تفسیر المیزان

بحث روايتى: روایاتی پیرامون فرستادگان حضرت عیسی«ع» در مجمع البيان مى گويد: نقل مى کنند که عيسى «عليه السلام»، دو نفر از حواريين را به عنوان رسول، به شهر انطاکيه گسيل داشت. اين دو نفر، وقتى به نزديکى هاى شهر رسيدند، پيرمردى را ديدند که چند گوسفند خود را مى چرانيد، و اين پيرمرد، همان «حبيب»، صاحب داستان سوره «يس» است. رسولان عيسى «عليه السلام»، بر او سلام کردند. پيرمرد از آن دو پرسيد: شما کى هستيد؟ گفتند: ما، رسولان عيساييم. آمده ايم شما اهل شهر را دعوت کنيم به اين که از پرستش بت ها دست برداشته، خداى رحمان را بپرستيد. پيرمرد پرسيد: آيا با شما معجزه اى هم هست؟ گفتند: آرى، ما بيماران را شفا مى دهيم، و کورى و بَرَص را بهبودى مى بخشيم. پيرمرد گفت: من پسرى دارم که سال ها بسترى و مريض است. رسولان گفتند: ما را به منزلت، نزد او ببر، تا از حال او مطلع شويم. پيرمرد، رسولان را به خانه برد. رسولان، دست بر بدن او کشيدند، در دَم، شفا يافته، به اذن خدا، در حالى که صحيح و سالم بود، از بستر برخاست. اين خبر در شهر پيچيد، و خداوند به دست آن دو، جمع کثيرى از بيماران را شفا داد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۲۰ مردم انطاکيه، پادشاهى داشتند که بت مى پرستيد. چون خبر رسولان به گوش او رسيد، احضارشان کرد، و پرسيد: شما کى هستيد؟ گفتند: ما فرستادگان عيسى «عليه السلام» هستيم. آمده ايم تو را از پرستش بت ها، که نه مى شنوند و نه مى بينند، به پرستش کسى دعوت کنيم که هم مى شنود و هم مى بيند. شاه پرسيد: مگر ما به غير از اين بت ها، خدا هم داريم؟ گفتند: بله، کسى که تو را و خدايان تو را ايجاد کرده. شاه در پاسخ گفت: باشيد، تا در امر شما فکر کنم. پس مردم، آن دو رسول را در بازار دستگير نموده و کتک زدند. صاحب مجمع البيان، سپس از «وهب بن منبه» نقل مى کند که گفته: عيسى «عليه السلام»، اين دو رسول را به انطاکيه فرستاد. رسولان به انطاکيه رفتند، و به حضور شاه نرفتند و اقامتشان در آن شهر، به طول انجاميد، تا آن که روزى شاه از دربار بيرون آمد. پس اين دو نفر، تکبير و ذکر خدا گفتند. شاه سخت در خشم شد، و دستور داد آن دو رسول را، به زندان برده و به هر يک، صد تازيانه بزنند. بعد از آن که شاه، رسولان را تکذيب کرد و تازيانه زد، عيسى «عليه السلام»، شمعون صفا، بزرگ حواريين را فرستاد، تا به کار آن دو، رسيدگى نموده، ياری شان کند. شمعون، به طور ناشناس، وارد انطاکيه شد و با اطرافيان شاه معاشرت آغاز کرد، تا جايى که سخت با وى مأنوس ‍ شدند، و نزد شاه از او، به خير و خوبى ياد کردند. شاه او را به حضور طلبيد و معاشرتش را پسنديد و با او مأنوس گشته، مورد احترامش قرار داد. آنگاه روزى شمعون به شاه گفت: من شنيده ام دو نفر را به جرم اين که تو را به دين ديگرى غير از دينى که دارى، دعوت کرده اند، زندانى کرده اى و شلاق زده اى. آيا هيچ سخن آن دو را گوش دادى، ببينى چه مى گويند؟ شاه گفت: واقعش اين است که خشم من نگذاشت که به سخن آن دو گوش دهم. شمعون گفت: حال اگر شاه صلاح بداند، خوب است آن دو را بخواهد، تا از مطالب و خواسته هاى آن دو مطلع شويم. شاه، اين رأى را پسنديد، و آن دو رسول را به حضور طلبيد. شمعون (با اين که آن دو را مى شناخت، و آن دو، وى را مى شناختند، چون همگى از حواريين عيسى «عليه السلام» بودند، خود را به بيگانگى زد، و از آن دو) پرسيد: چه کسى شما را به اين شهر فرستاده؟ گفتند: خدايى که همه چيز را خلق کرده، و شريکى برايش نيست. شمعون پرسيد: اين خدايى که مى گوييد شما را فرستاده، چه معجزه اى به شما داده؟ گفتند: هرچه را که تو بخواهى، برايت انجام مى دهيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۲۱ شاه، چون اين را شنيد دستور داد، پسر نابينا و بدون چشمى را بياورند، که حتى در صورتش، گودى چشم هم نبود، بلکه محل چشم او، مانند پيشانى اش صاف بود. رسولان عيسى شروع کردند به دعا خواندن. اين قدر دعا خواندند، تا محل چشم هاى او شکافته شد. پس دو عدد فندق از گِل درست کردند و در حدقه ها گذاشتند. بدون فاصله دو چشم شد، و پسر بينا گشت. شاه، از مشاهده اين معجزه سخت تعجب کرد. شمعون به وى گفت: حال اگر صلاح بدانى، نظير اين خواسته را از خدايان خود بخواهى، تا آن ها نيز، چنين قدرتى از خود نشان دهند. هم مايه آبروى تو شود و هم باعث آبروى خودشان. شاه گفت: من که از تو چيزى پنهان ندارم، خداى ما که ما آن را مى پرستيم، هيچ خاصيتى ندارد، نه ضررى دارد و نه نفعى. سپس شاه به آن دو رسول گفت: اگر خداى شما توانست مُرده را زنده کند، ما به آن خدا و به شما که فرستادگان اوييد، ايمان خواهيم آورد. رسولان گفتند: خداى ما، بر هر چيز قادر است. شاه گفت: در اين جا، مُرده اى است که هفت روز قبل از دنيا رفته، و ما او را دفن نکرده ايم، تا پدرش که در مرگ او غايب بود، برگردد. پس مُرده را آوردند که وضعش دگرگون شده و متعفن شده بود. آن دو رسول، شروع کردند به دعا کردن علنى و آشکارا، و اما شمعون صفا، شروع کرد به دعا کردن سرّى (چون نمى خواست رازش فاش شود). چيزى نگذشت، مُرده از جاى برخاست و به حاضران مجلس گفت: من هفت روز است که مُرده ام، و در اين چند روز، مرا به هفت وادى از وادی هاى جهنم بردند، و من شما را زنهار مى دهم از آن شرکى که داريد، و به خداى تعالى ايمان بياوريد. شاه از ديدن اين ماجرا تعجب کرد. شمعون احساس کرد که نقشه اش، در دل وى اثر گذاشته، او هم، وى را به سوى خدا دعوت کرد. شاه ايمان آورد و به دنبال او جمعى از اهل مملکتش ايمان آورده، و جمعى ديگر، همچنان کافر ماندند. صاحب مجمع مى گويد: نظير اين روايت را عياشى، به سند خود، از ابوحمزه ثمالى، و غير او، از ابى جعفر و از امام صادق «عليهما السلام» نقل کرده اند. چيزى که هست، در بعضى از روايات آمده که: خداى تعالى، اول دو نفر رسول به اهل انطاکيه فرستاد، و سپس سومى را گسيل داشت. و در بعضى ديگر آمده که: خداوند، به عيسى «عليه السلام» وحى فرستاد که: آن دو رسول را به سوى آن شهر روانه کند، و سپس وصى خودش، شمعون را براى خلاصى آن دو روانه کرد. و نيز آمده که: آن مُرده اى که خداوند به دعاى رسولان زنده کرد، پسر شاه بوده. و وقتى از قبر بيرون آمد، خاک را از سر و روى خود مى تکاند. پس شاه پرسيد: پسرم، حالت چطور است؟ گفت: من مُرده بودم، دو نفر مرد را ديدم که سجده کرده، از خدا خواستند مرا زنده کند. شاه گفت: پسرم، اگر آن دو نفر را ببينى، مى شناسى؟ گفت: آرى. پس مردم همگى به دستور شاه به صحرا رفتند، و يکى يکى، از جلو آن مرد عبور کردند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۲۲ بعد از عبور جمعى کثير، يکى از آن دو رسول عبور کرد. پسر شاه گفت: اين، يکى از آن دو بود. سپس آن رسول ديگر گذشت. او را هم شناخت و با دست، به هر دو نفر اشاره کرد که اين دو بودند. شاه و اهل مملکتش، ايمان آوردند. ابن اسحاق مى گويد: بلکه شاه و اهل مملکتش بر کفر اتفاق کرده، و تصميم گرفتند رسولان را به قتل برسانند. اين خبر به گوش «حبيب» رسيد، که دَمِ دروازۀ بالاى شهر بود. پس شتابان خود را به جمعيت رسانيده، ايشان را نصيحت کرد و تذکرها داد، و به اطاعت رسولان دعوت نمود. مؤلف: سياق آيات اين داستان، با مضمون بعضى از اين روايات نمى سازد. و در الدر المنثور است که: ابوداوود، ابونعيم، ابن عساکر، و ديلمى، همگى از ابى ليلى روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: صدّيقين (که خداوند در قرآن، ايشان را ستوده)، سه نفرند: «حبيب نجّار»، مؤمن آل يس، که داستانش در سوره «يس» آمده، که گفت: «يَا قَومِ اتّبِعُوا المُرسَلِين». «حِزقيل»، مؤمن آل فرعون، که گفت: «أتَقتُلُونَ رَجُلاً أن يَقُولَ رَبِّىَ اللّه» و «على بن ابى طالب»، که وى، از آن دوتاى ديگر، افضل است. مؤلف: و در همان کتاب است که: اين روايت را بخارى هم، در تاريخ خود، از ابن عباس، از آن جناب نقل کرده، و عبارتش چنين است: صدّيقين، سه نفرند: حزقيل، مؤمن آل فرعون. حبيب نجار، صاحب داستان سوره «يس». على بن ابى طالب. و در مجمع البيان، از تفسير ثعلبى، و او، به سند خود، از عبدالرحمان ابى ليلى، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده که فرمود: سبقت يافتگان همه امت ها، سه نفرند، که حتى چشم بر هم زدنى، به خدا کفر نورزيدند: على بن ابى طالب، صاحب داستان سوره «يس»، و مؤمن آل فرعون. و صدّيقين، همين هايند، و على، از همه شان افضل است. مؤلف: اين معنا را سيوطى هم، در الدرّ المنثور، از طبرانى و ابن مردويه - وى حديث را ضعيف خوانده - از ابن عباس، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده، و عبارت آن چنين است: سبقت گيرندگان، سه نفرند: آن که به سوى موسى سبقت جست، يوشع بن نون بود. و آن که به سوى عيسى سبقت گرفت، صاحب داستان سوره «يس» بود. و آن که به سوى محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، سبقت جست، على بن ابى طالب «عليه السلام» بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۲۳ آيات ۳۳ - ۴۷ سوره يس وَ ءَايَةٌ لهَُّمُ الاَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا وَ أَخْرَجْنَا مِنهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْکلُونَ(۳۳) وَ جَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِّن نخِيلٍ وَ أعناب وَ فَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ(۳۴) لِيَأْکلُوا مِن ثَمَرِهِ وَ مَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلا يَشکُرُونَ(۳۵) سبْحَانَ الَّذِى خَلَقَ الاَزْوَاجَ کلَّهَا مِمَّا تُنبِت الاَرْض وَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَ مِمَّا لا يَعْلَمُونَ(۳۶) وَ ءَايَةٌ لَّهُمُ اللَّيْلُ نَسلَخُ مِنْهُ النّهَارَ فَإِذَا هُم مُّظلِمُونَ(۳۷) وَ الشّمْسُ تَجْرِى لِمُستَقَرٍّ لَّهَا ذَلِک تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ(۳۸) وَ الْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتى عَادَ کالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ(۳۹) لا الشّمْسُ يَنبَغِى لهََا أَن تُدْرِک الْقَمَرَ وَ لا اللَّيْلُ سابِقُ النّهَارِ وَ کُلُّ فى فَلَکٍ يَسبَحُونَ(۴۰) وَ ءَايَةٌ لهَُّمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتهُمْ فى الْفُلْکِ الْمَشحُونِ(۴۱) وَ خَلَقْنَا لهَُم مِّن مِّثْلِهِ مَا يَرْکَبُونَ(۴۲) وَ إِن نَّشأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صرِيخَ لهَُمْ وَ لا هُمْ يُنقَذُونَ(۴۳) إِلّا رَحْمَةً مِّنَّا وَ مَتَاعاً إِلى حِينٍ(۴۴) وَ إِذَا قِيلَ لهَُمُ اتَّقُوا مَا بَينَ أَيْدِيکُمْ وَ مَا خَلْفَکُمْ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ(۴۵) وَ مَا تَأْتِيهِم مِّنْ ءَايَةٍ مِّنْ ءَايَاتِ رَبّهِمْ إِلّا کانُوا عَنهَا مُعْرِضِينَ(۴۶) وَ إِذَا قِيلَ لهَُمْ أَنفِقُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ قَالَ الَّذِينَ کفَرُوا لِلَّذِينَ ءَامَنُوا أَنُطعِمُ مَن لَّوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطعَمَهُ إِنْ أَنتُمْ إِلّا فى ضَلَالٍ مُّبِينٍ(۴۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۲۴ «ترجمه آيات» زمين مُرده براى ايشان، آيتى است که زنده اش کرديم و دانه از آن بيرون آورديم، دانه هايى که از آن مى خورند(۳۳). و در آن، باغ ها و نخل ها و انگورها قرار داديم، و در آن، چشمه هايى روان کرديم(۳۴). تا مردم از ثمره آن و کارهاى خود برخوردار شوند، آيا باز هم شکرگزارى نمى کنند(۳۵)؟ منزّه است آن کسى که تمامى جفت ها را بيافريد، چه آن جفت هايى که از زمين مى روياند و چه از خود انسان ها، و چه از آن جفت هايى که انسان ها، از آن اطلاعى ندارند(۳۶). و شب نيز، براى آنان عبرتى است، که ما روز را از آن بيرون مى کشيم و آن وقت، مردم در تاريکى قرار مى گيرند(۳۷). و خورشيد که به قرارگاه خود روان است، اين نظم خداى عزيز داناست(۳۸). و براى ماه، منزل ها معين کرديم، تا دوباره به صورت هلال، مانند چوب خوشه خرماى کهنه در آيد(۳۹). نه خورشيد را سزد که به ماه برسد، و نه شب از روز، پيشى گيرد و هر يک، در فلکى سير مى کنند(۴۰). و عبرتى ديگر براى ايشان، اين است که ما نژادشان را در کشتى پُر، حمل مى کنيم(۴۱). و آنچه نظير آن برايشان آفريده ايم، که سوار مى شوند(۴۲). و هر آن بخواهيم غرقشان مى کنيم، که در اين صورت، ديگر فريادرسى ندارند و نجات داده نمى شوند(۴۳). باز مگر رحمتى از ما به فريادشان برسد، که تا مدتى برخوردار شوند(۴۴). و چون به ايشان گفته مى شود: از آنچه در پيش رو و پشت سر داريد، بترسيد، شايد ترحم شويد(۴۵). ولى هيچ آيتى از آيات پروردگار نيايد براى آنان، مگر اين که از آن روى بگردانند(۴۶). و چون به ايشان گفته مى شود: از آنچه خدا روزيتان کرده، انفاق کنيد، آنان که کافر شده اند، به آنان که ايمان آورده اند، گويند: آيا به کسى غذا بدهيم که اگر خدا مى خواست، غذايش مى داد؟ شما نيستيد، جز در ضلالتى آشکار(۴۷). «بیان آيات» بعد از آن که داستان اهل قريه (انطاکيه)، و سرانجام امرشان را در شرک و تکذيب رسولان الهى بيان کرد، و آنان را در برابر بى اعتنايى به مسأله رسالت توبيخ نموده، و به نزول عذاب بر آنان تهديد کرد - همان طور که عذاب بر تکذيب کنندگان از امت هاى گذشته نازل شد - و نيز خاطرنشان ساخت که همگى حاضر خواهند شد و به حسابشان رسيدگى شده، جزا داده مى شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۲۵ چند آيت از آيات خلق و تدبير الهى را به رُخشان مى کشد. آياتى که بر ربوبيّت و الوهيّت خداى تعالى دلالت دارد، و به روشنى دلالت مى کند بر اين که خدا، يگانه است و هيچ کس در ربوبيّت و الوهيّت، با او شريک نيست. آنگاه مجددا ايشان را در اين که به آيات و ادلّه وحدانيت خدا و به معاد نظر نمى کنند و از آن روى گردانند، و حق را استهزاء نموده و به فقرا و مساکين انفاق نمى کنند، توبيخ مى نمايد. توضيح آيات مربوط به تدبير امر رزق مردم «وَ ءَايَةٌ لهَُّمُ الاَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا وَ أَخْرَجْنَا مِنهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْکلُونَ»: خداى سبحان، در اين آيه و دو آيه بعدش، يکى از آيات و ادله ربوبيّت خود را، يادآور مى شود، و آن آيت، عبارت است از: تدبير امر ارزاق مردم، و تغذيه آنان به وسيلۀ حبوبات و ميوه ها، از قبيل خرما و انگور و غيره. پس جمله «وَ آيَةٌ لَهُمُ الأرضُ المَيتَةُ أحيَينَاهَا»، هرچند ظاهر در اين است که «آيت»، همان زمين است، ليکن اين قسمت از آيه، زمينه و مقدمه است براى جمله «وَ أخرَجنَا مِنهَا حَبّاً...»، و مى خواهد اشاره کند به اين که: اين غذاهاى نباتى (که شما در اختيار داريد)، از آثار زنده کردن زمين مُرده است، که خدا، حيات در آن مى دمد و آن را که زمينى مُرده بود، مبدل به حبوبات و ميوه ها مى کند، تا شما از آن بخوريد. بنابراين، به يک نظر، «آيت»، خود زمين نيست، بلکه زمين مُرده است. از اين جهت که مبدأ ظهور اين خواص است، و تدبير ارزاق مردم، به وسيله آن تمام مى شود. «وَ أخرَجنَا مِنهَا حَبّاً» - يعنى: ما از زمين گياهانى رويانديم و از آن گياهان، حبوباتى مانند گندم، جو، برنج و ساير دانه هاى خوراکى، در اختيارشان قرار داديم. و جمله «فَمِنهُ يَأکُلُون»، تفريع و نتيجه گيرى از بيرون آوردن حبوبات از زمين است. چون با خوردن حبوبات، تدبير تمام مى شود. و ضمير در کلمۀ «مِنهُ» به کلمه «حَبّ - دانه»، بر مى گردد. «وَ جَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِّن نخِيلٍ وَ أَعْنَابٍ وَ فَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ»: راغب مى گويد: کلمه «جنّت» به معناى هر بستانى است که داراى درخت باشد، و با درختانش، زمين را مستور کرده باشد. و کلمه «نَخِيل»، جمع نخل است که از درختان معروف است. و کلمه «أعنَاب»، جمع «عِنَب» است، که هم بر درخت انگور اطلاق مى شود و هم بر ميوه آن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۲۶ باز، راغب، در معناى «عيون» گفته: کلمه «عين»، به معناى عضو و جارحه است... ولى اين کلمه، به عنوان استعاره، به عنايات مختلفى در معانى ديگر استعمال مى شود. البته همه آن معانى، به وجهى از وجوه، در عضو و جارحه هست، - تا آن جا که مى گويد - و منبع آب را هم به خاطر شباهت به چشم، به خاطر آبى که در آن هست، «عين» مى گويند. و کلمه «يُفَجّرُونَ»، از باب تفعيل، از مصدر «تفجير» ساخته شده. و «تفجير در زمين»، به معناى شکافتن زمين، به منظور بيرون کردن آب هاى آن است. و بقيه الفاظ آيه، روشن است. «لِيَأْکُلُوا مِن ثَمَرِهِ وَ مَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَ فَلا يَشکرُونَ»: «لام» در ابتداى جمله، براى تعليل است و علت آنچه را که در آيه سابق آمده بود، ذکر مى کند. و معنايش اين است که: ما در زمين، بستان ها قرار داديم و نيز، آن را شکافتيم و چشمه ها روان ساختيم، تا مردم از ميوه آن باغ ها بخورند. و در جمله «مِن ثَمَرِهِ» بعضى گفته اند: «ضمير آن، به «مجعول» از جنات که خدا جعل کرده، بر مى گردد. و به همين جهت، ضمير مفرد و مذکر آورده شد. چون کلمه «مَجعُول»، هم مفرد است و هم مذ کر، و گرنه بايد مى فرمود: «مِن ثَمَرِهَا: از ميوه آن جنات». و يا مى فرمود: «مِن ثَمَرِهِما: از ميوه آن نخيل و اعناب». بعضى ديگر گفته اند: «ضمير مزبور، به کلمه «مذکور» بر مى گردد. چون گاهى مى شود که ضمير، در جاى اسم اشاره، به کار مى رود، همچنان که «رؤبه»، يکى از شعراى معروف عرب، در شعر خود، اين کار را کرده. يعنى ضمير را به جاى اسم اشاره به کار برده و گفته: فِيهَا خُطُوطٌ مِن سَوَادٍ وَ بلق * کَأنّهُ فِى الجِلد توليع البهق که ضمير «کأنّه» را، به «سواد» و «بلق» - که دو کلمه اند - برگردانيده، و تقدير کلام «کأنّ ذَاکَ» است. مى گويند: اباعبيده از رؤبه پرسيد: چرا گفته اى «کأنّه»، با اين که مرجع ضمير، دو تا است؟ در پاسخ گفته: منظور از ضمير، اسم اشاره است و معناى «کأنّهُ»، «کان ذاک» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۲۷ و در مرجع ضمير «مِن ثَمَرِهِ»، اقوال بيهوده ديگرى است. مثل اين قول که: ضمير، تنها به «نخيل» بر مى گردد، و بدين جهت مفرد و مذکر آمده. و اين قول که: ضمير، به کلمۀ «ماء»، بر مى گردد، که «ماء»، از کلمه «عيون» استفاده مى شود، و يا محذوف است، که در تقدير، بر «عيون» اضافه شده، و تقدير آيه «وَ فَجّرنَا فِيهَا مِن مَاءِ العُيُون» بوده. و اين قول که: ضمير مذکور، به «تفجير» بر مى گردد. البته تفجيرى که از کلمۀ «فَجّرنَا» استفاده مى شود. و بنابراين دو وجه، مراد از «ثَمَر»، مطلق فايده خواهد بود. و اين قول که: ضمير، به خداى تعالى بر مى گردد، و اضافۀ «ثَمَر»، به خداى تعالى، از اين بابت است که خدا، خالق و مالک آن است. توضيح آيه: «لِيَأکُلُوا مِن ثَمَرِهِ وَ مَا عَمِلَتهُ أيدِيهِم ...» «وَ مَا عَمِلَتهُ أيدِيهِم» - منظور از «عمل»، همان فعل است، و فرق بين «عمل» و «فعل» - به طورى که راغب گفته - اين است که: «عمل»، بيشتر اوقات، در فعلى استعمال مى شود که با قصد و اراده انجام شود. و به همين جهت، کارهاى حيوانات و جمادات را به ندرت «عمل» مى گويند. و باز به همين جهت عمل را، به دو وصف «صلاح» و «فساد» توصيف مى کنند و مى گويند: «فلان عمل، صالح است و آن ديگرى، فاسد و طالح»، ولى مطلق «فعل» را، به اين دو صفت توصيف نمى کنند. و کلمه «ما»، در جمله «وَ مَا عَمِلَتهُ»، نافيه است و معنايش اين است که: تا از ميوه آن بخورند. ميوه اى که دست خود آنان درستش نکرده، تا در تدبير ارزاق، شريک ما باشند، بلکه ايجاد ميوه و تتميم تدبير ارزاق، به وسيلۀ آن از چيزهايى است که مخصوص ماست، بدون اين که از آن ها، کمکى گرفته باشم. پس با اين حال، چه مى شود ايشان را که شکرگزارى نمى کنند. مؤيد اين که: کلمۀ «ما»، نافيه است، آيه اواخر سوره است که در مقام منت گذارى بر مردم به خلقت چارپايان، به منظور تدبير امر ارزاق آنان و حياتشان مى فرمايد: «أوَلَم يَرَوا أنّا خَلَقنَا لَهُم مِمّا عَمِلَت أيدِينَا أنعَاماً... * وَ مِنهَا يَأکُلُونَ * وَ لَهُم فِيهَا مَنَافِعُ وَ مَشَارِبُ أفَلا يَشکُرُون». چون در اين آيه نيز مى فرمايد: خلقت چارپايان، که وسيلۀ اکل و شرب شماست، عمل دست من است. يعنى عمل دست شما نيست. در نتيجه، کلمۀ «ما» در آيه مورد بحث، نافيه است. ولى بعضى از مفسران احتمال داده اند که کلمه «ما»، موصوله و عطف بر «ثمره» باشد. و معنايش چنين باشد که: ما ،باغ هايى از نخيل و اعناب قرار داديم، تا مردم از ميوه اش و از آنچه به دست خود، از ميوه اش درست مى کنند، مانند سرکه و شيره، و چيزهاى ديگرى که از خرما و انگور مى گيرند، بخورند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۲۸ اين وجه، هرچند به نظر بعضى ها از وجه سابق بهتر آمده، وليکن به نظر ما، وجه خوبى نيست. براى اين که مقام، مقام بيان آياتى است که بر ربوبيّت خداى تعالى دلالت مى کند، و در اين مقام، مناسب آن است که امورى از تدابير خاص به خدا ذکر شود، و مناسبت ندارد که سخن از سرکه گرفتن و شيره درست کردن - که از تدابير انسان ها است - به ميان آيد. چون ذکر آن، هيچ دخالتى در تتميم حجت ندارد. ممکن است کسى در جواب ما بگويد: منظور از ذکر تدابير انسان ها، از اين جهت است که باز بالاخره منتهى به تدبير خدا مى شود. چون خداى تعالى، بشر را هدايت کرد به اين که از خرما و انگور، شيره و سرکه بگيرند، و اين، خود از تدبير عام الهى است. در پاسخ مى گوييم: اگر منظور اين بود، جا داشت بفرمايد: «لِيَأکُلُوا مِن ثَمَرِهِ وَ مِمّا هَدَينَاهُم إلَى عَمَلِهِ: تا از ميوه آن نخيل و اعناب، و نيز از آنچه ما هدايتشان کرديم که از آن دو ميوه درست کنند، بخورند»، تا شنونده توهم نکند که انسان ها هم، در تدبير سهمى دارند. بعضى ديگر احتمال داده اند که کلمه «ما»، نکره موصوفه باشد، و عطف باشد بر «ثمره»، و معنا چنين باشد: تا از ميوه آن و از چيزى که دست خودشان درستش کرده، بخورند. ليکن اين وجه هم، به عين آن دليلى که در وجه قبلش گفتيم، درست نيست. «أفَلَا يَشکُرُون» - اين جمله، ناسپاسى مردم را تقبيح نموده، آنان را در اين کار سرزنش مى کند. و سپاسگزارى مردم از خدا در برابر اين تدبير، به اين است که: نعمت هاى جميل خدا را عملا و نيز به زبان اظهار بدارند، و خلاصه اظهار کنند که بندگان او، و مدبّر به تدبير اويند، و اين، خود عبادت است. پس «شکر خدا»، عبارت است از اين که: به ربوبيّت او، و اين که تنها او معبود و إله است، اعتراف کنند. اشاره به موضوع تزویج بعضی از نباتات، با بعضی دیگر «سُبْحَانَ الَّذِى خَلَقَ الاَزْوَاجَ کُلَّهَا مِمَّا تُنبِت الاَرْضُ وَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَ مِمَّا لا يَعْلَمُونَ»: اين آيه، تنزيه خداى تعالى را انشاء مى کند. چون قبلا متذکر شد که «شکر» او را در برابر خلقت انواع نباتات و رزق ها، از حبوبات و ميوه ها براى آنان نکردند. با اين که اين کار را از راه تزويج بعضى نباتات، با بعضى ديگر کرده. همچنان که در جاى ديگر نيز، فرموده: «وَ أنبَتنَا فِيهَا مِن کُلّ زَوجٍ بَهِيجٍ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۲۹ در ضمن، اين آيه اشاره مى کند به اين که: مسأله تزويج دو چيز با هم، و پديد آوردن چيز سوم، اختصاص به انسان و حيوان و نبات ندارد، بلکه تمامى موجودات را، از اين راه پديد مى آورد، و عالَم مشهود را از راه استيلاد تنظيم مى فرمايد. و به طور کلّى، عالَم را از دو موجود فاعل و منفعل درست کرده، که اين دو، به منزلۀ نر و ماده حيوان و انسان و نبات اند. هر فاعلى با منفعل خود برخورد مى کند و از برخورد آن دو، موجودى سوم پديد مى آيد. آنگاه خدا را تنزيه کرده، مى فرمايد: «سُبحَانَ الّذِى خَلَقَ الأزوَاجَ کُلّهَا مِمّا تُنبِتُ الأرضُ: منزّه است خدايى که همه جفت ها را آفريده». پس جمله مذکور به دلالت سياق، انشاى تنزيه و تسبيح خداست. نه اين که بخواهد از منزّه بودن او خبر دهد. و جملۀ «مِمّا تُنبِتُ الأرضُ» با جمله بعدی اش، بيان براى «أزواج» است. آنچه که زمين مى روياند، عبارت است از نباتات. و ممکن هم هست بگوييم: شامل حيوانات (که يک نوع از آن، آدمى است) نيز مى شود. چون اين ها هم، از مواد زمينى درست مى شوند. خداى تعالى هم، درباره انسان، که گفتيم نوعى از حيوانات است، فرموده: «وَ اللّهُ أنبَتَکُم مِنَ الأرضِ نَبَاتاً». باز مؤيد اين احتمال، ظاهر سياق است که شامل تمامى افراد مبيّن مى شود. چون مى بينيم که حيوان را در عداد «أزواج» نام نبرده، با اين که زوج بودن حيوانات در نظر همه، از زوج بودن نبات روشن تر بود. پس معلوم مى شود منظور از «مِمّا تُنبِتُ الأرض: هرچه را که زمين از خود مى روياند»، همۀ گياهان و حيوانات و انسان هاست. «وَ مِن أنفُسِهِم» - يعنى: از خود مردم، «وَ مِمّا لَا يَعلَمُون»، يعنى: از آنچه مردم نمى دانند و آن، عبارت است از: مخلوقاتى که هنوز انسان از وجود آن ها خبردار نشده، و يا از کيفيت پيدايش آن ها، و يا از کيفيت زياد شدن آن ها، اطلاع پيدا نکرده. و چه بسا بعضى، در تفسير اين آيه گفته اند که: «مراد از «أزواج»، انواع و اصناف است، نه نر و ماده بودن موجودات. و معناى آيه، اين است که: منزّه است آن خدايى که همه انواع موجودات را او آفريده». ولى آيات ديگرى که متعرض خلقت «أزواج» است، با اين گفتار سازگار نيست. مانند آيه «وَ مِن کُلّ شَئٍ خَلَقنَا زَوجَينِ لَعَلّکُم تَذَکّرُونَ». علاوه بر اين، اصولا مقارنه دو چيز با هم، و نوعى تألّف و ترکّب، از لوازم مفهوم زوجيت است، و بنابر معانى که کرده اند، نه مقارنتى در کار است، و نه تألّف و ترکّبى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۳۰ راغب مى گويد: «به هر يک از دو قرين، يعنى هم نر و هم ماده، در حيوانات، «زوج» مى گويند، و در غير حيوانات هم به قرين، «زوج» گفته مى شود. مثلا مى گويند: يک جفت چکمه. يک جفت دم پايى (يک جفت قالى) و امثال آن. و نيز به هر چيزى که با مماثل و يا با ضد خودش، جمع شده باشد، «زوج» مى گويند. سپس مى گويد: خداى تعالى که فرموده: «خَلَقنَا زَوجَين»، اين معنا را بيان کرده که تمامى آنچه در عالَم است، «زوج» است. چون يا ضدّى دارد که گفتيم ضدّ هر چيزى را هم، «زوج» مى گويند. و يا مثلى دارد، که آن نيز «زوج» است، و يا با چيزى ترکيب يافته، که ترکيب هم، خود نوعى «زوجيّت» است، بلکه اصلا در عالَم، چيزى نيست که به هيچ وجه ترکيب در آن نباشد». و بنابه گفته او، زوجيت «زوج»، عبارت است از: اين که در وجود يافتن، محتاج به تالّف و ترکّب باشد. به همين جهت، به هر يک از دو قرين - البته از آن جهت که قرين است - «زوج» مى گويند. مثلا به يک يک دو عدد قالى، که قرين هم اند، «زوج» مى گويند. چون احتياج به آن لنگه ديگرش دارد. و نيز به هر دو قرين، «زوج» مى گويند. به خاطر اين که در جفت بودن، هر دو محتاج هم اند. پس «زوج» بودن اشياء، عبارت شد از: مقارنه بعضى با بعضى ديگر، براى نتيجه دادن يک شئ سوم. و يا براى اين که از ترکيب دو چيز درست شده. مراد از بيرون کشيدن «روز»، از «شب» «وَ ءَايَةٌ لَّهُمُ اللَّيْلُ نَسلَخُ مِنْهُ النّهَارَ فَإِذَا هُم مُّظلِمُونَ»: اين آيه شريفه، آيتى ديگر از آيت هاى دالّه بر ربوبيت خدا را ذکر مى کند. آيت هايى که دلالت دارد بر وجود تدبيرى عامّ آسمانى، براى پديد آمدن عالَم انسانى. و اين آيت را در خلال چهار آيه، بيان فرموده است. و در اين معنا، هيچ شکى نيست که: آيه شريفه مى خواهد به پديد آمدن ناگهانى شب به دنبال روز، اشاره کند. و کلمۀ «نَسلَخُ»، از مصدر «سلخ» است، که به معناى بيرون کشيدن است. به همين جهت، با کلمۀ «مِن» متعدى شده. چون اگر به معناى کندن بود، همچنان که در عبارت «سَلَختُ الإهََابَ عَنِ الشّاة: پوست را از گوسفند کندم»، به اين معنا است (و به همين جهت، کسى را که شغلش اين کار است، سلّاخ مى گويند)، مى بايستى در آيه مورد بحث هم، با کلمۀ «عَن» متعدى شده باشد. پس از اين که با کلمۀ «مِن» متعدى شده، مى فهميم که «سلخ» در اين آيه، به معناى بيرون کشيدن است، نه کندن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۳۱ مؤيد اين معنا، اين است که: خداى تعالى، در چند جا از کلام عزيزش، از وارد شدن هر يک از روز و شب، در دنبال ديگرى، تعبير به «إيلاج: داخل کردن» کرده. از آن جمله فرموده: «يُولِجُ اللّيلَ فِى النّهَارِ وَ يُولِجُ النّهَارَ فِى اللّيلِ». و وقتى وارد شدن روز بعد از شب، إيلاج و ادخال روز در شب باشد، قهرا آمدن شب به دنبال روز به طور ناگهانى نيز، اخراج روز از شب خواهد بود. البته هم آن ادخال اعتبارى است، و هم اين اخراج. و گويا ظلمت شب بر مردم احاطه کرده، و آنان را در برگرفته، ناگهان روز، اين روپوش را پاره مى کند و داخل ظلمت شده، نورش به تدريج، همه مردم را فرا مى گيرد. و در هنگام غروب، به ناگاه بار ديگر، شب چون روپوشى روى مردم مى افتد، و ظلمتش، همۀ آن جاهايى را که نور روز گرفته بود، مى گيرد. پس در حقيقت، در اين تعبير، نوعى استعاره به کنايه، به کار رفته است. و شايد همين وجهى که ما براى آيه ذکر کرديم، کافى باشد، و احتياجى به نقل بحث هاى طولانى، که ديگران در معناى «سلخ نهار از ليل»، و سپس ناگهان رسيدن شب، ايراد کرده اند، نباشد. رده:تفسیر المیزان