تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۴۶ کوه ها و مرغان، به امر خدا، مسخر داود«ع» بودند کلمۀ «طير»، عطف بر محل جبال است. چون کلمۀ «جبال» که در ظاهر مخاطب و منادى است، و به همين جهت به صداى پيش خوانده مى شود، در واقع مفعول تسخيرى است که با همين خطاب صورت گرفته است، و معناى جمله، در واقع اين است که: ما با خطاب خود، «جبال» و «طير» را مسخر او کرديم. و معلوم است که در اين معنا، «جبال» و «طير» مفعول «تسخير» ند. بارى، اگرچه «جبال» را به خاطر حرف ندا با صداى پيش مى خوانيم، «طير» را با صداى بالا مى خوانيم، چون عطف است بر واقع «جبال»، که آن نيز منصوب است. از همين جا بطلان قول بعضی از مفسران روشن مى شود، که گفته اند: کلمۀ «أوب»، به معناى «سير» است. بعضى از مفسران، آيه را چنين معنا کرده اند که: خداوند، کوه ها را براى داوود مسخر کرده بود، که هر جا او مى رود، آن ها نيز با او بروند. و ما گفتيم که: کلمۀ «أوب»، به معناى برگشتن است، و مراد اين است که چون داوود تسبيح مى گفت، کوه ها و مرغان، با وى هم آواز مى شدند. نه اين که با او به راه مى افتادند. «يَا جِبَالُ أوِّبِى مَعَهُ وَ الطَّيرَ» - اين جمله، بيان فضلى است که خدا به داوود داد. و در اين جمله، خطابى که به کوه ها و مرغان شده - که به آن خطاب مسخر شدند - در جاى تسخير قرار گرفته، و بيان مى کند: عطيه اى که ما به داوود داديم، اين بود که با چنين خطابى، کوه ها و مرغان را مسخر وى کرديم. و اين گونه تعبير، از قبيل به کار بردن سبب در جاى مسبب است، و معنايش اين است که: «ما کوه ها را مسخر او کرديم، تا با او هم آواز شوند، و مرغان را نيز». اين، آن معنايى است که از تسخير «جبال» و «طير» براى داوود به دست مى آيد. همچنان که آيه ۱۹ سوره «ص» که در بالا نقل شده نيز، به آن اشاره مى کند. «وَ ألَنَّا لَهُ الحَدِيدَ» - يعنى: ما آهن را با همه صلابت و سختى اش، براى او نرم کرديم. «أَنِ اعْمَلْ سابِغَاتٍ وَ قَدِّرْ فِى السَّرْدِ...»: کلمۀ «سَابِغَات»، جمع «سابغه» است، که به معناى زره فراخ است. و کلمۀ «سرد»، به معناى بافتن زره است. و اين که فرمود: «قَدّرِ فِى السَّرد: در بافتن زره تقديرى بگير»، معنايش اين است که حلقه هاى زره را اندازه گيرى کن، تا با هم مناسب شوند. و جملۀ «أن اعمَل...»، يک نوع تفسير است براى جملۀ «وَ ألَنَّا لَهُ الحَدِيد». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۴۷ «وَ اعمَلُوا صَالِحاً إنِّى بِمَا تَعمَلُونَ بَصِيرٌ» - معناى اين جمله، فى نفسه و از نظر خود جمله روشن است. چون مى فرمايد: «عمل صالح کنيد، که من به آنچه مى کنيد، بينا هستم»، ولى از نظر اين که در سياقى قرار دارد که مى خواهد فضل را بيان کند، و نعمت هايى که به داوود داده، بر شمارد، از اين رو معناى «امر به شکر» را افاده مى کند. گويا فرموده: «ما به داوود گفتيم: به شکرانه اين نعمت ها، تو و قومت بايد عمل صالح کنيد». بيان موهبت هاى الهى به حضرت سليمان «ع» «وَ لِسلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شهْرٌ وَ رَوَاحُهَا شهْرٌ ...»: يعنى: ما براى سليمان، باد را در شعاع يک ماه راهى که انسان ها طى مى کنند، مسخر کرديم، به طورى که مسير «غُدُوّ»، يعنى از اول روز تا ظهر آن يک ماه باشد، و مسير «رَوَاح»، يعنى از ظهر تا به عصرش نيز يک ماه باشد. و در نتيجه از صبح تا به غروب، دو ماه مسافت را طى کند. «وَ أسَلنَا لَهُ عَينَ القِطرِ» - کلمۀ «أسَلنَا»، از مصدر «إساله» است که باب «إفعال» از سيلان، به معناى جريان است. و کلمۀ «قِطر»، به معناى مس است. و معناى جمله اين است که: ما معدن مس را مانند آب، براى او روان و جارى کرديم. «وَ مِنَ الجِنِّ مَن يَعمَل بَينَ يَدَيهِ بِإذنِ رَبِّهِ» - يعنى: و جمعى از طايفه جنّ - چون بعدا فعل جمع به آن ها نسبت داده، مى فرمايد: «يَعمَلُونَ لَهُ»، پس معلوم مى شود جمعى از جنّ بوده اند - که نزد او و به اذن پروردگار او کار مى کردند. چون خدا آن ها را مسخر وى کرده بود. «وَ مَن يَزِغ عَن أمرِنَا» - يعنى: و هر يک که از امر ما منحرف مى شدند، و اطاعت سليمان نمى کردند. «نُذِقهُ مِن عَذَابِ السَّعِير» - از عذاب آتش به وى مى چشانديم. از ظاهر سياق بر مى آيد که مراد از «عذاب سعير»، عذاب آتش دنيا بوده، نه آخرت. و از ظاهر الفاظ آيه بر مى آيد که: همه طوايف جنّ مسخر وى نبوده اند، بلکه بعضى از جنّ، مسخرش بوده اند. «يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشاءُ مِن مَحَارِيبَ وَ تَمَاثِيلَ وَ جِفَانٍ کالجَوَابِ وَ قُدُورٍ رَّاسِيَاتٍ ...»: کلمۀ «مَحارِيب»، جمع محراب است، که به معناى نمازگاه و محل عبادت است. کلمۀ «تَمَاثِيل»، جمع تمثال است، که به معناى مجسمه از هر چيز است. و کلمۀ «جِفَان»، جمع «جفنه» است، که به معناى کاسه طعام است. و کلمۀ «جَوَاب - جوابى»، جمع «جابيه» است، که به معناى حوضى است که آب در آن جمع شود. و کلمۀ «قُدُور»، جمع «قِدر» است، که به معناى ديگ طعام است. و «رَاسِيَات»، به معناى ثابت و پا برجا است. منظور اين است که ديگ هايى که جنّ براى سليمان درست مى کرده اند، به قدرى بزرگ بوده اند که قابل نقل و انتقال نبوده، و هر يک در جاى خود ثابت بوده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۴۸ «اعمَلُوا آلَ دَاوُدَ شُکراً» - اين جمله، خطاب به سليمان و ساير افراد دودمان داوود است که با سليمان بودند. به ايشان مى فرمايد: خدا را بندگى کنند، تا شکر او را به جاى آورده باشند. «وَ قَلِيلٌ مِن عِبَادِىَ الشَّکُورُ» - اين جمله، يا مى خواهد مقام شاکران را بالا ببرد و بفرمايد: «کسانى که خدا را همواره شکر بگويند، اندک اند. تنها افراد انگشت شمار و معدودى از آنان چنين اند». و يا مى خواهد حکم قبلى را تعليل کند، و بفرمايد: «اين که به شما آل داوود گفتيم شکر بگزاريد، براى اين است که خواستيم عده شکرگزاران زياد شوند». چون شکرگزاران، خيلى کم هستند. پس عدّۀ آن ها را زياد کنيد. مرگ عجبیب حضرت سليمان«ع» «فَلَمَّا قَضيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلهَُّمْ عَلى مَوْتِهِ إِلّا دَابَّةُ الاَرْضِ تَأْکُلُ مِنسأَتَهُ»: مراد از «دَابَّةُ الأرض» - به طورى که در روايت آمده - حشرۀ معروف به «موريانه» است، که چوب ها و پارچه ها را مى خورد. و مراد از «مِنسَأة»، عصا است. و اين که فرموده: «فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الجِنُّ أن لَو کَانُوا يَعلمَونَ الغَيبَ مَا لَبِثُوا فِى العَذَابِ المُهِين»، کلمۀ «خَرَّ»، از «خرور» است، که به معناى به خاک افتادن است. از سياق استفاده مى شود که سليمان در حالى که به عصا تکیه داشته، از دنيا رفته، و کسى متوجه مُردنش نشده، و همچنان در حال تکيه به عصا بوده، و از انس و جنّ، کسى متوجه واقع مطلب نبوده، تا آن که خداوند موريانه اى را مأمور مى کند، تا عصاى سليمان را بخورد، و عصا از کمر بشکند، و سليمان به زمين بيفتد. آن وقت مردم متوجه شدند که وى، مُرده است، و جن به دست آورد و گفت: اى کاش علم غيب مى داشت. چون اگر علم به غيب مى داشت، تا به امروز درباره مرگ سليمان در اشتباه نمى ماند، و اين عذاب خوار کننده را بيهوده تحمل نمى کرد. داستان کفران نعمت قوم «سباء» و نابودی آنان «لَقَدْ کانَ لِسبَإٍ فى مَسکَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَن يَمِينٍ وَ شِمَالٍ ...»: مردم «سباء»، قومى قديمى از عرب بودند، که در يمن زندگى مى کردند، و نام «سباء» - به طورى که گفته اند - نام پدر بزرگ ايشان، «سباء»، پسر «يشحب»، پسر «يعرب»، پسر قحطان است، و منظور از جملۀ «عَن يَمِينٍ وَ شِمَالٍ»، سمت راست و چپ آبادى ايشان است. «کُلُوا مِن رِزقِ رَبِّکُم» - در اين جمله، امر مى کند رزق پروردگارتان را از اين دو مزرعه بخوريد. و اين کنايه است از اين که اين دو مزرعه از جهت حاصلخيزى، تمامى اقتصاد آن مردم را اداره مى کرده. آنگاه بعد از امر به خوردن رزق، امر به شکر پروردگار مى کند، که چنين نعمتى و رزقى مرحمت کرده، و چنين سرزمينى به آن ها داده. «بَلدَةٌ طَيِّبَة وَ رَبٌّ غَفُورٌ»: شهرى پاکيزه و ملايم طبع و حاصلخيز، و پروردگارى آمرزنده، که بسيار مى آمرزد، و با يک گناه و دو گناه و ده گناه، بنده خود را مؤاخذه نمى نمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۴۹ «فَأَعْرَضوا فَأَرْسلْنَا عَلَيهِمْ سيْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنَاهُم بجَنَّتَيهِمْ جَنَّتَينِ ذَوَاتىْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شئٍ مِّن سِدْرٍ قَلِيلٍ»: کلمۀ «عرم»، به معناى سد در مقابل رودخانه است، که آب را حبس مى کند. بعضى ديگر گفته اند: به معناى باران سيل زا مى باشد. بعضى ديگر به معناى ديگرى گفته اند. و کلمۀ «أُکُل» - به دو ضمه - به معناى هر ميوه اى است که براى انسان مأکول باشد. و کلمۀ «خَمط» - به طورى که گفته اند - به معناى هر گياهى است که کمى تلخ مزه باشد، و هرچه بگذرد، تلخ ‌تر شود. و کلمۀ «أثل»، به معناى گياه معروف «طرفاء» است. و بعضى گفته اند شبيه طرفاء است، ولى از آن بزرگتر است و بار و ميوه ندارد. و کلمۀ «سدر» هم، معنايش معروف است. و دو کلمۀ «أثل» و «شئ»، عطف بر «أکل» هستند، نه عطف بر «خمط». و معناى آيه اين است که: مردم «سباء»، از شکر خدا و عبادت او که بدان مأمور شده بودند، روى گردانيدند، و ما هم کيفرشان کرديم. يعنى سيل «عرم» را فرستاديم تا همه شهر و باغات و مزارع آن را غرق کند، و به جاى آن دو بهشت، دو سرزمين بگذارد، که «طرفاء» و گياهان تلخ و بوتۀ «سدر»، از آن سر در آورد. «ذَلِک جَزَيْنَاهُم بِمَا کَفَرُوا وَ هَلْ نُجَازِى إِلّا الْکَفُورَ»: کلمۀ «ذَلِکَ»، اشاره به مطلبى است که قبلا ذکر کرد. يعنى فرستادن سيل و تبديل دو بهشت، به دو سرزمين کذايى. و کلمۀ «ذَلک» در تقدير و در محل نصب است، تا مفعول دوم «جَزَينَاهُم» باشد، و تقدير آن «جَزَينَاهُم ذَلِکَ» است. و به طورى که گفته اند: فرق است بين «جزاء» و «مجازات»، چون «مجازات»، تنها در شر استعمال مى شود، ولى «جزاء»، در خير و شر، هر دو استعمال مى شود. و معناى آيه اين است که: ما به مردم «سباء» چون کافر شدند، و از شکر ما اعراض کردند، و يا در مقابل کفرشان، اين چنين جزاء داديم و ما جزاى بد نمى دهيم، مگر کسى را که بسيار کفران نعمت هاى ما کند. «وَ جَعَلْنَا بَيْنهُمْ وَ بَينَ الْقُرَى الَّتى بَارَکنَا فِيهَا قُرًى ظاهِرَةً ...»: ضمير «بَينَهُم» به مردم «سباء» بر مى گردد، و سياق کلام، سياق تکميل داستان ايشان است. و جمله مورد بحث، عطف است بر جملۀ «کَانَ لِسَبَأ» و مراد از قرایى که فرموده: «در آن برکت نهاديم»، قراى شام است. و مراد از اين که فرموده: قرایى ظاهره بود، اين است که نزديک به هم و پشت سر هم قرار داشتند، به طورى که از اين قريه، آن قريه ديده مى شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۵۰ «وَ قَدَّرنَا فِيهَا السَّيرَ» - يعنى: سير در آن قراء را به نسبتى متناسب قرار داديم، نه مختلف، به طورى که نسبت مسافت بين اولى و دومى، برابر بود با نسبت مسافتى که بين دومى و سومى بود. «سِيرُوا فِيهَا لَيَالِىَ وَ أيَّاماً آمِنِين» - در اين جمله، کلمه «قول» در تقدير است، و تقدير آن «قُلنَا سِيرُوا...» است. يعنى: و به ايشان گفتيم که: در اين قريه ها سير کنيد، در حالى که ايمن باشيد. اگر خواستيد در روز گردش کنيد، و اگر خواستيد در شب. و خلاصه معنا، اين است که آن چنان امنيت در اين قراء برقرار کرديم، که سير شب و روز در آن ها، فرقى نداشت. هر وقت مى خواستند، مى توانستند با آرامش خاطر به سير بپردازند. «فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَينَ أَسفَارِنَا وَ ظلَمُوا أَنفُسهُمْ ...»: يعنى: ما اين نعمت ها را در اختيار آنان قرار داديم: ميوه هاى فراوان، و نزديکى قريه ها به يکديگر، و امنيت راه ها، و آسانى سير و فراخى زندگى، از زيادى نعمت ملول شده، و به تنگ آمدند و گفتند: پروردگارا! بين سفرهاى ما دورى بينداز. يعنى سفرهايمان را طولانى کن، تا مسافت هاى دور برويم، و بار سفر دور ببنديم، بيابان ها و باديه ها بپيماييم. و اين، کفران و طغيانى بود از ايشان، همان طور که بنى اسرائيل، کفران و طغيان کرده، از «مَنّ» و «سَلوَى»، به ستوه آمدند، و تقاضاى «سير» و «پياز» کردند. کوتاه سخن اين که: خداوند نعمت را بر آنان تمام کرد. هم در سفر، که سفرهايشان را کوتاه و راه هايشان را امن و نعمت را فراوان کرد، و هم در حضر. و انتظار داشت که شکر نعمت هايش را به جا آورند، ولى آنان کفران نعمت کردند. هم در سفر، و هم در حضر. خداوند هم در عذابى که خودشان خواستند، شتاب نمود. شهرها و ديارشان را خراب، و جمع شان را پراکنده ساخت. بنابراين، جملۀ «رَبَّنَا بَاعِد بَينَ أسفَارِنَا»، پيشنهاد عذابى بود، که خود آنان کردند، البته پيشنهاد ضمنى. چون معناى کلامشان، مستلزم همين بود که شهرها و ديارشان ويران گرديد. «وَ ظَلَمُوا أنفُسَهُم»، و با ارتکاب گناهان، به خود ستم کردند. «فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيث وَ مَزَّقْنَاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ»: يعنى: ما عينى و اثرى از آنان باقى نگذاشتيم، و جز داستان ها، چيزى از ايشان باقى نگذاشتيم. اسمايى شدند، بدون مسمّى، و جز در وهم متوهّم و خيال متخيل، وجودى برايشان نماند. نه ديگر شهر «سبائى» ماند و نه قرایى و نه مردمى از آنان. فقط سخنى و حکايتى از ايشان به جاى ماند، و حتى اجزاى وجودشان را هم متفرق کرديم، به طورى که دو جزء از اجزاى آنان، متصل به هم باقى نماند. تکه هاى خُرد و کلانشان از هم جدا شد، و بعد از آن که مجتمعى نيرومند و داراى شوکت بودند، غبارى شدند، که حتى شبحى هم از ايشان نماند، و براى نسل هاى بعدى، ضرب المثل شدند، که هر موجود نابود شده و تار و پود از دست داده را، به آنان تشبيه کنند و بگويند: «تَفَرَّقُوا أيَادِىَ سَبَأ: آن چنان متلاشى شدند که نعمت و قدرهاى مردم شهر سبأ شد». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۵۱ «إنّ فِى ذَلِکَ لَآيَاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُور» - يعنى: در اين داستان ها که از قوم سبأ نقل کرديم، اندرزها و آيت ها است، براى هر کسى که در راه خدا صبر بسيار داشته باشد، و شکرش در برابر نعمت هاى بى شمار خدا نيز زياد باشد، و از شنيدن و خواندن اين آيات، استدلال کند بر اين که بر انسان واجب است که پروردگار خود را از درِ شکر عبادت کند. و نيز بر اين که در ماوراى اين زندگى، روز بعثى هست، که در آن روز، زنده مى شود و به خاطر اعمالش مجازات مى شود. «وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيهِمْ إِبْلِيسُ ظنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلّا فَرِيقاً مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ»: يعنى: ابليس آرزو و پندار خود را درباره آنان محقق کرد و به کرسى نشاند. و يا معنايش اين است که: شيطان، ظنّ و پندارى که درباره آنان داشت، محقق يافت. چون شيطان درباره تمامى ابناى بشر، اين آرزو و اين پندار را دارد که همگى آنان را گمراه کند. چون خودش گفته: «لَأُغوِيَنَّهُم أجمَعِين: همه ايشان را گمراه مى کنم». و نيز گفته: «وَ لَأُضِلَنَّهُم». و باز وعده داد که: «وَ لَا تَجِدُ أکثَرَهُم شَاکِرِينَ: و اکثر آنان از شکرگزاران نباشند». «فَاتَّبَعُوهُ إلّا فُرِيقاً مِنَ المُؤمِنِين» - اين جمله، بيان همان صدق ظن است. و از اين جا معلوم مى شود که ضمير جمع در کلمۀ «عَلَيهِم»، در اين جمله و همچنين در آيه بعدى، به عموم مردم بر مى گردد، نه تنها به قوم سبأ، هرچند که آيه شريفه به خصوص آنان منطبق است. اختیاری بودن پيروى از شيطان، و معيارى براى تميز مؤمن و شاکّ به آخرت از ظاهر سياق بر مى آيد که مراد از اين آيه، اين است که شيطان ايشان را مجبور به گمراهى نکرد، که به اجبار او را پيروى کنند تا در نتيجه معذور باشند، بلکه خود آنان به سوء اختيارشان، از شيطان پيروى کردند، و اين خودشان بودند که پيروى او را اختيار نموده، او هم بر آنان مسلط گرديد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۵۲ نه اين که اول او بر ايشان مسلط شده، و آنان به حکم اجبار، پيرويش کرده باشند. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «إنَّ عِبَادِى لَيسَ لَکَ عَلَيهِم سُلطَانٌ إلّا مَن اتَّبَعَکَ مِنَ الغَاوِين». و نيز از ابليس حکايت کرده که در قيامت مى گويد: «وَ مَا کَانَ لِى عَلَيکُم مِن سُلطَانٍ إلّا أن دَعَوتُکُم فَاستَجَبتُم لِى فَلَا تَلُومُونِى وَ لُومُوا أنفُسَکُم». و منشأ پيرويشان از شيطان، شکى است که درباره مسأله آخرت دارند، و آثارش که همان پيروى شيطان است، ظاهر مى شود. پس اين که خداى تعالى به ابليس اجازه داد تا به اين مقدار، يعنى به مقدارى که پاى جبر در کار نيايد، بر ابناى بشر مسلط شود، براى همين بود که اهل شک، از اهل ايمان متمايز و جدا شوند، و معلومشان شود چه کسى به روز جزا ايمان دارد، و چه کسى ندارد. و اين باعث سلب مسؤوليتشان در پيروى شيطان نمى شود. چون اگر پيروى کردند، به اختيار خود کردند، نه به اجبار کسى. پس اين که کلمۀ «مِن» بر سر «سُلطان» آورد و فرمود: «وَ مَا کَانَ لَهُ عَلَيهِم مِن سُلطَانٍ»، براى اين است که تمامى سلطان ها را سلب کند. «إلّا لِنَعلَمَ»، منظور از اين «علم»، رفع جهل نيست، که بگويى در خدا محال است، بلکه منظور متمايز کردن است و معنايش اين است که: «اين کار را کرديم تا فلان و بهمان را از هم جدا کنيم». «إلَّا لِنَعلَمَ مَن يُؤمِنَ بِالآخِرَةِ مِمَّن هُوَ مِنهَا فِى شَکِّ» - شاهد اين که گفتيم جملۀ «نَعلَمُ» به معناى «تمييز» است، کلمۀ «مِمَّن: از کسى که» مى باشد. چون اگر «نَعلَمُ» به معناى علم متعارف بود، احتياج به اين کلمه نبود، و چون آورده، معنايش اين است که: «مگر آن که مشخص و جدا کنيم کسى را که ايمان به آخرت دارد، از کسى که از آن در شک است». و اين جمله، استثناء از سلطان ابليس بر بندگان، و پيروى اختيارى آنان از وى است. مى فرمايد: «ابليس بر بندگان سلطنت نداشته، مگر سلطنت از طريق پيروى اختيارى». چيزى که هست، مستثنى، يعنى (سلطنت از طريق پيروى اختيارى)، از جمله برداشته شده، و در جايش، غرض حاصل از آن نهاده شده، و آن «تمييز فلان از بهمان است». و اگر در آيه مورد بحث، «ايمان» و «شک»، هر دو، به قيد «آخرت» مقید شده، براى اين است که تنها جلوگير آدمى از نافرمانى خدا، و تنها وادارنده اش به اطاعت او، ايمان به آخرت است، نه ايمان به خدا و رسولِ جداى از ايمان به آخرت. همچنان که خود خداى سبحان، در جاى ديگر فرموده: «إنَّ الَّذِينَ يُضِلُّونَ عَن سَبِيلِ اللهِ لَهُم عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَومَ الحِسَاب». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۵۳ «وَ رَبُّکَ عَلَى کُلِّ شَئٍ حَفِيظ» - يعنى: خدا درباره هر چيزى علمى دارد که معلومش به خاطر فراموشى و يا سهو و يا غير ذلک از دستش ‍ نمى رود، و فوت نمى شود. و اين، تحذير و تهديدى است از کفران و معصيت، و انذارى است براى اهل کفر و معصيت. بحث روايتى در کتاب کمال الدين، به سند خود، از هشام بن سالم، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده، که در ضمن حديثى که راجع به داستان داوود «عليه السلام» است، فرموده: روزی داوود از خانه بيرون شد تا زبور بخواند، و آن جناب هر وقت زبور مى خواند، هيچ کوهى و سنگى و مرغى نمى ماند، مگر آن که او را پاسخ مى گفت، و گفتۀ او را، دوباره تکرار مى کرد. و در تفسير قمى، در ذيل آيه شريفه: «أن اعمَل سَابِغَاتٍ» روايت کرده که امام فرموده: معنايش اين است که به داوود گفتيم: زره بافى کن. «وَ قَدِّر فِى السَّرد» فرموده: يعنى ميخ ‌ها (سيم ها) ى آن را به يک اندازه ببر (تا وقتى حلقه اش مى کنى، حلقه ها هم قد باشند). «وَ لِسُلَيمَانَ الرِّيح غُدُوُّهَا شَهرٌ وَ رَوَاحُهَا شَهرٌ» فرمود: باد، تخت سليمان را حمل مى کرد، و آن را صبح تا مسافت يک ماه راه مى برد، و عصر نيز تا مسافت يک ماه. و در کافى، به سند خود، از داوود بن حصين، و نيز از ابان بن عثمان، از فضل ابى العباس روايت کرده که گفت: به ابى جعفر عرض کردم: منظور از تمثال در آيه «يَعمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِن مَحَارِيبَ وَ تَمَاثِيلَ وَ جِفَانٍ کَالجَوَابِ» چيست؟ آيا مجسمه زنان و مردان است؟ فرمود: نه، منظور تماثيل مردان و زنان نيست، بلکه تمثال درخت و امثال آن است. و در همان کتاب، از بعضى از علماى شيعه آمده که او، بدون ذکر سند، از هشام بن حکم روايت کرده، که گفت: حضرت ابوالحسن موسى بن جعفر «عليه السلام» به من فرمود: اى هشام! خداوند اقليت بشر را مدح کرده، که فرموده: «وَ قَلِيلٌ مِن عِبَادِىَ الشَّکُورُ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۵۴ مؤلف: اين معنا در عده اى روايات ديگر نيز آمده، و با يکى از دو معنايى که در تفسير آيه گفته شد، منطبق است. و در کتاب علل، به سند خود، از حضرت ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: سليمان بن داوود، به جن دستور داد تا قبه اى از شيشه برايش بسازند. روزى در بينى که در آن قبه تکيه به عصاى خود داده بود، و به لشکر جن خود تماشا مى کرد، که چطور او را نگاه مى کنند، که ناگهان نظرش از لشکريان به سويى ديگر افتاد. مردى را ديد که در قبه اوست. پرسيد: تو کيستى؟ گفت: من آنم که نه رشوه مى پذيرم، و نه از ملوک پروايى دارم. من ملک الموتم. پس او را قبض روح کرد، در حالى که همچنان سر پا ايستاده، و تکيه به عصاى خود داشت، و جن او را تماشا مى کردند. آنگاه فرمود: يک سال تمام براى او کار کردند، به گمان اين که او زنده است، تا آن که خداى عزوجل، حشره موريانه را مأمور کرد، تا عصاى او را خورد. همين که سليمان به زمين افتاد، آن وقت جن فهميدند که اگر غيب مى دانستند، يک سال تمام، بيهوده در عذابى خوار کننده نمى ماندند. (تا آخر حديث) مؤلف: در اين که بعد از مرگ، يک سال تکيه به عصا باقى ماند، روايات ديگرى از شيعه و سنى آمده است. و در مجمع البيان، در حديثى از فروة بن مسيک آمده، که گفت: از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» پرسيدم: سبأ، مرد بوده يا زن؟ فرمود: مردى از عرب بود که ده فرزند داشت، که شش تن از آنان تيامن کردند. (يعنى در يمن سکونت نمودند)، و چهار تن ديگر تشاؤم کردند. (يعنى در سرزمين شام منزل گزيدند). اما آن شش نفر که در يمن منزل کردند، «ازد»، «کنده»، «مذحج»، «اشعرون»، «انمار»، و «حمير» بودند. در اين جا، مردى پرسيد: انمار چيست؟ فرمود: قومى بودند که «خثعم» و «بجيله»، از ايشان اند، و اما آن چهار تنى که در شام منزل گزيدند، «عامله»، «خدام»، «لخم»، و «غسان» بودند. مؤلف: اين روايت را الدر المنثور هم، از عده اى از صاحبان جوامع و سنن، از آن جناب روايت کرده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۵۵ و در کافى، به سند خود، از سدير روايت کرده که گفت: مردى از امام صادق «عليه السلام»، از اين کلام خداى عزوجل پرسيد که مى فرمايد: «قَالُوا رَبَّنَا بَاعِد بَينَ أسفَارِنَا وَ ظَلَمُوا أنفُسَهُم...». حضرتش در پاسخ فرمود: اينان قومى بودند که آبادی هايى پشت سر هم داشتند، به طورى که از اين آبادى، آن آبادى را مى ديدند. نهرهاى روان، و اموال فراوان داشتند، و نعمت هاى خداى عزوجل را کفران نموده، عافيتى که خدا به ايشان داده بود، تغيير دادند. خدا هم نعمت هاى خود را تغيير داد. چون خدا نعمتى را که به قومى مى دهد، تغيير نمى دهد، تا آن که خود آن قوم، وضع خود را تغيير دهند. پس سيل عرم را به سويشان سرازير کرد، و آبادی هايشان را از هم پاشاند، و ديارشان را ويران ساخت، و اموالشان را از بين برد، و باغاتى را که داشتند به دو سرزمين مبدل کرد، که جز خوردنی هاى تلخ، و بوته هاى «اثل»، و مختصرى «سدر»، چيزى نداشت. آنگاه خداى تعالى فرمود: «ذَلِکَ جَزَينَاهُم بِمَا کَفَرُوا وَ هَل نُجَازِى إلَّا الکَفُورُ». مؤلف: در عده اى روايات وارد شده که آن قريه ها که خدا برکت در آن ها نهاده، اهل بيت رسول خدا «صلی الله علیه و آله وسلم» هستند، و آن قريه ها که پشت سر هم قرار دارند، واسطه هاى بين اهل بيت و مردم اند. يعنى علمايى که احاديث اهل بيت و غير از ايشان را در سينه خود حمل مى کنند. و اين روايات، متعرض باطن قرآن است، نه تفسير آن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۵۶ آيات ۲۲ - ۳۰، سوره سباء قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُم مِّن دُونِ اللَّهِ لا يَمْلِکُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فى السَّمَاوَاتِ وَ لا فى الاَرْضِ وَ مَا لهَُمْ فِيهِمَا مِن شِرْکٍ وَ مَا لَهُ مِنهُم مِّن ظهِيرٍ(۲۲) وَ لا تَنفَعُ الشفَاعَةُ عِندَهُ إِلّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَا ذَا قَالَ رَبُّکُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَ هُوَ الْعَلىُّ الْکَبِيرُ(۲۳) قُلْ مَن يَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَ إِنَّا أَوْ إِيَّاکُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فى ضَلَالٍ مُّبِينٍ(۲۴) قُل لا تُسئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَ لا نُسئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ(۲۵) قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَ هُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ(۲۶) قُلْ أَرُونىَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُم بِهِ شرَکاءََ کَلَّا بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ(۲۷) وَ مَا أَرْسلْنَاک إِلّا کافَّةً لِّلنَّاسِ بَشِيراً وَ نَذِيراً وَ لَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ(۲۸) وَ يَقُولُونَ مَتى هَذَا الْوَعْدُ إِن کنتُمْ صادِقِينَ(۲۹) قُل لَّکُم مِّيعَادُ يَوْمٍ لا تَستَئْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَ لا تَستَقْدِمُونَ(۳۰) «ترجمه آیات» بگو: آن خدايان را که به جاى خدا معبود خود پنداشته ايد، بخوانيد. (آن وقت خواهيد ديد که) مالک حتى يک ذرّه در همه آسمان ها و زمين نيستند، و در هيچ چيز شريک خدا نبوده، و احدى از آن ها پشتيبان وى نيستند. (۲۲) و نزد خدا شفاعت سودى ندارد، مگر از کسى که به وى اجازه آن داده شود. دل هايشان زايل شود، آن وقت مى پرسند: پروردگار شما چه گفت؟ مى گويند: حق گفت، و او بلند مرتبه و والاست. (۲۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۵۷ بگو: چه کسى شما را از آسمان ها و زمين روزى مى دهد؟ و خودت پاسخ بده: خدا، و بگو: من و يا شما بر طريق هدايت و يا در ضلالتى آشکاريم. (۲۴) بگو: اگر ما مجرم باشيم، شما مسؤول جرم ما نيستيد، و اگر شما مجرم باشيد، ما از آنچه شما مى کنيد، بازخواست نمى شويم. (۲۵) بگو: پروردگار ما، بين ما و شما جمع نموده، سپس به حق در بين ما داورى مى کند، و او، جدا کنندۀ حق و باطل به دانايى است. (۲۶) بگو: به من نشان دهيد آن خدايان موهومى که به خدا ملحق کرده و شرکاى او پنداشتيد، ابدا، نمى توانيد نشان دهيد، بلکه خدا عزيز و حکيم است. (۲۷) ما تو را نفرستاديم مگر براى اين که از خطا و گناه بازشان دارى، و نيز نويدبخش و بيم رسان باشى، وليکن بيشتر مردم نمى دانند. (۲۸) و مى گويند: اين وعده چه وقت است، اگر راست مى گوييد؟ (۲۹) بگو: ميعاد شما، روزى معين است، که نه ساعتى آن را مى توانيد تأخير بيندازيد، و نه جلو. (۳۰) «بیان آیات» اين آيات، بيانگر مسأله «توحيد» است ، و پيرامون آن احتجاج مى کند. ابطال الوهيت آلهه مشرکان، با استدلال به اين که آن ها دعاى کسى را اجابت نمى کنند «قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُم مِّن دُونِ اللَّهِ لا يَمْلِکُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ ...»: در این آیه، به رسول گرامى خود «صلى الله عليه و آله و سلم» امر مى کند: باز بر ابطال الوهيت آلهۀ آنان احتجاج و استدلال کند، به اين که: «اين ها، قدرت ندارند دعاى کسى را مستجاب کنند». بنابراين، معناى جملۀ «قُل ادعُوا الَّذِينَ زَعَمتُم مِن دُونِ الله»، اين است که: «به ايشان بگو: آن خدايانى را که پنداشته ايد به جاى خدا معبود شمايند، بخوانيد». و بنابراين، دو مفعول کلمۀ «زَعَمتُم» حذف شده. چون سياق بر آن دو دلالت داشته. (و تقدير آن پنداشتيد آن ها را که معبود مى باشند) و منظور از «خواندن» آن ها، حاجت خواستن از آن ها است. و جملۀ «لَا يَملِکُونَ مِثقَالَ ذَرَّةٍ فِى السَّمَاوات وَ لَا فِى الأرض»، در جاى جواب قرار گرفته. گويا شخصى پرسيده: اگر مشرکان خدايان خود را بخوانند، چه مى شود؟ فرموده: هيچ حاجتى از ايشان را استجابت نمى کنند، چون مالک حتى سنگينى و وزن يک ذرّه در همه آسمان ها و زمين نيستند. و اگر مالک بودند، به همان مقدار مى توانستند استجابت کنند. و ربوبيت و الوهيت تمام نمى شود، مگر به مالک بودن ربّ و اله، حوائج آدمى را. بايد خود معبود و إله، مالک حاجت آدمى باشد، تا آن را به آدمى بدهد و تمليک آدمى کند، و به آدمى انعام کند، و در مقابل، مستحق عبادت و شکر نعمت شود، و آدمى او را عبادت کند، تا اداى شکرش کرده باشد. و اما وقتى مالک کوچکترين حاجت آدمى نباشد، پس نه ربّ مى تواند باشد، و نه إله. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۵۸ «وَ مَا لَهُم فِيهِمَا مِن شِرک» - ملکى که در جملۀ قبلى نفى شد، و فرمود: «بت ها، مالک چيزى نيستند»، ملک مطلق است، که بر همه موجودات منبسط و گسترده است. و ملکى که در جملۀ مورد بحث نفى شده، ملک محدود و جزئى است، که بر بعضى موجودات گسترده است، نه ملک کلى، که به دو قسم مشاع و مفروز تقسيم مى شود. وليکن مشرکان، عالَم را ملک مشترک و مشاع بين خدا و ارباب خود نمى دانستند، بلکه مى گفتند: ملک هر ناحيه عالَم، مال يکى از خدايان است، و اما خداى سبحان، مالک مالک ها، و ربّ ارباب و آلهه است. بنابراين واجب مى شود که اين آلهه که از نظر آنان مالک همه عالَم اند، بتوانند دعاى دعا کننده خود را مستجاب کنند، و از اين که مى بينيم مستجاب نمى کنند، پس مى فهميم که مالک نيستند. و در نتيجه ربوبيت و الوهيتى هم ندارند. «وَ مَا لَهُ مِنهُم مِن ظَهِيرٍ» - به حکم جمله قبلى، آلهه در آسمان ها و زمين شرکتى با خدا نداشتند، و به حکم اين جمله، خدا از بين اين آلهه، ياور و معينى ندارد. چون هيچ موردى فرض نمى شود که خدا خودش به تنهايى از اداره آن عاجز بماند، و از همه آلهه يا از بعضى از آن ها کمک و يارى بخواهد. چون اگر آلهه به اين مقدار هم در عالَم مؤثر بودند، که خدا را در تدبير يارى کنند، باز مى توانستند دعاى دعا کننده خود را در امورى که ياورند، مستجاب کنند. و چون مى بينيم به هيچ وجه نمى توانند دعاى خواننده خود را مستجاب کنند، مى فهميم که نه تنها مالک نيستند، بلکه کمک کار خدا هم نيستند. پس از آنچه تاکنون گفته شد، معلوم شد که: احتجاج آيه بر نفى مالک از راه مستجاب نکردن دعاى دعا کنندگان، در همه صورت هاى سه گانه جريان دارد. يعنى صورتى که آلهه، خود مالک آسمان ها و زمين باشند، و ملکشان مطلق باشد. و صورتى که در مالکيت آسمان ها و زمين، با خدا شريک باشند. يعنى ملکشان مطلق نباشد. و صورتى که اصلا مالک نباشند، ولى ظهير و ياور خدا باشند. مشرک درباره آلهۀ خود، هر يک از اين سه صورت را قائل باشد، آيه شريفه آن را ابطال مى کند. رده:تفسیر المیزان