تفسیر المیزان

و اگر بپرسى: چطور ممکن است «أطراف نهار»، مفعولٌ مَعَه باشد با اين که ظرف براى تسبيح است، به تقدير «فِى» در آن، همچنان که کلمۀ «آنَاء اللَّيل» نيز، ظرف براى تسبيح است؟ در جواب مى گوييم: لفظ «آناء اللَّيل»، ظرف نيست، و چگونه ممکن است لفظ آن ظرف باشد، با اين که «مِن» بر سر آن در آمده؟ و با بودن آن ديگر ممکن نيست «فِى» نيز در تقدير باشد، تا ظرف شود. و ناگزير معناى جمله بر لفظ «فى» دلالت کند، و معناى «وَ مِن آنَاءِ اللَّيلِ فَسَبِّح»، «وَ بَعضُ آنَاءِ اللَّيلِ فَسَبِّح فِيهِ» باشد. وقتى در اين جمله چنين بود، چرا در جملۀ «وَ أطرَافَ النَّهَار» چنين نباشد. يعنى کلمۀ «فى» در تقديرش نباشد، بلکه از معنايش استفاده شود، و خودش مفعولٌ معه باشد، و معنايش اين باشد که قبل از طلوع و غروب آفتاب با اطراف نهارى که در آن تسبيح مى کنى... و خلاصه ظرف در هر دو طرف از معنا فهميده شود، نه از لفظ «فِى» تقديرى. (توجه فرماييد). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۳۲ بنابراين اگر بگوييم: مراد از تسبيح در آيه، غير نمازهاى واجب است، در اين صورت مراد از تسبيح در اجزاى اول روز و اجزاى آخر روز، و اجزايى از شب، به ضميمه اجزاى اول روز و آخر آن خواهد بود، و ديگر محذور تکرار، و نيز محذور اطلاق لفظ جمع بر کمتر از سه لازم نمى آيد. و اگر بگوييم: مراد از تسبيح در آيه شريفه، همان نمازهاى يوميه است، در اين صورت آيه شريفه تنها متضمن امر به نماز صبح و عصر و دو نماز مغرب و عشا خواهد بود، نظير امرى که در آيه «أقِمِ الصَّلَوة طَرَفَىِ النَّهَار وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيل» بود، که آن نيز متعرض چهار نماز شده. و شايد تعبير از دو هنگام صبح و عصر در آيه مورد بحث به اطراف روز، براى اشاره به وسعت آن دو وقت باشد. و اما اين که چرا تنها متضمن چهار نماز از نمازهاى پنجگانه يوميه شده، عيبى ندارد. براى اين که اين سوره به طورى که به زودى هم به آن اشاره خواهيم کرد، از سوره هاى اولى است که در مکه نازل شده، و اخبار مستفيضه از طرق عامه و خاصه نيز دلالت دارد بر اين که واجبات روزانه در معراج پنج نماز تشريع شده، همچنان که مى بينيم در سوره «إسراء» که بعد از معراج نازل شده، پنج نماز ذکر شده، و فرموده: «أقِمِ الصَّلَوة لِدُلُوکِ الشَّمسِ إلَى غَسَقِ اللَّيلِ وَ قُرآنَ الفَجر». پس شايد آنچه از نمازهاى يوميه در هنگام نزول سوره «طه» و نيز سوره «هود» که قبل از «إسراء» نازل شده اند، واجب شده بوده، چهار نماز بوده، و تا نزول سوره «إسراء» نماز ظهر واجب نشده بوده، بلکه ظاهر دو آيه سوره «طه» و سوره «هود» هم همين است. و معلوم است که بنابراين وجه ديگر آن اشکالى که وارد مى شود بر قولى که مى گفت مراد از «تسبيح»، نمازهاى پنجگانه است بر اين قول وارد نمى شود. چون در آن وجه در انطباق اطراف نهار بر نماز ظهر، با اين که وسط روز است، دچار اشکال مى شديم. چگونه تسبيح و تحميد خدا، انسان را به مقام رضا مى رساند «لَعَلَّکَ تَرضَى» - سياق سابق که اعراض کفار از ياد خدا و نسيان ايشان آيات او و اسرافشان در امر او و ايمان نياوردنشان را ذکر مى کرد، و نيز تأخير انتقام از ايشان و دستور صبر و تسبيح و تحميد به رسول خدا را ذکر مى نمود، اقتضاء دارد که مراد از رضا، رضاى به قضاى خدا و قدر او باشد، که در این ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۳۳ صورت، معنا اين طور مى شود: صبر کن و پروردگارت را حمد و تسبيح گوى، آن قدر که حالت رضا برايت حاصل شود، رضاى به قضاى خدا. بنابراين، جمله مزبور نظير آيه «وَ استَعِينُوا بِالصَّبرِ وَ الصَّلَوة» مى شود. و اما اين که چطور تسبيح و تحميد خدا رضا مى آورد؟ وجهش اين است که تنزيه فعل خدا را نقص و عيب، و او را به ثناى جميل ياد کردن و مداومت در اين کار، باعث مى شود انسان انس قلبى به خدا پيدا کند و علاقمند به بيشتر کردن آن شود. وقتى انس به زيبايى و جمال فعل خدا و نزاهت او زياد شد، رفته رفته، اين انس در قلب رسوخ پيدا مى کند و آنگاه آثارش در نظر نفس هويدا گشته، خطورهايى که مايه تشويش در درک و فکر است، از نفس زايل مى گردد و چون جبلّى نفس اين است که به آنچه دوست دارد، راضى و خوشنود باشد و آنچه غير جميل و داراى نقص و عيب است، دوست ندارد. لذا ادامه ياد خدا با تسبيح و تحميد باعث مى شود که به قضاى خدا راضى گردد. بعضى گفته اند: مراد از جملۀ «لَعَلَّکَ تَرضَى»، اين است که به شفاعت و درجه رفيع در درگاه خدا راضى شوى. بعضى ديگر گفته اند: به همه آنچه خدا وعده داده، ياريت کند و دينت را در دنيا عزيز گردانده و در آخرت، شفاعت و بهشت ارزانى بدارد، راضى شوى. «وَ لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْک إِلى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنهُمْ زَهْرَةَ الحَْيَوةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنهُمْ فِيهِ...»: «مدّ عين»، به معناى مدّ ديد آن است. يعنى نگاه را طولانى کردن، و در اين تعبير، مجاز عقلى به کار رفته و نگاه طولانى به هر چيز کنايه است از شدت علاقه و محبت به آن. و مراد از کلمۀ «أزواج» - به طورى که گفته شده - اصناف کفار و يا جفت هاى زن و شوهرى از کفار است، (که همان معناى خانواده مى باشد)، و اگر «ازواج» را نکره آورد، براى اندک نشان دادن آنان است و اظهار اين که اينان آن قدر ناچيزند که قابل اعتناء نيستند. جملۀ «زَهرَة الحَيَوة الدُّنيَا»، به منزله تفسير است بر جملۀ «مَا مَتَّعنَا بِهِ» و کلمۀ «زَهرَة»، منصوب به فعلى است در مقدر و تقدير آن «نَعنِى بِهِ» و يا «جَعَلنَا لَهُم زَهرَةَ الحَيَوة الدُّنيَا» است. و مقصود از «زَهره حيات دنيا»، زينت و بهجت آن است، و کلمۀ «نَفتِنَهُم» از «فتنه» است که به معناى آزمايش و سنجيدن است. بعضى گفته اند، مراد از آن «فتنه»، عذاب است. چون زيادى مال و اولاد، نوعى عذاب است از ناحيه خداى تعالى، همچنان که فرمود: «وَ لَا تُعجِبُکَ أموَالُهُم وَ أولَادُهُم إنَّمَا يُرِيدُ اللّهُ أن يُعَذِّبَهُم بِهَا فِى الدُّنيَا وَ تَزهَقَ أنفُسُهُم وَ هُم کَافِرُون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۳۴ و مراد از جملۀ «رِزقُ رَبِّکَ خَيرٌ وَ أبقَى» به قرينه مقابله با «زهره حيات دنيا» عبارت است از: رزق حيات آخرت، که معلوم است هم بهتر است و هم ماندنى تر. و معناى آيه اين است که: چشم خود را به زينت حيات دنيا و بهجت آن، که ما اصنافى از مردم و يا عده معدودى از ايشان را به آن اختصاص داده ايم، تا امتحانشان کنيم و ببينيم در آنچه روزيشان کرده ايم، چه مى کنند، مدوز. زيرا آنچه پروردگارت به زودى در آخرت روزيت مى کند، بهتر و ماندنى تر است. ==مراد از اهل پيامبر«ص» در آيه: «وَ أمُر أهلَکَ بِالصَّلوة»== «وَ أْمُرْ أَهْلَک بِالصَّلَوةِ وَ اصطبرْ عَلَيهَا لا نَسئَلُک رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُک وَ الْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى ...»: اين آيه، سياقى سازگار با سياق ساير آيات سوره دارد و پيدا است که مانند بقيه آيات مکى است. علاوه بر اين، ما تاکنون به کسى بر نخورده ايم که بگويد در ميان همه آيات سوره، اين يکى مدنى است. پس بنابراين جملۀ «أهلَکَ» بر حسب انطباقش با هنگام نزول، خديجه همسر آن جناب و على «عليه السلام» هستند. چون على «عليه السلام» هم اهل آن جناب و در خانه آن جناب بود، و يا آن دو بزرگوار به ضميمه بعضى از دختران رسول خدايند. پس اين که بعضى گفته اند: مراد از «اهل»، همسران و دختران و دامادش على است، و اين که بعضى ديگر گفته اند: مراد همه پيروان از امت او هستند، و نيز قول ديگران که گفته اند: مراد از آن همسران و دختران و خويشاوندان از بنى هشام و بنى مطلب است، صحيح نيست. هرچند قول اول از نظر انطباق آيه، (نه از حيث مورد نزول)، حرف بدى نيست، و اين که گفتيم نه از حيث مورد نزول، براى اين بود که گفتيم آيه در مکه نازل شده و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در مکه، همسرى به غير خديجه «عليها السلام» نداشت. «لَا نَسئَلُکَ رِزقاً نَحنُ نَرزُقُک» - ظاهر مقابله اى که ميان اين دو جمله واقع شده، اين است که مراد از سؤال رزق، درخواست براى خودش باشد، و اين کنايه است از اين که ما (خداى تعالى) از تو بى نيازيم و تو محتاج مايى. پس آيه در معناى آيه «وَ مَا خَلَقتُ الجِنَّ وَ الإنسَ إلّا لِيَعبُدُون مَا أُرِيدُ مِنهُم مِن رِزقٍ وَ مَا أُرِيدُ أن يُطعِمُون إنَّ اللّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو القُوَّهِ المَتِين» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۳۵ و نيز از نظر آن ذيلى که دارد، يعنى جملۀ «وَ العَاقِبَةُ لِلتَّقوَى»، در معناى آيه «لَن يَنَالَ اللّهَ لُحُومُهَا وَ لَا دِمَائُهَا وَلَکِن يَنَالُهُ التَّقوَى مِنکُم» مى باشد. پس اين که بعضى از مفسران، درخواست رزق را در اين آيه به درخواست رزق براى خلق، يا براى شخص رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» تفسير کرده اند، صحيح نيست. و تفسير و بحث در پيرامون جملۀ «وَ العَاقِبَةٌ لِلتَّقوَى»، مکرر گذشته است. و بعيد نيست که از آيه شريفه به خاطر اين که امر به نماز را منحصر در اهل رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» کرده، با اين که در دو آيه قبل، آن را منحصر در خود رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» کرده بود و مى فرمود: در چهار هنگام نماز بخوان و صبر بکن، و نيز با در نظر گرفتن اين که آن جناب را نهى مى کرد از اين که چشم به زر و زيور دنيايى کفار بدوزد، بر مى آيد که اين سوره در اوائل بعثت، يا خصوص اين آيه در آن موقع نازل شده است. و از ابن مسعود هم روايت شده که سوره «طه» از عتاق اول، يعنى سوره هاى قديمى است. «وَ قَالُوا لَوْلا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِن رَّبِّهِ أَوَ لَمْ تَأْتهِم بَيِّنَةُ مَا فى الصُّحُفِ الاُولى»: اين آيه، حکايت گفتار مشرکان مکه است که به عنوان تعريض به قرآن گفته اند: اين قرآن، آيتى نيست که بر نبوت دلالت کند. بايد آيتى بياورد نظير آياتى که پيغمبران نخست آوردند. کلمۀ «بيّنه» به معناى شاهد بيان کننده، و يا شاهد روشن است. و بعضى گفته اند: به معناى بيان است. هرچه باشد، اين که گفته اند: «اگر آيتى از ناحيه پروردگارش نياورد»، منظورشان اهانت به قرآن کريم و عاجز ساختن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در آوردن آيت پيشنهادى است و جمله «أوَ لَم تَأتِهِم بَيِّنَة...» پاسخ از آن اعتراض است، و معنايش بنابر وجه اول از دو معنايى که براى کلمه «بيّنه» کرديم، اين مى شود که: «مگر نيامد براى ايشان شاهدى، که شهادت دهد بر آنچه در کتاب هاى نخستين - تورات و انجيل و سائر کتب آسمانى - از شرايع و حقايق معارف است، و بيان کننده آن ها باشد. بله آمد، و آن قرآن است که به وسيله مردى درس نخوانده آمده است. مردى که هيچ سابقه مراجعه به معلمى که تعليمش دهد، و تلقينش کند، نداشته است». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۳۶ و اما بنابر وجه دوم معنا چنين مى شود: «مگر نيامد براى ايشان بيان آنچه در کتب نخستين از اخبار امت هاى گذشته بود، آن هايى که بر انبياى خود معجزاتى پيشنهاد کردند، و آن انبيا هم آن معجزات را آوردند، و آوردن آن ها باعث هلاکت و استيصال آنان شد. چون بعد از آمدن آن معجزات باز هم ايمان نياوردند. با اين حال، مردم امروز چرا متنبه نمى شوند، و ايشان هم مانند آن اقوام گذشته پيشنهاد معجزه مى کنند، با اين که معجزه قرآن برايشان آمد»؟ هر يک از اين دو معنا را که قبول کنيم، نظيرش در کلام خداى تعالى آمده است. «وَ لَوْ أَنَّا أَهْلَکْنَاهُم بِعَذَابٍ مِّن قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسلْتَ إِلَيْنَا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آيَاتِک مِن قَبْلِ أَن نَّذِلَّ وَ نخْزَى»: ظاهرا ضمير در «مِن قَبلِهِ» به کلمه «بيّنة» - که در آيه قبلى بود - بر مى گردد. چون مقصود از آن قرآن است، و معناى آيه اين است که: اگر ما کفار را به خاطر اسرافى که در کفر ورزيدند، به عذابى هلاک کنيم قبل از آن که بر آنان بينه نازل سازيم و حجت را بر آنان تمام کنيم، آن وقت حجت به نفع آنان و به ضرر ما، و خلاصه حق به جانب ايشان مى شد. چون مى گفتند: پروردگارا! چرا رسولى به سوى ما گسيل نکردى، تا قبل از آن که به عذاب استيصال هلاک و بيچاره شويم، آيات تو را پيروى کنيم؟ بعضى از مفسران گفته اند: ضمير مذکور به رسول بر مى گردد، هرچند چنين لفظى قبلا نيامده، ولى از مضمون آيه قبلى استفاده مى شود. به شهادت اين که گفتند: «چرا رسولى به سوى ما نفرستادى»، و اين وجه از نظر لفظ، وجهى قريب و نزديک به ذهن است، ولى معناى اول از نظر معنا، قريب به ذهن است، و جملۀ «فَنَتَّبِعَ آيَاتِک» آن را تأييد مى کند. چون نفرمود: «فَنَتَّبِعَ رَسُولَکَ». «قُلْ کُلُّ مُّترَبِّصٌ فَترَبَّصُوا فَستَعْلَمُونَ مَنْ أَصحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِىّ وَ مَنِ اهْتَدَى»: کلمۀ «تَرَبُّص» به معناى انتظار است، و «صراط سوىّ»، به معناى راه مستقيم است، و جملۀ «کُلٌّ مُتَرَبِّصٌ»، معنايش اين است که: «بگو هر يک از ما و شما منتظريم. ما منتظريم تا وعده اى که درباره شما خدا به ما داده، که دين خود را بر کفر شما جلو مى اندازد و نور خود را تمام مى کند، فرا رسد. شما هم منتظريد تا بلاها بر سر ما هجوم آورد، و شما بتوانيد دعوت حق ما را باطل کنيد، و هر يک از ما و شما راه خود را به سوى آرزو و هدف خود گرفته، پيش مى رود، پس شما منتظر باشيد». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۳۷ و اين جمله، تهديد است. مى فرمايد: به زودى خواهيد فهميد که کدام يک از ما و شما راه درست را پيموده، و آن صراط مستقيمى که آدمى را به هدفش مى رساند، طى کرده، و کدام يک به مطلوب خود راه يافته است، که اين جمله از اخبار غيبى است که فتح و پيروزى مسلمان را پيشگويى مى کند. بحث روايتى در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «لَکَانَ لِزَاماً وَ أجَلٌ مُسَمّى» گفته است: عذاب بر آنان نازل مى شد، وليکن خداى تعالى، آن را تا مدتى معين تأخير انداخت. و در الدر المنثور است که طبرانى و ابن مردويه و ابن عساکر، از جرير، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده اند که در ذيل جملۀ «وَ سَبِّح بِحَمدِ رَبِّکَ قَبلَ طُلُوعِ الشَّمسِ وَ قَبلَ غُرُوبِهَا» فرمود: يعنى قبل از طلوع آفتاب، نماز صبح را و قبل از غروب آن، نماز عصر را بخوان. و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «وَ مِن آنَاءِ اللَّيلِ فَسَبِّح وَ أطرَافَ النَّهَار» گفته: يعنى صبح و شام. مؤلف: اين روايت، گفتار گذشته ما را تأييد مى کند. و در کافى، به سند خود، از زراره، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که گفت: به حضرتش عرضه داشتم: «وَ أطرَافَ النَّهَار لَعَلَّکَ تَرضَى» يعنى چه؟ فرمود: يعنى در روز، نافله بخوان. مؤلف: اين روايت، «تسبيح» را به معناى مطلق نماز، و يا مطلق تسبيح گرفته. و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «وَ لَا تَمُدَّنَّ عَينَيک...» مى گويد: امام صادق «عليه السلام» فرمود: وقتى که اين آيه نازل شد، رسول خدا برخاست و نشست. آنگاه فرمود: کسى که در ناکامی ها، به آنچه نزد خدا است، دلگرم نباشد، دلش از حسرت بر دنيا پاره پاره مى شود و کسى که چشم به آنچه مردم دارند، بدوزد، اندوهش بسيار گشته و هرگز از غيظ تهى نمى شود. و کسى که نفهمد که خداى تعالى، غير از خوردن و آشاميدن، نعمت هايى دارد، اجلش کوتاه و عذابش نزديک مى گردد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۳۸ و در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه و ابن راهويه و بزار و ابويعلى و ابن جرير و ابن منذر و ابن ابى حاتم و ابن مردويه و خرائطى، در کتاب مکارم الاخلاق خود، و ابونعيم در کتاب معرفت، همگى از ابى رافع روايت کرده اند که: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» وقتى شخصى را ميهمان کرد، در حالى که طعامى که شايسته ميهمان باشد، نداشت. مرا نزد مردى يهودى فرستاد که مقدارى آرد به ما نسيه بدهد، تا روز اول رجب، پول آن را مى آورم. يهودى در پاسخ گفت: نسيه نمى دهم، مگر با گرو. من به خدمت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آمده و جريان را بازگو کردم. فرمود: هان! به خدا سوگند، که من در آسمان امين و در زمين امين هستم. اگر به ما سلف دهد و يا بفروشد، پولش را به او مى رسانيم. اينک زره مرا به عنوان رهن برايش ببر. مى گويد من بيرون نشدم، تا آن که آيه «وَ لَا تَمُدَّنَّ عَينَيکَ إلَى مَا مَتَّعنَا بِهِ أزوَاجاً مِنهُم» نازل گرديد، و گويا او را درباره ناکامی هاى دنيايى، دلدارى مى دهد. مؤلف: مضمون آيه مذکور، مخصوصا ذيل آن، با قصه اى که در روايت آمده نمى سازد. و در همان کتاب است که ابن مردويه و ابن عساکر و ابن نجار، از ابوسعيد خدرى روايت مى کند که گفت: وقتى آيه «وَ امُر أهلَکَ بِالصَّلَوة» نازل شد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» همواره تا هشت ماه به در خانه على مى آمد و مى فرمود: «الصَلَوةٌ رَحِمَکُمُ اللّهُ إنَّمَا يُرِيدُ اللّهُ لِيُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ أهلَ البَيتِ وَ يُطَهِّرَکُم تُطهِيراً: نماز، خدا رحمتتان کند، همانا خدا مى خواهد پليدى را از شما اهل بيت دور نموده، آن طور که خود مى داند، تطهيرتان کند». مؤلف: اين روايت را، صاحب مجمع البيان نيز، از خدرى نقل کرده، ولى در نقل او، به جاى هشت ماه، نُه ماه آمده. و همين معنا، در کتاب عيون، در ضمن بحثى که ميان حضرت رضا «عليه السلام» و مأمون شده، از آن جناب نقل شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۳۹ و قمى نيز، آن را در تفسير خود، به طور رفع آورده. و تقييد نُه ماه، مبنى بر رفتارى است که راوى از عمل رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مشاهده کرده، نه اين که راوى خواسته باشد تاريخ و تحديد آن را معين کرده باشد. به دليل روايتى که شيخ در امالى، به سند خود، از ابى الحميراء روايت کرده که گفت: من چهل صبح، شاهد رفتار رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بودم که مى آمد درب خانه على و فاطمه و دو طرف چهار چوبۀ درب را مى گرفت و مى فرمود: «سلام بر شما اهل بيت و رحمت و برکات خدا بر شما! نماز، خدا رحمت تان کند. خدا مى خواهد پليدى را از شما اهل بيت برداشته، آن طور که خود مى داند، تطهيرتان کند». و ظاهر روايت اين است که آيه شريفه در مدينه نازل شده است و حال آن که تا آن جا که من ياد دارم، احدى اين را نگفته، و شايد مراد بيان اين معنا باشد که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در مدينه اين کار را مى کرد، تا به آيه شريفه که در مکه نازل شده، عمل کرده باشد، هرچند که اين احتمال هم از لفظ آيه، بعيد است. ولى روايت قمى که قبلا بدان اشاره کرديم، اين احتمال را تأييد مى کند. چون در آن آمده: «پس همواره اين عمل را همه روزه انجام مى داد، حتى زمانى هم که به مدينه آمد، تا از دنيا رفت». و داستان امر فرمودنش اهل بيت را به نماز، به طرق ديگرى غير آنچه آورديم، نيز روايت شده. و در الدر المنثور است که ابوعبيد و سعيد بن منصور و ابن منذر و طبرانى، در کتاب اوسط، و ابونعيم در حليه، و بيهقى در کتاب شعب الايمان، به سند صحيح، از عبداللّه بن سلام روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، وقتى خاندانش دچار شدت تنگى مى شدند، دستورشان مى داد به نماز و اين آيه را تلاوت مى کرد: «وَ امُر أهلَکَ بِالصَّلَوة...». مؤلف: اين معنا، از احمد در کتاب زهد، ابن ابى حاتم، و بيهقى در شعب الايمان، نيز از ثابت، از آن جناب روايت شده، و بنابراين روايت، مراد از «تسبيح»، معنايى وسيع تر از معناى لغوى آن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۴۰ «سوره انبیاء» آيات ۱ - ۱۵ سوره انبياء * سوره «انبياء»، مکى است، و ۱۱۲ آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * اقْترَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَ هُمْ فى غَفْلَةٍ مُّعْرِضونَ(۱) مَا يَأْتِيهِم مِن ذِکرٍ مِن رَبِّهِم مُحْدَثٍ إِلّا استَمَعُوهُ وَ هُمْ يَلْعَبُونَ(۲) لاهِيَةً قُلُوبُهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظلَمُوا هَلْ هَذَا إِلّا بَشرٌ مِثْلُکُمْ أَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَ أَنتُمْ تُبْصِرُونَ(۳) قَالَ رَبّى يَعْلَمُ الْقَوْلَ فى السَّمَاءِ وَ الاَرْضِ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ(۴) بَلْ قَالُوا أَضغَاثُ أَحْلَامِ بَلِ افْترَاهُ بَلْ هُوَ شاعِرٌ فَلْيَأْتِنَا بِآيَةٍ کمَا أُرْسِلَ الاَوَّلُونَ(۵) مَا آمَنَت قَبْلَهُم مِن قَرْيَةٍ أَهْلَکْنَاهَا أَفَهُمْ يُؤْمِنُونَ(۶) وَ مَا أَرْسلْنَا قَبْلَک إِلّا رِجَالاً نُّوحِى إِلَيهِمْ فَسئَلُوا أَهْلَ الذِّکرِ إِن کُنتُمْ لا تَعْلَمُونَ(۷) وَ مَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَداً لا يَأْکُلُونَ الطعَامَ وَ مَا کانُوا خَالِدِينَ(۸) ثُمَّ صَدَقْنَاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنجَيْنَاهُمْ وَ مَن نَّشاءُ وَ أَهْلَکنَا الْمُسرِفِينَ(۹) لَقَدْ أَنزَلْنَا إِلَيْکُمْ کتَاباً فِيهِ ذِکْرُکُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ(۱۰) وَ کَمْ قَصَمْنَا مِن قَرْيَةٍ کانَت ظالِمَةً وَ أَنشأْنَا بَعْدَهَا قَوْماً آخَرِينَ(۱۱) فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنَا إِذَا هُم مِنهَا يَرْکُضُونَ(۱۲) لا تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلى مَا أُتْرِفْتُمْ فِيهِ وَ مَساکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسئَلُونَ(۱۳) قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا کُنَّا ظالِمِينَ(۱۴) فَمَا زَالَت تِلْک دَعْوَاهُمْ حَتىّ جَعَلْنَاهُمْ حَصِيداً خَامِدِينَ(۱۵) «ترجمه آیات» به نام خداوند بخشنده مهربان. زمان حساب دادن اين مردم نزديک شده و آن ها در بى خبرى، همچنان روى گردانند. (۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۴۱ هيچ پند تازه اى از پروردگارشان به سويشان نيايد، مگر آن که به عنوان استهزاء به آن گوش فرا دهند. (۲) دل هايشان مشغول و سرگرم ماديات است و آنان که ستمگرند، اين راز خود را نهانى گويند، که آيا اين جز بشرى مثل شما است؟ چرا شما با دو چشم بينا به جادو رو مى کنيد!(۳) بگو: پروردگار من، در آسمان و زمين، همه گفتارها را مى داند و او شنوا و دانا است. (۴) نه تنها آن را جادو مى خوانند، بلکه پندارهاى مشوش و بلکه از اين هم بدتر، آن را تزوير و افتراء مى نامند، و بلکه او را شاعر خيال پرداز معرفى مى کنند و مى گويند: اگر شاعر نيست، پس معجزه اى نظير معجزه گذشتگان براى ما بياورد. (۵) پيش از ايشان، هيچ فرقه اى که هلاکش کرديم، به معجزه ها ايمان نياورده بود، اينان چگونه ايمان مى آورند؟(۶) ما پيش از تو مردانى نفرستاده ايم، مگر اين که به آن ها وحى مى کرده ايم، اگر خودتان نمى دانيد، از اهل کتاب بپرسيد.(۷) ما پيغمبران را پيکرهايى که غذا نخورند و جاودان بمانند، قرار نداديم. (۸) آنگاه وعده خويش را با آنان وفا کرديم، آن ها و هر که را خواستيم، نجاتشان داديم و افراط کاران را هلاک کرديم. (۹) به شما کتابى نازل کرده ايم، که يادبود شما در آن استف چرا نمى فهميد.(۱۰) چه بسيار مناطق آباد ستمگرى را در هم شکستيم و از پس، آن گروهى ديگر پديد آورديم. (۱۱) و چون صلابت ما را احساس کردند، از آن گريزان شدند.(۱۲) (به ايشان گفتيم) نگريزيد، به سوى لذت ها و مسکن هاى خويش باز گرديد، شايد سراغ شما را بگيرند. (۱۳) گفتند: اى واى بر ما که ستمگر بوده ايم. (۱۴) ادعايشان همواره همين بود، تا آن که ريشه آن ها را قطع کرديم و خاموششان ساختيم. (۱۵) «بیان آیات» غرض و مفاد کلى سوره مبارکه انبياء غرض اين سوره، گفتگو پيرامون مسأله نبوت است که مسأله توحيد و معاد را زيربناى آن قرار داده. نخست، داستان نزديک بودن روز حساب و غفلت مردم از آن، و نيز اعراضشان از دعوت حقى، که متضمن وحى آسمانى است را، ذکر مى کند، که ملاک حساب روز حساب، همين ها است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۴۲ و سپس از آن جا به موضوع نبوت، و استهزاء مردم منتقل مى شود. نبوت خاتم انبياء «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و نسبت ساحر به وى دادن و کلماتش را هذيان و خودش را مفترى و شاعر خواندن را ذکر مى کند. آنگاه گفتار آنان را با ذکر اوصاف کلى انبياى گذشته به طور اجمال رد نموده، مى فرمايد: پيغمبر اسلام نيز همان گرفتاری ها را بايد ببيند. چون آنچه اين مى گويد، همان است که آن حضرات مى گفتند. پس از آن، داستان جماعتى از انبياء را براى تأييد گفتار اجمالى خود مى آورد و سخنى از موسى و هارون، سرگذشتى از ابراهيم و اسحاق و يعقوب و لوط، و شرحى از نوح و داوود و سليمان و ايوب و اسماعيل و ادريس و ذوالکفل و ذوالنون و زکريا و يحيى و عيسى مى آورد. آنگاه با ذکر «يوم الحساب» و آنچه که مجرمان و متقين در آن روز کيفر و پاداش مى بينند، بحث را خلاصه گيرى مى کند و مى فرمايد: سرانجام نيک از آنِ متقين خواهد بود و زمين را بندگان صالحش ارث مى برند. و آنگاه مى فرمايد که: اعراضشان از نبوت به خاطر اعراضشان از توحيد است و به همين جهت بر مسأله توحيد اقامه حجت مى کند، همان طور که بر مسأله نبوت اقامه نموده و از آن جايى که اين سوره به دليل سياقش و به اتفاق مفسران در مکه نازل شده، تهديد و وعيد در آن، از بشارت و وعده بيشتر است. معناى نزديک شدن حساب - قيامت - به مردم «اقْترَب لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ وَ هُمْ فى غَفْلَةٍ مُّعْرِضونَ»: کلمه «اقتراب»، از باب «افتعال» و از ماده «قُرب» است، که هر دو به يک معناى است. چيزى که هست، «اقتراب»، بليغ تر از «قُرب» است. چون به خاطر زيادى حروفى که از آن تشکيل يافته، عنايت بيشترى به نزديکى و قرب را افاده مى کند، و هر دو باب با حرف «مِن» و «إلى» متعدى مى شود. مثلا مى گويند: «اقتَرَبَ و قَرُبَ زيدٌ مِن عَمرو»، و يا «اقتَرَبَ وَ قَرُبَ زَيدٌ إلى عَمرو». يعنى زيد به عمرو نزديک شد، ولى اگر با حرف «مِن» متعدى شود، نسبت نزديکى از عمرو گرفته شده، و اگر با «إلى» متعدى شود، اين نسبت از زيد گرفته مى شود. چون اصل در معناى «مِن»، ابتداى هدف است، همچنان که اصل در معناى «إلى» انتهاى آن است. از همين جا روشن مى شود که «لام» در کلمۀ «لِلنّاس» به معناى «إلى» است، نه به معناى «مِن». براى اين که مناسب با مقام، اين است که نسبت نزديکى از ناحيه حساب گرفته و گفته شود: «مردم به حساب نزديک شدند». چون حساب است که طالب است و مى خواهد مردم به آن نزديک شوند، نه مردم. زيرا مردم از آن به کلى غافل اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۴۳ و مراد از «حساب» - که به معناى محاسبه خداى سبحان اعمال مردم را در روز قيامت است - خود حساب است، نه زمان آن، تا بگوييم: «گفتن اين که حساب نزديک شد، نوعى مجازگويى است، و کلمه زمان در تقدير است». هرچند که بعضى از مفسران بر آن اصرار ورزيده اند. و بعضى ديگر، چنين توجيهش کرده که: اصل در نزديکى و دورى زمان است، و اگر اين دو کلمه را به حوادث هم نسبت مى دهيم، باز به وساطت زمان است. ولى غرض در مقام آيه متعلق به يادآورى خود حساب است، نه روز حساب. براى اين که آنچه مربوط به اعمال بندگان مى شود، حساب اعمال است و مردم مسؤول پس دادن حساب اعمال خويش اند و بدين جهت، حکمت اقتضا مى کند که از ناحيه پروردگارشان ذکرى بر آنان نازل شود، و در آن ذکر (و کتاب)، مسؤوليت آنان را برايشان شرح دهد، و بر مردم هم واجب است که با جديت هرچه بيشتر به آنچه ذکر مى گويد، گوش ‍دهند و دل هاى خود را از آن غافل نسازند. بله اگر سياق کلام، سياق بيان هول ها و موقف هاى دشوار قيامت بود، که چه شکنجه ها و عذاب ها براى مجرمان آماده مى شود، مناسب تر آن بود که از قيامت، به «يوم الحساب» تعبير کند، و يا زمان را تقدير بگيرد و يا طورى ديگر که زمان را بفهماند. در جملۀ «اقتَرَبَ لِلنَّاس»، مراد از «ناس»، جنس مردم است. يعنى مجتمع بشرى که اکثرا آنان را در آن روز مشرکان تشکيل داده بودند، نه خصوص مشرکان، هرچند اوصافى که براى مردم آن روز از غفلت و اعراض و استهزا و غير آن آورده، اوصاف مشرکان است، ولى مقصود خصوص آنان نيست. پس نسبت به «ناس» از قبيل نسبت بعض به کل دادن به طور مجاز نيست، بلکه از باب نسبت حکم جامعه به خود جامعه دادن است به طور حقيقت، و سپس استثنا بعضى که آن حکم را ندارد. و اين طور نسبت دادن، يعنى نخست حکم را به جامعه نسبت دادن و سپس افرادى را که آن حکم شاملشان نيست، استثنا کردن آداب و روش قرآن کريم است. همچنان که در امثال آيه: «وَ أسَرُّوا النَّجوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا: سخنان بيخ گوشى خود را پنهان دارند»، و آيه: «فَأنجَينَاهُم وَ مَن نَشَاءُ: ايشان و هر که را خواستيم، نجات داديم»، اين روش به کار رفته است. و کوتاه سخن اين که: فرق است ميان اين که نخست جامعه را موضوع حکمى قرار دهند و سپس افرادى را که متصف به وصف جامعه نيستند، اخراج کنند و ميان اين که نخست اکثريت افراد را موضوع قرار دهند و سپس حکم را مجازا به همه نسبت دهند و آيه مورد بحث از قبيل اول است، نه دوم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۴۴ بعضى از مفسران، نزديک شدن حساب به مردم را چنين توجيه کرده اند که: هر روزى که از عمر دنيا مى گذرد، دنيا نسبت به ديروزش به حساب نزديک تر مى شود. بعضى ديگر گفته اند: «نزديک شدن حساب» به اين اعتبار است که بعثت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در آخرالزمان اتفاق افتاده، همچنان که خود آن جناب فرموده: «بُعِثتُ أنَا وَ السَّاعَةُ کَهَاتَينِ: من و قيامت، مانند اين دو انگشت، با هم مبعوث شديم»، وليکن اگر منظور اين بود، جا داشت بفرمايد: رده:تفسیر المیزان