را ذکر نکرد
در مجمع البيان گفته: اگر فرمود: «شما را از گرما حفظ کند» و نفرمود: «از سرما»، براى اين بود که هر چيزى که آدمى را از گرما حفظ کند، از سرما هم حفظ مى کند. و اگر خصوص گرما را ذکر کرد، با اين که همان چيز آدمى را از سرما بيشتر حفظ مى کند، براى اين بود که مخاطبان به اين خطاب، اهالى گرمسير حجاز بودند که احتياجشان به حفظ از گرما بيشتر از چيزى بود که از سرما حفظشان کند. (به نقل از عطاء)
آنگاه صاحب مجمع اضافه کرده است که: عرب از دو چيز که ملازم هم اند، به ذکر يکى اکتفا مى کرده اند. چون از ذکر يکى از آن دو، ديگرى هم فهميده مى شود. چنانچه شاعر گفته:
وَ مَا أدرِى إذَا يَمَمتُ أرضاً * أُرِيدُ الخَيرَ أيُّهُمَا يَلِينِى
يعنى: نمى دانم وقتى بخواهم به اميد خير به ديارى سفر کنم، کداميک از «آن دو» برايم پيش مى آيد. مقصود از «آن دو»، خير و شر است. چون «خير» را در کلام آورده بود، به همان اکتفاء نمود (نقل از فراء).
و بعيد هم نيست وجه ديگر اين که حرارت را ذکر کرد و به ذکر آن اکتفاء نمود، اين باشد که: بشر اولى، در مناطق گرم زمين زندگى مى کرده و با شدت گرما، بيشتر سر و کار داشته، تا شدت سرما. و لذا اين طايفه را به اتخاذ پيراهن تذکر مى دهد و اين، براى پرهيز از هواى نامساعدى است که با آن در تماس اند و آن گرماى شديد است (و خدا داناتر است).
«وَ سَرَابِيلَ تَقِيکُم بَأسَکُم » - ظاهرا مراد از اين «سرابيل»، که از صدمه جنگ آدمى را نگه بدارد، همانا زرهى است که از آهن و نظاير آن ساخته مى شده.
«کَذَلِکَ يُتِمُّ نِعمَتَهُ عَلَيکُم لَعَلَّکُم تُسلِمُونَ » - در اين جمله، برايشان اتمام نعمت هايى را که نام برده، منت مى گذارد و نتيجه اى که از اين همه انعام منظور بود، اين بود که در برابر خدا تسليم شوند. آن هم با معرفت به اين که ولىّ نعمتش در حقش کوتاهى نکرده، بلکه نعمت را بر او تمام نموده، جز تسليم در برابر اراده منعمش و استکبار نورزيدن، انتظار و توقع نمى رودو چون داند که منعمش جز خير او را اراده نمى کند.
«فَإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْک الْبَلَاغُ الْمُبِينُ»:
در مجمع البيان گفته: «بلاغ»، اسم و «تبليغ»، مصدر است همانند کلام و تکليم.
بعد از آن که خداى سبحان، از شمردن آنچه از نعمت هايش مى خواست، ذکر کرد و از احتجاج به آن ها فارغ گرديد، بيان خود را با اين جمله ختم فرمود، که مضمونش، عتاب و ملامت و تهديد کفار، و متضمن ذکر وحدانيت در ربوبيت و نيز نبوت و معاد است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۵۷
نخست وظيفه و پست نبوت و وظيفه رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در رسالتش را بيان کرد و آن، عبارت از «بلاغ» است که فرمود: «فَإن تَوَلَّوا: اگر اعراض کردند». يعنى متفرع بر اين بيان که جز دعوت آنان به صلاح معاش و معاد آنان نيست و هيچ اجبار و اکراهى در آن نشده، اين است که اگر اعراض کردند و از پذيرفتن آن سر تافته و از اهتداء به آن مضايقه نمودند «فَإنَّمَا عَلَيکَ البَلَاغُ المُبِينُ»، بر تو هيچ مسؤوليتى جز تبليغ واضح، که ابهام و خفایى در آن نباشد، نيست. چون تو يک فرستاده خدايى و فرستاده، جز اين وظيفه ندارد.
در اين جمله، علاوه بر بيان وظيفه آن جناب، تسليت و دلجويى او نيز هست.
معناى آيه: «يَعْرِفُونَ نِعْمَت اللَّهِ ثُمَّ يُنکِرُونهَا وَ أَکثرُهُمُ الْکَافِرُونَ»
«يَعْرِفُونَ نِعْمَت اللَّهِ ثُمَّ يُنکِرُونهَا وَ أَکثرُهُمُ الْکَافِرُونَ»:
«معرفت»، مقابل انکار است و مانند علم است که در مقابل جهل قرار دارد و اين، خود دليل بر اين است که مراد از انکار (يعنى عدم معرفت) لازم معناى آن است، و آن، عبارت است از انکار عملى. يعنى به خدا و رسول و روز جزا ايمان نياوردن و يا انکار زبانى کردن با داشتن معرفت قبلى، و اين هر دو محتمل است، وليکن از آن جا که در جملۀ «وَ أکثَرُهُمُ الکَافِرُون»، انکار را اختصاص به اکثر ايشان داده. پس تنها بايد معناى اولى مراد باشد.
و اين که به جاى «أکثَرُهُم کَافِرُون»، فرمود: «وَ أکثَرُهُمُ الکَافِرُون»، و «لام» بر سر «کافر» آورد، دليل بر اين است که کافران نامبرده، کفران نعمت هاى الهى و يا به قرآن و به توحيدى که نعمت ها بر آن دلالت دارند و يا کفران به توحيد و غير آن را به حد کمال رسانيده بودند. چون معناى «أکثَرُهُمُ الکَافِرُون»، «أکثَرُهُم کَامِلُونَ فِى کُفرِهِم» است. زيرا علاوه بر کفر و جحودشان، عناد و لجاجت هم مى کردند و از راه خدا جلوگيرى مى نمودند.
و معنايش اين است که آنان نعمت خدا را به عنوان اين که از خداست، شناختند و مقتضاى اين شناسايى، اين بود که به او و رسول او و روز جزا ايمان آورند و در عمل تسليم شوند. بر عکس، وقتى در مورد عمل در مى آيند، به آنچه مقتضاى انکار است، عمل مى کنند. نه آنچه اثر معرفت است و بيشترشان به صرف انکار عملى قناعت ننموده، کفر و عناد با حق و جحود و اصرار بر آن را اضافه مى کنند.
اين مقدار بيانى که ما کرديم، در معناى جملۀ «وَ أکثَرُهُمُ الکَافِرُون» کافى است، و طول و تفصيلى که مفسران در معناى آن داده اند، زيادى است.
وجوهى که مفسران، درباره آيه «و اکثرهم الکافرون» گفته اند
يکى گفته: اگر آيه شريفه بيشتر آن ها را «کافر» گفته، با اين که همه آن ها کافر بودند، از اين جهت بوده که اقليتى از آن ها کسانى بوده اند که حجت بر آنان تمام نشده بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۵۸
يا از اين باب که به حدّ بلوغ و تکليف نرسيده بودند. و يا از اين جهت که در عقل آنان آفت و نقصى وجود داشته. و يا از اين جهت که اصلا دعوت پيغمبر به گوششان نخورده بوده. و معلوم است که چنين کسانى را نمى توان کافر خواند.
ما در جواب اين مفسر مى گوييم:
آيه شريفه، اصلا در باره آن ها گفتگو ندارد، و اين گونه افراد به کلى از اطلاق آيه خارج اند. چون صريحا توبيخ و تهديد مى کند و مى فرمايد که آن ها با اين که نعمت خدا را شناختند، انکار کردند، و اقليتى که شما فرض کرديد، اگر نعمت هاى خدا را دانسته انکار کردند که جزء همان اکثريت اند، و اگر انکار نکرده اند، داخل در اطلاق آيه نيستند.
علاوه بر اين، فرض چنين اقليتى هم محل حرف است، زيرا مگر تماميت حجت به چيست؟ و حال آن که حجت غير از ديدن نعمت هاى خداى سبحان، چيز ديگرى نيست و همان اقليت هم، نعمت هاى خداى را مى شناختند.
يکى ديگر گفته: از اين جهت «کفر» را به اکثريت نسبت داده، نه به همه که نمى دانستند عده اى از آنان به فاصله کمى ايمان خواهند آورد. جواب اين توجيه اين است که سخنى است بدون دليل.
بعضى گفته اند: مراد از «اکثر»، همه است و منظور از اين تعبير، تحقير و توهين آنان است. اين قول را به حسن بصرى نسبت داده اند و سخنى بس عجيب است.
بعضى به اين آيه استدلال کرده اند بر بطلان عقيده جبری ها، که گفته اند: خداوند بر کافران هيچ نعمت و منتى ندارد. چون هر عملى که آنان مى کنند، و هر نعمتى که خدا به آنان مى دهد، نقمت و خذلان است. زيرا خداوند سبحان در اين آيه، بر خلاف عقيده آن ها، تصريح کرده است. زيرا مى فرمايد که کافران نعمت خداى را مى شناسند.
ليکن حق مطلب اين است که نعمت دو اعتبار دارد:
يکى اعتبار اين که ناعم و ملايم، حال منعم عليه است. و از اين جهت که در صراط تکوين و رشد و سعادت جسمانى و بدنی اش بدان نيازمند است، و يکى از اين جهت که منعم عليه در صراط تشريع، يعنى سعادت روحى و انسانی اش به آن احتياج دارد، و وجود نعمت باعث معرفت او به نعمت، سپس به منعم و در آخر ايمان به خدا و رسول و روز جزا مى شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۵۹
و باعث مى شود که انسان آن نعمت را در راه مرضات خداى تعالى مصرف نمايد. شخصى که ايمان به خدا و رسولش دارد، هر دو نعمت را دارد، هم جسمانی اش را و هم روحانی اش را، ولى کافر به يک نعمت، منعم است، آن هم نعمت مادى و دنيوى است و از ديگرى محروم است، در کلام خداى سبحان، شواهد زيادى بر اين دو اعتبار هست. پس نمى توان سخن جبريان را پذيرفت و گفت که خدا بر کافران هيچ نعمتى نداده.
«وَ يَوْمَ نَبْعَثُ مِن کُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ کفَرُوا وَ لا هُمْ يُستَعْتَبُونَ»:
در مجمع البيان از زجاج نقل مى کند که گفته: «عتب»، به معناى غضب و حزن است. وقتى گفته مى شود: «فلانى، بر فلانى عتب کرد»، معنايش اين است که غم او را خورد. و اگر برگردد و دلجوئی اش کند، مى گويند: «عَاتَبَهُ»، و اسم اين ماده «عتبى» است، يعنى برگشتن معتوب عليه به چيزى که مايه رضايت عاتب باشد. و کلمه «استَعتَبَ»، به معناى «از او خواست که دلجویى کند» می باشد. اين بود نقل کلام زجاج.
مراد از اين که: در قيامت، از هر امتى، شهيدى مبعوث مى گردد
و در جملۀ «وَ يَومَ نَبعَثُ مِن کُلّ أُمَّةٍ شَهِيداً» از سياق به دست مى آيد که مراد از اين «يَوم»، روز قيامت، و مراد از اين «شُهَداء» که خدا هر يک را از يک امتى مبعوث مى کند، گواهان اعمال است که حقايق اعمال امت خود را ضبط کرده اند، و در آن روز، از ايشان استشهاد مى شود، و ايشان شهادت مى دهند.
و ما در تفسير آيه «لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَ يَکُونَ الرَّسُولُ عَلَيکُم شَهِيداً»، در جلد اول اين کتاب، در معناى اين شهادت مقدارى بحث کرديم.
و از لفظ آيه شريفه هيچ بر نمى آيد که مراد از «شهيد» هر امت، پيغمبر آن امت است. و نيز بر نمى آيد که مراد از «امت»، امت آن پيغمبر است، بلکه احتمال هم مى رود که مراد از «شهيد»، غير از پيغمبر و شخصى نظير امام باشد. همچنان که آيه سوره «بقره»، و همچنين آيه «وَ جِئَ بِالنَّبِيّينَ وَ الشُّهَدَاء»، دليل بر اين احتمال است. و بنابراين، مراد از «بِکُلّ أُمّةٍ»، امت و اهل زمان هر شهيد برانگيخته شده خواهد بود.
و در جمله «ثُمَّ لَا يُؤذَنُ لِلَّذِينَ کَفَرُوا ...»، ذکر مبعوث کردن شهيد هر امت، دليل بر اين است که شهيدان و گواهان مورد بحث، عليه امت خود شهادت مى دهند که در دنيا چه کارهايى کردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۶۰
و نيز قرينه است بر اين که لابد مراد از اين که فرمود «به کفار اجازه داده نمى شود»، اين است که اجازه سخن گفتن و عذر خواستن داده نمى شود، و اگر اجازه شان نمى دهند، براى اين است که زمينه و فرصت براى اداى شهادت شهود فراهم شود. خلاصه امت ساکت شوند، تا گواهان، گواهى خود را بدهند. همچنان که آيات ديگرى نيز اشاره اى بر اين دارد، مانند آيه: «اليَومَ نَختِمُ عَلَى أفوَاهِهِم وَ تُکَلِّمُنَا أيدِيهِم وَ تَشهَدُ أرجُلُهُم»، و آيه «هَذَا يَومُ لَا يَنطِقُون وَ لَا يُؤذَنُ لَهُم فَيَعتَذِرُونَ».
قيامت، روز پاداش و کيفر است، نه روز عمل و جبران
علاوه بر اين، سياق جمله مورد بحث، افاده مى کند که مراد از جمله مذکور، اين است که اجازه شان نمى دهند که با زدن حرف هايى و به کار بردن حيله هايى، شرّ قيامت را از خود دور کنند.
و خلاصه مى خواهد برساند که هيچ راهى به تدارک مافات و اصلاح آنچه از اعمال دنيایی شان فاسد گشته، ندارند و اين اصلاح و تدارک، ناگزير به يکى از دو راه است: يا به عذرخواهى، و يا به اين که اجازه شان بدهند که برگردند و از ابتدا شروع به عمل صالح کنند. راه دومى را جملۀ «وَ لَا هُم يُستَعتَبُون» بسته است، و راه اول را هم که عذرخواهى باشد، جملۀ «ثُمَّ لَا يُؤذَنُ»، سدّ نموده است.
از همين جا معلوم مى شود که: معناى جملۀ «وَ لَا هُم يُستَعتَبُون»، اين است که از ايشان نمى خواهند که در مقام راضى کردن خدا بر آيند، و خدا را از خود خوشنود سازند، و اين بيان، بيان عدم امکان تدارک مافات است، خواهد بفهماند چنين چيزى ممکن نيست، و محال است که بار ديگر برگشته و اطاعت کنند. چون روز قيامت، روز پاداش و کيفر است، نه روز عمل، و راهى هم براى برگشتن بهسوى دنيا وجود ندارد، تا اين که به عمل صالح بپردازند.
و اين هر دو معنا را، خداوند در موارد ديگرى از کلامش، به زبان ديگرى بيان فرموده. از آن جمله، در معناى اول، يعنى برگشت به عمل صالح در همان قيامت، فرموده: «يَومَ يُکشَفُ عَن سَاقٍ وَ يُدعَونَ إلَى السُّجُودِ فَلَا يَستَطِيعُونَ * خَاشِعَةً أبصَارُهُم تَرهَقُهُم ذِلَّةٌ وَ قَد کَانُوا يُدعَونَ إلَى السُّجُودِ وَ هُم سَالِمُونَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۶۱
و در معناى دوم، يعنى برگشتن به دنيا فرموده: «وَ لَو تَرَى إذِ المُجرِمُونَ نَاکِسُوا رُؤُسَهُم عِندَ رَبِّهِم رَبَّنَا أبصَرنَا وَ سَمِعنَا فَارجِعنَا نَعمَل صَالِحاً إنّا مُوقِنُونَ».
در عذاب ظالمان در آخرت، تخفيف و تأخيرى نيست
«وَ إِذَا رَءَا الَّذِينَ ظلَمُوا الْعَذَابَ فَلا يُخَفَّف عَنهُمْ وَ لا هُمْ يُنظَرُونَ»:
آيه قبلى، در حقيقت در مقام فرق ميان روز جزاء، يعنى روز قيامت، با ساير ظروف جزاء در دنيا بوده و حتى فرمود: «جزاى روز قيامت، مانند جزاهاى دنيا نيست که با عذرخواهى و يا استعتاب تغيير بپذيرد». ولى اين آيه، در مقام بيان فرق ميان عذاب آن روز، با عذاب هاى دنيوى است، که گريبانگير ستمکاران مى شود.
زيرا عذاب هاى دنيايى ستمکاران، هم تخفيف پذير است و هم تأخيرپذير. ولى عذاب قيامت، نه تخفيف مى پذيرد و نه تأخير.
پس اين که فرمود: «وَ إذَا رَأى الَّذِينَ ظَلَمُوا العَذَاب»، و نفرمود: «الَّذِينَ کَفَرُوا»، براى اين بود که به علت و ملاک حکم، اشاره کرده باشد، و مقصود از «ديدن عذاب»، به طورى که از سياق بر مى آيد، اشراف عذاب به ايشان و اشراف ايشان به عذاب، بعد از رسيدگى به حساب است. و مقصود از «عذاب»، عذاب روز قيامت است، که همان شکنجه به آتش است.
و معناى آيه (و خدا داناتر است)، اين است که: وقتى به حسابشان رسيدگى شد، و حکم عذاب صادر گرديد، و نزديک آتش شدند، و آن را مشاهده کردند، ديگر خلاصى برايشان نيست، و ديگر نه تخفيفى دارند و نه مهلتى.
«وَ إِذَا رَءَا الَّذِينَ أَشرَکُوا شُرَکاءَهُمْ ...»:
داستان روز قيامت را همچنان ادامه مى دهد و مراد از «الَّذِينَ أشرَکُوا» در عرف قرآن، پرستندگان اصنام و اوثان اند، و همين خود قرينه است بر اين که مراد از کلمۀ «شُرَکَاءَهُم»، کسانی اند که براى خدا شريک گرفته بودند، و به افتراء ايشان شرکاى خدا بودند. ذيل آيه بعدى نيز، بر اين معنا دلالت دارد.
و اگر به جاى اين که بفرمايد «شرکاى خدا»، فرمود «شرکاى ايشان»، براى اين بود که به اين وسيله دلالت کند بر اين که بت ها و خدايان دروغين ايشان با خدا شرکت واقعى ندارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۶۲
تنها آن شرکتى را دارا هستند که اين مشرکان، بر ايشان جعل و فرض نموده اند، که آن هم حقيقت ندارد.
با اين بيان روشن مى گردد: اين که تفسير «شُرَکَاءَهُم» به اصنام يا معبودات باطل ديگر، و اين که اصنام با بت پرستان شريک المال بودند. چون سهمى از اموال و احشام ايشان وقف آن ها بود، و نيز تفسير به «شياطين» و اين که شيطان ها در اموال و اولادشان و يا در کفرشان و يا در وبال کفرشان شرکت داشتند، تفسير صحيحى نيست. و چون مجال مناقشه با هر يک از اين تفسيرها را نداريم، مى گذريم.
« قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلَاءِ شُرَکَاءُنَا الَّذِينَ کُنَّا نَدعُوا مِن دُونِکَ » - معناى اين جمله، روشن است. مى خواهد از طرف مشرکان، شرکاى ايشان را براى پروردگارشان معرفى نمايد، و احتياجى نيست به اين که بحث کنيم که چرا مشرکان در قيامت، خدايان خود را معرفى مى کنند. چون آن روز، روزى است که بدبختى و عذاب از هر سو ايشان را احاطه مى کند، و انسان در مثل چنين وصفى، به آنچه به ذهنش برسد، تمسک مى جويد، و هر کوششى که به خاطرش برسد، براى نجات خود مى کند.
« فَألقَوا إلَيهِمُ القَولَ إنَّکُم لَکَاذِبُون » - در مجمع گفته: وقتى مى گويى: «ألقَيتُ الشَّئ»، که آن شئ را دور بيندازى، و کلمۀ «لقى» به معناى چيز دور افتاده است، و «ألقَيتُ إلَيهِ مَقَالَهُ». يعنى: روى سخن را متوجه او کردم. و کلمۀ «تلقاها»، به معنى «آن را قبول کرد» مى باشد.
و معناى جمله، اين است که: شرکاى ايشان، کلام ايشان را رد نموده، تکذيبشان کردند و خداى سبحان، در جاى ديگر، از اين تکذيب به «کفر» تعبير نموده است. مانند آيه: «وَ يَومَ القِيَامَةِ يَکفُرُونَ بِشِرکِکُم». و نيز مانند آيه: «إنِّى کَفَرتُ بِمَا أشرَکتُمُونِ مِن قَبلُ»، که حکايت شيطان است در خطاب به مشرکان، در روز قيامت.
مشرکان، در روز قيامت، تسليم خدا مى شوند
«وَ أَلْقَوْا إِلى اللَّهِ يَوْمَئذٍ السَّلَمَ وَ ضَلَّ عَنْهُم مَا کانُوا يَفْترُونَ»:
کلمۀ «سلم»، به معناى اسلام و استسلام است، و گويا خواسته است با تعبير به «القاء سلم» اشاره کند به اين که علاوه بر تسليم و خضوع، مقهوريت به قهر الهى هم خواهند داشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۶۳
و ضمير «ألقَوا»، به قرينه جملۀ «وَ ضَلَّ عَنهُم مَا کَانُوا يَفتَرُون»، به «الَّذِينَ أشرَکُوا» بر مى گردد. بنابراين، مراد اين است که مشرکان، در روز قيامت تسليم خدا مى شوند، در حالى که هرچه در دنيا به اسلام دعوت شدند، استکبار مى کردند.
رده:تفسیر المیزان