تفسیر المیزان

بعضى گفته اند: عدد آن شش هزار آيه است. بعضى ديگر گفته اند: شش ‍هزار و دويست و چهار آيه است. يکى گفته: شش هزار و دويست و چهارده آيه. و يکى ديگر گفته: نوزده آيه. بعضى گفته اند: بيست و پنج و بعضى ديگر سى و شش. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۲۱ مکّى ها، عدد خود را از عبدالله بن کثير، از مجاهد، از ابن عباس، از اُبىّ بن کعب روايت کرده اند. مدنى ها، براى خود دو جور عدد روايت کرده اند: يکى به ابوجعفر مرثد بن قعقاع و شيبة بن نصاح منتهى مى شود. و روايت ديگرشان، به اسماعيل بن جعفر بن ابى کثير انصارى منتهى مى گردد. و اهل شام، عدد خود را از ابودرداء روايت کرده اند، و روايت بصرى ها، به عاصم بن عجاج جحدرى، و روايت عدد کوفى ها، به حمزه و کسائى و خلف منتهى مى شود. حمزه گفته است: اين عدد را، ابن ابى ليلى، از ابو عبدالرحمان سلمى، از على بن ابى طالب «عليه السلام» براى ما روايت کرده. و کوتاه سخن: وقتى اعداد به يک نصّ متواتر و يا حداقل خبر واحد قابل اعتنایى منتهى نشود، و هيچ آيه اى به طور اطمينان بخشى، از ساير آيات قبل و بعدش متمايز نگردد، هيچ الزامى نيست که يکى از اين روايت اخذ شود. لاجرم هر يک از اين روايات، که روشن و قابل اعتماد بود را مى پذيريم و مابقى را طرد مى کنيم، و يا به هيچ يک عمل نمى کنيم. و اگر شخصى اهل تدبر باشد، بايد به هر روايتى که در نظرش بيشتر قابل اعتماد بود، عمل نمايد. و آنچه که از على «عليه السلام» در عدد کوفيان نقل شده، معارض است با ادله اى که از خود آن جناب و همچنين از ساير ائمه اهل بيت «عليهم السلام» رسيده که: در هر سوره «بسم اللّه»، جزء آن سوره و يکى از آيات آن است. زيرا به حساب کوفيان، تنها بسم اللّه فاتحه، جزء سوره است و مابقى به حساب نيامده، و لازمۀ روايت نامبرده، اين است که: عدد آيه هاى قرآن، به مقدار بسم اللّه هاى سوره ها، بيشتر باشد. و اين، همان علتى است که ما را از ايراد بحث هاى مفصل که در باره عدد آيه هاى قرآن شده، منصرف ساخته است. چون ديديم که اين بحث ها به نتيجه اى نمى رسد. تنها به اين اشاره اکتفاء مى کنيم که در عدد چهل سوره قرآنى اتفاق دارند، و در عدد آيه ها و يا رؤوس آيه هاى هفتاد و چهار سوره اختلاف کرده اند. و همچنين در اين که کلمۀ «الر»، مثلا آيه اى است تام و مستقل اتفاق کرده اند، ولى در بقيه حروف مقطعه اختلاف نموده اند. و آن گروه از خوانندگان عزيز که مى خواهند به جزئيات اين اختلاف واقف گردند، بايد به محل طرح اين بحث ها مراجعه نمايند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۲۲ * فصل سوم، پيرامون ترتيب سوره ها: در کتاب اتقان، از ابن ضريس نقل شده که او، در کتاب فضائل القرآن خود گفته: محمّد بن عبدالله بن ابى جعفر رازى به ما خبر داد که عمرو بن هارون، ما را حديث کرد که عثمان بن عطاى خراسانى، برايمان نقل کرد از پدرش، از ابن عباس که گفت: آغاز هر سوره که در مکه نازل شده، در مکه نوشته شد و بعدها خداوند هرچه مى خواست، به آن ملحق مى کرد. و سوره هايى که به ترتيب و پشت سرِ هم نازل شده اند، عبارتند از: ۱ - «إقرَء بِاسمِ رَبِّک». ۲ - «ن». ۳ - «مُزّمّل». ۴ - «مدّثّر». ۵ - «تبّت». ۶ - «تکوير». ۷ - «أعلى». ۸ - «وَ اللَّيل إذَا يَغشَى». ۹- «وَ الفَجر». ۱۰ - «وَ الضُّحَى». ۱۱ - «ألَم نَشرَح». ۱۲ - «وَ العَصر». ۱۳ - «وَ العَادِيَات». ۴- «إنّا أعطَينَاک». ۱۵ - «ألهَاکُمُ التَّکَاثُر». ۱۶ - «أرَأيتَ». ۱۷ - «قُل يَا أيُّهَا الکَافِرُون». ۱۸ - «ألَم تَرَ کَيفَ فَعَلَ رَبُّکَ». ۱۹ - «قُل أعُوذُ بِرَبِّ الفَلَق». ۲۰ - «قُل أعُوذُ بِرَبِّ النَّاس». ۲۱ - «قُل هُوَ اللّهُ أحد». ۲۲ - «وَ النَّجم». ۲۳ - «عَبَس». ۲۴ - «إنّا أنزَلنَاهُ فِى لَيلَةِ القَدر». ۲۵ - «وَ الشَّمسِ وَ ضُحَاهَا». ۲۶ - «وَ السَّمَاءِ ذَاتِ البُرُوج». ۲۷ - «وَ التِّين». ۲۸ - «لإيلَاف قُرَيش». ۲۹ - «قَارِعه». ۳۰ - «لَا أُقسِمُ بِيَومِ القِيَامَة». ۳۱ - «وَيلٌ لِکُلِّ هُمَزَة». ۳۲- «وَ المُرسَلَات». ۳۳ - «ق». ۳۴ - «لَا أُقسِمُ بِهَذَا البَلَد». ۳۵ - «وَ السَّمَاءِ وَ الطَّارِق». ۳۶ - «اقتَرَبَتِ السَّاعَة». ۳۷ - «ص». ۳۸ - «أعراف». ۳۹ - «قُل أُوحِىَ». ۴۰ - «يس». ۴۱ - «فرقان». ۴۲ - «ملائکة». ۴۳ - «کهيعص». ۴۴ - «طه». ۴۵ - «واقعه». ۴۶- «طسم شعراء». ۴۷ - «طس». ۴۸ - «قصص». ۴۹ - «بنى إسرائيل». ۵۰ - «يونس». ۵۱ - «هود». ۵۲ - «يوسف». ۵۳ - «حجر». ۵۴ - «انعام». ۵۵ - «صافّات». ۵۶ - «لقمان». ۵۷ - «سباء». ۵۸ - «زُمَر». ۵۹ - «حم مؤمن». ۶۰ - «حم سجده». ۶۱ - «حم عسق». ۶۲ - «حم زخرف». ۶۳ - «حم دخان». ۶۴ - «جاثيه». ۶۵ - «احقاف». ۶۶ - «ذاريات». ۶۷ - «غاشيه». ۶۸- «کهف». ۶۹ - «نحل». ۷۰ - «إنّا أرسَلنَا نُوحاً». ۷۱ - «إبراهيم». ۷۲ - «أنبياء». ۷۳ - «مؤمنين». ۷۴ - «تنزيل سجده». ۷۵ - «طور». ۷۶ - «تبارک الملک». ۷۷ - «الحاقّه». ۷۸ - «سائل». ۷۹ - «عَمَّ يَتَسَائَلُون». ۸۰ - «نازعات». ۸۱ - «إذَا السَّمَاءُ انفَطَرت». ۸۲ - «إذَا السَّمَاءُ انشَقَّت». ۸۳ - «روم». ۸۴ - «عنکبوت». ۸۵ - «وَيلٌ لِلمُطَفِّفِين». اين سوره هایى بوده که در مکه نازل شده است. پس خداى تعالى، سوره هاى زير را به ترتيب در مدينه نازل کرد: ۱ - «سوره بقره». ۲ - «انفال». ۳ - «آل عمران». ۴ - «احزاب». ۵ - «ممتحنه». ۶ - «نساء». ۷ - «إذَا زُلزِلَت». ۸ - «حديد». ۹ - «قتال». ۱۰ - «رعد». ۱۱ - «رحمان». ۱۲ - «انسان». ۱۳- «طلاق». ۱۴ - «لَم يَکُن». ۱۵ - «حشر». ۱۶ - «إذَا جَاءَ نَصرُ اللّه». ۱۷ - «نور». ۱۸ - «حج». ۱۹ - «منافقون». ۲۰ - «مجادله». ۲۱ - «حجرات». ۲۲ - «تحريم». ۲۳ - «جمعه». ۲۴ - «تغابن». ۲۵ - «صف». ۲۶ - «فتح». ۲۷ - «مائده». ۲۸ - «برائت». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۲۳ در اين روايات؛ سوره «فاتحه» ساقط شده، و چه بسا گفته باشند که اين سوره دوبار نازل شده. يکى در مکه، و بار ديگر در مدينه. اتقان، از بيهقى نقل کرده که در کتاب دلائل النبوه، به سند خود، از عکرمه و حسين بن ابى الحسن روايت کرده که اين دو نفر گفته اند: خداوند از قرآن کريم، سوره «إقرَء بِاسمِ رَبِّک» را نازل کرد، همچنين سوره هایى که در روايت بالا بود، شمرده اند تا به آخر، جز اين که سوره «فاتحه» و «اعراف» و «کهيعص» را از آنچه در مکه نازل شده، ساقط کرده اند. و نيز اين دو نفر، «حم دخان» را قبل از «حم سجده»، و «انشقاق» را قبل از «انفطار»، و نيز «مطفّفين» را قبل از «بقره» در سوره هاى مدنى، و نيز «آل عمران» را قبل از «انفال»، و «مائده» را قبل از «ممتحنه» از سوره هاى مکى ضبط کرده اند. آنگاه بيهقى، به سند خود، از مجاهد، از ابن عباس روايت کرده که گفت: اولين سوره اى که خدا از قرآن کريم بر پيغمبرش نازل کرد، سوره «إقرَء بِاسمِ رَبِّک» بود، تا آخر حديث. و اين حديث، از نظر ترتيب، مطابق با حديث عکرمه است، با اين تفاوت که آن سوره هاى مکى که در حديث عکرمه ساقط شده، در اين حديث آمده است. باز در همان کتاب، از کتاب ناسخ و منسوخ، تأليف ابن حصار نقل کرده که: سوره هاى مدنى مورد اتفاق، بيست سوره است و آنچه در آن اختلاف هست، دوازده سوره است، و از اين چند سوره گذشته، بقيه سوره ها به اتفاق مکى است. اين بود کلام ناسخ و منسوخ. و آن سوره هايى که مدنى بودنشان مورد اتفاق است، عبارتند از: ۱ - «بقره». ۲ - «آل عمران». ۳ - «نساء». ۴ - «مائده». ۵ - «انفال». ۶ - «توبه». ۷ - «نور». ۸ - «احزاب». ۹ - سوره «محمّد». ۱۰ - «فتح». ۱۱ - «حجرات». ۱۲ - «حديد». ۱۳ - «مجادله». ۱۴ - «حشر». ۱۵ - «ممتحنه». ۱۶ - «منافقون». ۱۷ - «جمعه». ۱۸ - «طلاق». ۱۹ - «تحريم». ۲۰ - «نصر». و آنچه از مکى ها و مدنى هاى مورد اختلاف است، سوره هاى ذيل است: ۱- «رعد». ۲ - «رحمان». ۳ - «جنّ». ۴ - «صف». ۵ - «تغابن». ۶ - «مطفّفين». ۷ - «قدر». ۸ - «بيّنه». ۹ - «زلزال». ۱۰ - «توحيد». ۱۱ و ۱۲ - «معوّذتان». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۲۴ البته در فنّ تفسير و بحث هاى مربوط به دعوت نبويّه و سير روحى و سياسى و اجتماعى دعوت در زمان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و تحليل سيره شريفه آن جناب، دانستن اين که کدام سوره مکّى و کدام مدنى است و تقديم و تأخير نزول آيات، دخالت بسيارى دارد. و روايات، به طورى که ديديد، در اثبات اين مجهولات نمى توانند مورد اعتماد باشند. چون هيچ يک از مضامين آن ها متواتر نيست. علاوه بر اين که ميان آن ها تعارض وجود دارد که در نتيجه، از درجه اعتبار ساقط شده اند. پس تنها طريق براى تحصيل اين غرض، تدبّر و دقت در سياق آيات و بهره جويى از قرائن و امارات داخلى و خارجى است، که ما هم در تفسير خود، از همين راه استفاده کرده ايم، وَ اللّهُ المُستَعانُ. «سوره کهف» ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۲۵ آيات ۱ - ۸ سوره کهف بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * الحَْمْدُ للَّهِ الَّذِى أَنزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْکِتَاب وَ لَمْ يَجْعَل لَّهُ عِوَجَا(۱) قَيِّماً لِّيُنذِرَ بَأْساً شدِيداً مِّن لَّدُنْهُ وَ يُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حَسناً(۲) مَاکِثِينَ فِيهِ أَبَداً(۳) وَ يُنذِرَ الَّذِينَ قَالُوا اتّخَذَ اللَّهُ وَلَداً(۴) مَا لهَُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لا لآبَائهِمْ کَبُرَت کلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ إِن يَقُولُونَ إِلّا کَذِباً(۵) فَلَعَلَّک بَاخِعٌ نَّفْسَک عَلى آثَارِهِمْ إِن لَّمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسفاً(۶) إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلى الاَرْضِ زِينَةً لهََّا لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً(۷) وَ إِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيهَا صَعِيداً جُرُزاً(۸) «ترجمه آیات» به نام خداى بخشاينده مهربان. ستايش خاص خدایى است که اين کتاب استوار را به بنده خويش فرو فرستاد و در آن انحراف ننهاد. (۱) تا از جانب خويش از عذابى سخت بترساند و مؤمنان را که کارهاى شايسته کنند، نويد دهد که پاداشى نيک دارند.(۲) و هميشه در آن به سر مى برند. (۳) و نيز کسانى را که گويند خدا فرزندى گرفته، بيم دهد. (۴) در اين باب چيزى ندانند، پدرانشان نيز نمى دانستند، کلمه اى که از دهانشان بيرون مى شود، بزرگ است، و جز دروغ نمى گويند. (۵) شايد تو از پى ايشان از غم اين که چرا قرآن را باور ندارند، خويشتن را هلاک کنى. (۶) ما اين چيزها را که روى زمين هست، آرايش آن کرده ايم تا ايشان را بيازماييم که کدامشان از جهت عمل بهترند. (۷) و ما آنچه را روى زمين هست، خاک باير مى کنيم. (۸) «بیان آیات» مفاد کلى سوره مبارکه کهف اين سوره با انذار و تبشير دعوت مى کند به اعتقاد حق و عمل صالح، همچنان که از دو آيه اولش هم، بوى اين معنا استشمام مى شود. و نيز از آيه آخر سوره که مى فرمايد: «فَمَن کَانَ يَرجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَليَعمَل عَمَلاً صَالِحاً وَ لَا يُشرِک بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أحَداً». و در اين سوره، مسأله نفى فرزند داشتن خدا مورد عنايت و توجه زيادى واقع شده است. نظير اين که مى بينيم تهديد و انذار را به کسانى اختصاص مى دهد که براى خدا فرزند قائل شده اند. يعنى بعد از آن که مى فرمايد: «لِيُنذِرَ بَأساً شَدِيداً مِن لَدُنهُ»، مجددا مى فرمايد: «وَ يُنذِرَ الَّذِينَ قَالُوا اتَّخَذَ اللّهُ وَلَداً». پس در اين آيه، روى سخن با دوگانه پرستان است، که قائل به فرزندى ملائکه و جن و مصلحان بشر براى خدا هستند، و همچنين خطاب به نصارا است که قائل به فرزندى مسيح براى اويند. و بعيد نيست که روى سخن به يهود هم باشد. چون خود قرآن از يهود نقل کرده که گفته اند: «عُزَير، پسر خدا است». و بعيد نيست کسى بگويد که غرض از نزول اين سوره، بيان سه داستان عجيب است که در قرآن کريم، جز در اين سوره ذکر نشده. يکى قصه اصحاب کهف و ديگرى داستان موسى و آن جوانى که در راه به سوى مجمع البحرين ديدار نمود، و سوم حکايت ذى القرنين. و آنگاه از اين سه داستان در غرض سوره که اثبات نفى شريک و تشويق بر تقوا و ترس از خدا است، استفاده کند. و اين سوره، به طورى که از سياق آياتش استفاده مى شود، در مکه نازل شده است. اما بعضى از مفسران، آيه «وَ اصبِر نَفسَکَ مَعَ الَّذِينَ يَدعُونَ رَبَّهُم...» را از مکى بودن استثناء کرده اند و به زودى در باره آن بحث مى کنيم. «الحَْمْدُ للَّهِ الَّذِى أَنزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْکِتَاب وَ لَمْ يَجْعَل لَّهُ عِوَجَا * قَيِّماً»: کلمه «عوج» - به فتح عين و به کسر آن - به معناى انحراف است . در مجمع البيان مى گويد: «عَوَج» - به فتحه عين - در کجى چيزهايى که محسوس و قابل ديدن هستند - چون نيزه و چوب - استعمال مى شود، و با کسره عين، در امور ناديدنى چون اعتقادات و سخن گفتن. و شايد منظور از چيزهاى مرئى، آن هايى باشند که به سهولت ديده مى شوند و مقصود از چيزهاى نامرئى، آن هايى باشند که به آسانى مشهود نيستند، کما اين که راغب در مفردات چنين گفته است: «عَوَج» - به فتحه عين - کجى هايى را گويند که با چشم به آسانى ديده مى شوند. مانند کجى چوبى که در زمين نصب شده باشد، ولى «عِوَج» - به کسره عين - در کجى هایى است که با فکر و بصيرت تشخيص داده مى شوند. مانند انحراف و انحنايى که در زمين مسطح است که تنها متخصصان مى توانند آن را تشخيص دهند، و نيز مانند انحراف در دين و زندگى. پس بنا به گفته وى، ديگر اشکالى به آيه شريفه «لَا تَرَى فِيهَا عِوَجاً وَ لَا أمتاً» وارد نمى شود - دقت بفرمایيد. بررسی اقوال مفسران، در ذیل آیه: «قرآن عِوَج نداشته و قيّم است» خداى تعالى در اين سوره، کلامش را با ذکر ثناى خود افتتاح فرموده، و به اين نحو، خود را ستوده که: قرآنى بر بنده اش نازل کرده که هيچ انحرافى از حق در آن نيست، وآن کتاب قيم، مصالح بندگانش در زندگى دنيا و آخرت است، و از عهده اين کار به خوبى بر مى آيد. پس همه حمدها که در ترتب خيرات و برکات آن از روز نزولش تا روز قيامت هست، همه براى خدا است. پس سزاوار نيست که هيچ دانشمند اهل بحثى ترديد کند در اين که: آنچه از صلاح و سداد در جوامع بشرى به چشم مى خورد، همه از برکات انبياى کرام است که در بشر منتشر کرده اند، و تخمى است که آنان با دعوت خود به سوى حق و حسن خلق و عمل صالح افشانده اند، و اين که قرآن کريم، در چهارده قرنى که از نزولش مى گذرد، تمدنى به بشر داده و ارتقایى بخشيده وعلم نافع و عمل صالحى در بشر به وجود آورده، که مخصوص خود آن است و به همين جهت دعوت نبوى منت هایى بزرگ بر بشر دارد. پس همه حمدها براى خدا است. و با اين بيان روشن مى شود اين که بعضى از مفسران در تفسير اين آيه، يعنى جملۀ «الحَمدُ لِلهِ الَّذِى أنزَلَ...» گفته اند: يعنى بگوييد «الحَمدُ لِلهِ الّذِى نَزَّل» صحيح نيست. «وَ لَم يَجعَل لَهُ عِوَجاً» - ضمير در «لَهُ» به کتاب بر مى گردد، و جمله مورد بحث، جمله حاليه است از کتاب. و کلمۀ «قَيِّماً»، آن گونه که از کتاب فهميده مى شود، حال بعد از حال است. زيرا خداى تعالى در مقام ستايش خويش است، از اين جهت که کتابى نازل کرده و به صفت نداشتن اعوجاج متصف است، و از اين جهت که آن کتاب بر تأمين مصالح جامعه بشرى قيّم است. پس به هر دو صفت بذل عنايت شده، آن هم به طورى مساوى، و همين اقتضاء مى کند که جمله مزبور حاليه باشد، و «قيّم» نيز، حال دوم باشد. بعضى از مفسران گفته اند: جملۀ «وَ لَم يَجعَل لَهُ عِوَجاً»، عطف است بر صله، و کلمه «قَيِّماً»، حال از ضمير در «لَهُ» است، و معنايش اين است که: «و حمد آن خداى را که براى کتاب در حالى که قيم است، اعوجاج قرار نداده». و يا «قَيِّماً»، منصوب به مقدرى است و معنايش اين است که: و حمد آن خدايى را که براى کتاب اعوجاج قرار نداده، و آن را قيم قرار داده. و لازمۀ اين دو وجه اين است که عنايت ميان اصل نزول و قيم بودن و بى اعوجاج بودن کتاب تقسيم شود، و بر شما خواننده عزيز روشن شد که اين خلاف عنايتى است که مستفاد از سياق است. بعضى ديگر از مفسران گفته اند: در آيه شريفه، تقديم و تأخير به کار رفته و تقدير آن «نَزَّلَ الکِتَابَ قَيِّماً وَ لَم يَجعَل لَهُ عِوَجاً» است، و اين بدترين نظريه اى است که درباره آيه ابراز شده. وجه رد نظريه فوق، اين است که: نفى اعوجاج در قرآن، مقدّم بر اثبات قيموميت است. زيرا عدم اعوجاج، کمالى است که قرآن فى نفسه دارد، و قيموميت، کمالى است که قرآن به ديگران مى دهد و معلوم است کمال بر تکميل تقدم دارد. و اين که کلمۀ «عِوَج»، که نکرده است و در سياق نفى قرار گرفته، خود افاده عموميت مى کند. پس قرآن کريم در تمامى احوال و از همه جهات، مستقيم و بدون اعوجاج است. و در لفظش فصيح و در معنايش بليغ و در هدايت نمودنش موفق و حتى در حجت ها و براهينش قاطع و در امر و نهيش خيرخواه، ودر قصص و اخبارش صادق و بدون اغراق و در قضاوتش فاصل ميان حق و باطل است. و همچنين از دستبرد شيطان ها محفوظ و از اختلاف در مضامينش به دور است. نه در عصر نزولش دستخوش باطل شده و نه بعد از آن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۲۹ کلمۀ «قيّم»، به معناى کسى است که مصلحت چيزى را تأمين نموده، امور آن را تدبير نمايد. مانند قيم خانه، که قائم به مصالح خانه است، و اهل خانه در امور خانه به او مراجعه مى کنند. و کتاب قيّم، آن کتابى است که مشتمل بر معانى قيّمى باشد، و آنچه که قرآن کريم متضمن آن است، اعتقاد حق و عمل صالح است. همچنان که خداى تعالى در باره قرآن مى فرمايد: «يَهدِى إلَى الحَقِّ وَ إلَى طَرِيقٍ مُستَقِيم»، و دين صحيح اسلام هم، همين است. چنانچه خداى سبحان، در مواضعى از کتابش، دين خود را به «قيّم بودن» توصيف کرده. از آن جمله فرموده: «فَأقِم وَجهَکَ لِلدِّينِ القَيِّم». بنابراين، پس توصيف کتاب به وصف قيمومت، به خاطر اين است که متضمن دين قيّم مى باشد. دينى که قائم به مصالح عالم بشرى است. چه مصالح دنيايى، و چه آخرتى. و چه بسا از مفسران که قضيه را بر عکس معنا کرده و گفته اند: «قيمومت»، اول وصف کتاب است و سپس وصف دين. (به عبارت ديگر: ما گفتيم کتاب به خاطر اين که متضمن دين قيّم است، خودش هم قيّم شده، ولى بعضى گفته اند کتاب قيّم است و دين به خاطر قيّم بودن کتاب، قيم شده است)، و درباره اش گفته شده: «وَ ذَلِکَ دِينُ القَيِّمَة» که ظاهر معنايش: دين کتاب هاى قيّم است. ولى اين قسم تفسير، نوعى مجاز گويى است. بعضى گفته اند: مقصود از «قيّم»، مستقيم است. يعنى معتدل، که نه افراط در آن باشد و نه تفريط. بعضى ديگر گفته اند: «قيّم»، به معناى مدبر ساير کتاب هاى آسمانى است. يعنى ساير کتاب ها را تصديق و حفظ نموده، شرايعش را نسخ مى کند. و اين که به دنبال کلمه «قيّم» فرموده: «لِيُنذِرَ بَأساً شَدِيداً مِن لَدُنهُ وَ يُبَشِّرَ المُؤمِنِين...»، مؤيد معنايى است که ما ذکر کرديم. «لِّيُنذِرَ بَأْساً شدِيداً مِن لَّدُنْهُ وَ يُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ»: بعضى آيه را اين طور معنا کرده اند: اين کتاب را فرستاد تا کافران را از عذابى شديد، که از ناحيه خدا صادر مى شود، انذار نمايد، ولى ظاهر آيه به قرينه اين که مؤمنان را مقيد مى کند به آن مؤمنانى که عمل صالح مى کنند، اين است که تقدير آيه: «لِيُنذِرَ الَّذِينَ لَا يَعمَلُونَ الصَّالِحَات: تا بترساند کسانى را که عمل صالح نمى کنند» بوده باشد. حال چه آن آن هایى که اصلا ايمان نمى آورند، و يا اگر ايمان مى آورند، در عمل خود مرتکب فسق و تباهى مى شوند. در هر حال، اين جمله بيان مى کند که چرا کتاب را قيّم و مستقيم بر بنده اش نازل کرده. زيرا پر واضح است که اگر کتاب خودش مستقيم و براى غير خودش قيّم نمى بود، نمى توانست انذار و بشارت باشد. و مراد از «أجر حسن»، بهشت است. به قرينه اين که در آيه بعدى فرموده: «مَاکِثِينَ فِيهِ أبَداً»، و معناى آيه روشن است. «وَ يُنذِرَ الَّذِينَ قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً»: مقصود از اينان، عموم کسانى هستند که بت پرستيده، معتقد بودند که ملائکه پسران يا دختران خدايند. و چه بسا از اينان که در باره جن و مصلحان از بشر، چنين اعتقادى داشته اند. و نيز مقصود نصارا هستند که مسيح را پسر خدا مى دانستند. هرچند که از نظر اين که قرآن کريم به يهود نسبت داده که «عزيز» را پسر خدا مى دانسته اند، يهود نيز مشمول آيه هست. انذار را در خصوص کسانى که گفتند خدا براى خود فرزند گرفته، تکرار کرد، تا مزيد اهتمام را در خصوص ايشان افاده نمايد. «مَا لهَُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لا لآبَائهِمْ کَبُرَت کلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ...»: از آيه شريفه «انّى يَکُونُ لَهُ وَلَدٌ وَ لَم تَکُن لَهُ صَاحِبَةً وَ خَلَقَ کُلّ شَئ» استفاده مى شود که مورد بحث آيه معتقد بوده اند خدا حقيقتا فرزند گرفته و فرزنددار شده است. لذا در آيه مورد بحث آن را با دو جواب رد مى کند: يکى اين که اين سخن را از روى نادانى زده اند، وعلمى بدان ندارند. دوم اين که دروغ مى گويند. جمله: «مَا لَهُم بِهِ مِن عِلمٍ»، رد بر همگى ايشان از خلف و سلفشان است، وليکن چون ايشان علم به اين نظريه را به پدران خود احاله داده، مى گفتند: «اين دين، دين پدران ما است، و آن ها بهتر از ما مى انديشيده اند، و ما جز اين که پيروى ايشان کنيم، حق اظهار نظرى نداريم». لذا خدا ميان آنان و پدرانشان فرق گذاشته، ابتدا از ايشان نفى علم نموده و سپس از پدرانشان که به آنان اعتماد کرده بودند، تا بدين وسيله هم نظريه ايشان را رد کرده باشد و هم دليلشان را. قول و اعتقاد به فرزند داشتن خدا، باطل و ممنوع است و اين که فرمود: «کَبُرَت کَلِمَة تَخرُجُ مِن أفوَاهِهِم»، براى مذمت آنان و بزرگ شمردن سخن باطل ايشان است که گفته بودند: «اتَّخَذَ اللّهُ وَلَداً». براى اين که جرأت بزرگى بر خداى سبحان کرده، شريک و تجسم و ترکيب و احتياج به کمک و جانشين را به او نسبت داده اند - تَعَالَى اللّهُ عَن ذَلِکَ عُلُوّا کَبِيراً. البته اين را هم نبايد از نظر دور داشت که بعضى از کسانى که به فرزنددار بودن خدا قائل بودند، منظورشان فرزند حقيقى نبوده، بلکه به عنوان احترام و تشريف و براى اين که قرب به خدا و خصوصيت آن شخص مورد علاقه شان را برسانند، اطلاق پسر خدا بر او مى کرده اند. مانند يهود که - به طورى که قرآن از ايشان حکايت کرده - «عزيز» را پسر خدا مى دانسته اند، و يا مى گفته اند: «نَحنُ أبنَاءُ اللّه وَ أحِبَّاؤُهُ: ما پسران و دوستان خداييم». و همچنين در کلمات بعضى از قدماى ايشان آمده که بر بعضى از مخلوقات اوليه، اطلاق پسر خدا مى کرده اند، به اين عنوان که اين ها اولين خلق خدا هستند که خدايشان آفريده و صادر کرده، همان طور که پسر از پدر صدور مى يابد و بر آن موجوداتى که واسطه اين صدور بودند، اطلاق همسر و زوج مى کرده اند. و اين دو اطلاق، هرچند که شامل آنچه که اطلاق اول مى شده، نمى شود. چون اين اطلاق از باب مجاز و به عنوان احترام بوده، وليکن هر دو از نظر شرع ممنوع است. نه صحيح است گفته شود فلان موجود، فرزند واقعى خدا است، آن طور که ما فرزندان پدران خود هستيم، و نه صحيح است بگوئيم فلان موجود آن قدر داراى شرافت است که اگر ممکن بود خدا فرزنددار شود، جز اين موجود کسى فرزند او نمى بود، و ملاک ممنوعيت اين دو اطلاق، همين بس که هر دو باعث مى شود عامه مردم گمراه گشته، رفته رفته از مجاز، حقيقت را بفهمند و به شقاوت دائمى و هلاکت جاودانه گرفتار گردند. «فَلَعَلَّک بَاخِعٌ نَفْسک عَلى آثَارِهِمْ إِن لَّمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً»: کلمۀ «بخوع» و «بخع»، به معناى کشتن و هلاک کردن است. و «آثار»،به معناى علامت هاى پا و اثر قدم هاى کسى است که از زمين نرم عبور کرده باشد. و کلمۀ «أسف»، به معناى شدت اندوه است، و مراد از «بِهَذَا الحَدِيث»، همين قرآن کريم است. اين آيه و دوآيه بعدش، در مقام خرسندى و تسلى خاطر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، و حرف «فاء» که بر سر آيه آمده، براى تفريع کلام بر کفر و انکار ايشان به آيات خدا است که از آيات قبلى استفاده مى شد. و معناى آيه چنين است: مثل اين که بوى اين مى آيد که از شدت اندوه بر اعراض کفار از قرآن و انصرافشان از شنيدن دعوتت، خودت را از بين ببرى. البته ما مسأله اعراض و انصراف را از کلمه «آثار» در آورديم، که خود استعاره است. «إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلى الاَرْضِ زِينَةً لهََّا لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً... صَعِيداً جُرُزاً»: کلمۀ «زينت» به معناى هر امر زيبايى است که وقتى منضم به چيزى شود، جمالى به او مى بخشد، به طورى که رغبت هر کسى را به سوى آن جلب مى کند. و کلمۀ «صَعِيد»، به معناى قشر زمين است و کلمۀ «جرز»، به طورى که مجمع البيان گفته، زمينى است که گياه نروياند، گويى تخم گياهان را مى خورد. هدف از خلق زينت بر روى زمين، آزمايش انسان ها، بر اساس اعتقاد و عمل است در اين دو آيه، بيان عجيبى در حقيقت زندگى بشر در زمين ايراد شده و آن، اين است که نفوس انسانى - که در اصل جوهرى است علوى و شريف - هرگز مايل نبوده که به زمين دل ببندد ودر آن جا زندگى کند، ولى عنايت خداوند تبارک و تعالى، چنين تقدير کرده که کمال و سعادت جاودانه او از راه اعتقاد و عمل حق تأمين گردد. به همين جهت، تقدير خود را از اين راه به کار بسته که او را در موقف اعتقاد و عمل نهاده، به محک تصفيه و تطهيرش برساند و تا مدتى مقدر در زمينش اسکان داده، ميان او و آنچه که در زمين هست، علقه و جذبه اى برقرار کند و دلش به سوى مال و اولاد و جاه و مقام شيفته گردد. اين معنا را از اين جاى آيه استفاده کرديم که مى فرمايد: آنچه در زمين هست، ما زينت زمين قرارش داديم. و زينت بودن ماديات، فرع بر اين است که در دل بشر و در نظر او محبوب باشد، و دل او به آن ها بستگى و تعلق يافته، در نتيجه سکونت و آرامش يابد. آنگاه وقتى آن مدت معين که خدا براى سکونتشان در زمين مقرر کرده، به سر آمد، و يا به عبارتى آن آزمايشى که خدا مى خواست از فرد فرد آنان به عمل آورد و تحقق يافت، خداوند آن علاقه را از بين آن ها و ماديات محو نموده، آن جمال و زينت و زيبايى که زمين را از آن مى گيرد، و زمين به صورت خاکى خشک و بى گياه مى شود، آن سرسبزى و طراوت را از آن سلب مى کند، و نداى رحيل و کوس کوچ را براى اهلش مى کوبد، از اين آشيانه بيرون مى روند، در حالى که چون روز تولدشان منفرد و تنها هستند. اين سنت خداى تعالى در خلقت بشر و اسکانش در زمين و زينت دادن زمين و لذائذ مادى آن است، تا بدين وسيله فرد فرد بشر را امتحان کند و سعادتمندان از ديگران متمايز شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۳۳ و به همين منظور، نسل ها را يکى پس از ديگرى به وجود مى آورد و متاع هاى زندگى را که در زمين است، در نظرشان جلوه مى دهد. آنگاه آنان را به اختيار خود وا مى گذارد تا آزمايش تکميل گردد. بعد از اتمام آن، ارتباط مزبور را که ميان آنان و آن موجودات بود، بريده، از اين عالم که جاى عمل است، به آن نشئه که سراى حساب است، منتقلشان مى کند. همچنان که فرموده: «وَ لَو تَرَى إذ الظَّالِمُونَ فِى غَمَراتِ المَوتِ وَ المَلَائِکَة بَاسِطُوا أيدِيهِم أخرِجُوا أنفُسَکُم... وَ لَقَد جِئتُمُونَا فُرَادَى کَمَا خَلَقنَاکُم أوَّلَ مَرَّةٍ وَ تَرَکتُم مَا خَوَّلنَاکُم وَرَاءَ ظُهُورِکُم وَ مَا نَرَى مَعَکُم شُفَعَاءَکُمُ الَّذِينَ زَعَمتُم أنَّهُم فِيکُم شُرَکَاء لَقَد تَقَطَّعَ بَينَکُم وَ ضَلَّ عَنکُم مَا کُنتُم تَزعُمُون». پس حاصل معناى آيه اين شد که: اعراض ايشان از دعوت و انذار و تبشيرت، باعث تأسف بيش از حد تو نشود، و اگر مى بينى که سرگرم تمتع از امتعه حيات مادى اند، ناراحت مباش. زيرا اين ها اولين مردمى نيستند که چنين هستند و کارى هم نمى توانند بکنند، بلکه نه تنها نمى توانند کارى صورت دهند، بلکه همين اعراض و سرگرمى به متاع دنيا، خود آزمايش الهى است که ايشان را مسخر کرده است. آرى، اين ماييم که بشر را در روى زمين منزل و متاع هاى آن را در نظرش جلوه داديم، که بينندگان را مفتون خود کند تا نفوسشان مجذوب گشته، امتحان ما صورت گيرد و معلوم شود که کدامشان بهتر عمل مى کنند، و آنگاه پس از اتمام امتحان، به تحقيق که همين ما زمين و آنچه را که در آن است، به صورت سرزمين خشک و فاقد چيزى که مايه رغبت باشد، در مى آوريم. پس ناگفته پيداست که خداى سبحان از همه بشر ايمان نخواسته، تا ايمان نياوردن عده اى به معناى شکست خوردنش باشد، و استمرارشان در کفر و ضلالت به معناى مغلوب شدن خدا باشد، و از اين جهت تو ناراحت شوى، بلکه همين سرنوشت را، خود او برايشان تنظيم نموده، تا امتحانشان کند. پس در هر حال، خدا در آنچه خواسته، غالب است. از آنچه گذشت، اين معنا روشن گرديد که جملۀ «وَ إنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيهَا صَعِيداً جُرُزاً»، از باب استعاره به کنايه است، و مراد از آن، قطع رابطه تعلق بين انسان و متاع هاى زندگى زمينى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۳۳۴ و چه بسا از مفسران که گفته اند: منظور از اين تعبير، حقيقت معناى صعيد جرز است، نه معناى کنايه اى، و معنايش اين است که: «و هر آن زينتى که بر زمين است را، مجددا با خاک يکسان خواهيم کرد و زمين را به نحوى قرار خواهيم داد که نه چيزى رویيدنى در آن باشد، و نه چيزى بر زمين موجود باشد». و جملۀ «مَا عَلَيهَا: آنچه بر روى آن است»، از قبيل به کار بردن اسم ظاهر در جاى ضمير است، و گرنه جا داشت بفرمايد: «وَ إنّا لَجَاعِلُوهُ». شايد خواسته است عنايت بيشتر به وصف بودنش بر زمين را افاده کند. رده:تفسیر المیزان