المیزان جلد۱۷ بخش۱۳
«بیان آيات»
اين آيات، خلاصه اى از معانى سابق است، که در سياقى ديگر بيان شده اند و در ضمن، کفّار را به عذاب تهديد نموده، و به اين نکته نيز اشاره مى کند که پيامبر اسلام «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، فرستاده خداست، و کتاب او، ذکر و قرآن است. نه او شاعر است، و نه کتابش شعر. و در آخر، به خلقت چارپايان اشاره نموده، و با آن بر مسأله توحيد و معاد احتجاج مى کند.
قدرت خداوند، بر گرفتن چشمان، و دگرگون ساختن خلقت کافران
«وَ لَوْ نَشاءُ لَطمَسنَا عَلى أَعْيُنهِمْ فَاستَبَقُوا الصّرَاط فَأَنّى يُبْصِرُونَ»:
در مجمع البيان گفته: کلمه «طَمس»، به معناى محو و نابود کردن چيزى است، به طورى که هيچ اثرى از آن نماند. در نتيجه، «طَمس بر ديدگان»، مثل پاک کردن خطى است که نوشته شده. و نظير آن، «طَمس بر مال» است، که به معناى از بين بردن آن است، به طورى که ديگر به هيچ درکى، ادراک نشود. و «کور مطموس» و «طَميس»، آن کورى را گويند که اصلا شکاف بين دو پلک را نداشته باشد.
پس معناى جملۀ «وَ لَو نَشَاءُ لَطَمَسنَا عَلَى أعيُنِهِم»، اين است که: اگر ما مى خواستيم، هر آينه ديدگان ايشان را از بين مى برديم، به طورى که هيچ اثرى از آن نباشد، و ديگر نه ديده اى داشته باشند، و نه ديدى.
و معناى جملۀ «فَاستَبَقُوا الصّراطَ»، اين است که: در طلب و خواست آن بودند که به سوى طريق حق و واضح سبقت گيرند. خواستند به آن طريقه اى سبقت گيرند، که سالک آن گمراه نمى شود، ولى آن را نديدند و هرگز هم نخواهند ديد. پس استبعادى که از جملۀ «فَأنّى يُبصِرُون» استفاده مى شود، خود، کنايه از اين است که هرگز نخواهند ديد.
بعضى از مفسران، چنين معنا کرده اند که: «به سوى صراط و راه حق سبقت مى گيرند، ولى به سوى آن، هدايت نمى شوند». اما اين تفسير، خالى از بُعد نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۶۰
«وَ لَوْ نَشاءُ لَمَسخْنَاهُمْ عَلى مَکانَتِهِمْ فَمَا استَطاعُوا مُضِيًّا وَ لا يَرْجِعُونَ»:
در مجمع البيان مى گويد: کلمۀ «مسخ»، برگشتن آدمى به خلقتى زشت و بدمنظره است، همچنان که در داستان بنى اسرائيل، جمعى از انسان ها، به صورت ميمون و خوک برگشتند. و نيز در معناى کلمۀ «مکانت» مى گويد: اين کلمه و کلمۀ «مکان»، به يک معنا است.
و مراد از «مسخ کفار بر مکانى که دارند»، اين است که ما چنين قدرتى داريم که کفار را در همان جايى که فعلا نشسته اند، بدون اين که از جايشان تکان دهيم، و بدون اين که خود را به زحمت اندازيم، به صرف مشيت خود، مسخشان مى کنيم. پس کلمۀ «عَلَى مَکَانَتِهِم»، کنايه از اين است که اين کار براى خداى تعالى، آسان است و هيچ سختى ندارد.
معناى جملۀ «فَمَا استَطَاعُوا مُضِيّاً وَ لَا يَرجِعُون»، اين است که: نه مى توانند به سوى عذاب روانه شوند و نه از عذاب برگردند و حالت قبل از عذاب خود را دريابند. پس کلمۀ «مُضى» و «رجوع»، کنايه هستند از برگشتن به حالت سلامت، و از باقى ماندن بر حالت عذاب و مسخ.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد، رفتن به سوى مقاصدشان، و برگشتن به سوى خانه ها و زن و فرزندشان است. ولى اين تفسير، خالى از بُعد نيست.
«وَ مَن نُّعَمِّرْهُ نُنَکّسهُ فى الخَْلْقِ أَفَلا يَعْقِلُونَ»:
کلمۀ «نُعَمِّرهُ»، از مصدر «تعمير» است، که به معناى طولانى کردن عمر است. (تعمير خانه را هم، از اين رو «تعمير» گفته اند، که باعث طول عمر آن است).
و کلمۀ «نُنَکّسهُ»، از مصدر «تنکيس» است، که به معناى برگرداندن چيزى است، به صورتى که بالايش، پايين قرار گيرد و نيرويش، مبدّل به ضعف گردد، و زيادتش رو به نقصان گذارد. و انسان در روزگار پيرى، همين طور مى شود: قوّتش، مبدّل به ضعف و علمش، مبدّل به جهل و ياد و هوشش، مبدّل به فراموشى مى گردد.
اين آيه شريفه، مى خواهد براى امکان مضمون دو آيه قبل (که مسأله مسخ و کور کردن را خاطرنشان مى ساخت)، استشهاد کند و بفرمايد: آن خدايى که خلقت انسان را در روزگار پيرى اش تغيير مى دهد، و هر چه داده مى گيرد، قادر است بر اين که چشم کفار را از آن ها بگيرد و ايشان را در همان جايى که هستند، مسخ کند.
و در اين جمله که فرمود: «أفَلَا يَعقِلُون»، کفار را به خاطر نداشتن تعقل توبيخ مى کند و نيز، تحريک مى کند به اين که به تدبّر در اين امور بپردازند، و از آن عبرت گيرند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۶۱
توضيح اين که: ما به پيامبر، شعر نياموختيم و شاعرى، شايسته او نيست
«وَ مَا عَلَّمْنَاهُ الشّعْرَ وَ مَا يَنبَغِى لَهُ إِنْ هُوَ إِلّا ذِکْرٌ وَ قُرْآنٌ مُّبِينٌ»:
اين آيه شريفه، عطف و برگشت به مطلبى است که در آغاز سوره آمده بود، و آن، تصديق رسالت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است و اين که کتابش، از ناحيه خداى تعالى نازل شده.
پس جملۀ «وَ مَا عَلّمنَاهُ الشّعر»، مى خواهد بفرمايد: ما، به او شعر نياموختيم. و لازمۀ اين نفى، آن است که آن جناب، هيچ سررشته اى از شعر نداشته باشد. نه اين که شعر بلد باشد، ولى از گفتن شعر امتناع بورزد. براى اين که مثلا خدا، او را از اين کار نهى کرده باشد، و نه اين که بخواهد بفرمايد: قرآن، شعر نيست، هرچند رسول اسلام «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، شعر هم بلد باشد.
با اين بيان، روشن مى گردد که جملۀ «وَ مَا يَنبَغِى لَهُ»، در مقام منت نهادن بر آن جناب است. و مى خواهد بفرمايد: خداى سبحان، رسول اسلام را از گفتن شعر، منزّه داشته. پس جملۀ مزبور، مى خواهد جلو يک احتمالى را که ممکن است کسى بدهد، بگيرد. و حاصل آن اين است که:
خيال نکنيد اين که ما به وى شعر نياموخته ايم، نقصى براى اوست، بلکه براى او، کمال و مايه بلندى درجه، و نزاهت ساحت اوست. نزاهت از ننگى که متخصصان اين فن دارند، که با الفاظ، معانى را آرايش داده و با تخيّلات شعرى، معانى را تزيين مى کنند، آن هم تخيّلات کاذب، که هرچه دروغش دقيق تر باشد، شعرش مليح تر و دل پسندتر مى شود.
و نيز، کلام خود را بر طبق آهنگ هاى موسيقى در مى آورند، تا در گوش خوش تر آيد، و چنين کارى، شايستۀ مقام رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نيست. و چگونه مى تواند شايسته او باشد، با اين که او، فرستادۀ خداست، و آيت رسالت و متن دعوتش، «قرآن» است، که کلامى است در بيان خود معجز، و نيز «ذکر» است و «قرآن مبين».
و جملۀ «إن هُوَ إلّا ذِکرٌ وَ قُرآنٌ مُبِين»، تفسير و توضيحى است براى جملۀ «وَ مَا عَلّمنَاهُ الشّعرَ وَ مَا يَنبَغِى لَه». به خاطر اين که لازمۀ معناى آن، اين است که «قرآن»، شعر نيست. پس انحصارى که از جملۀ «إن هُوَ إلّا ذِکرٌ...» استفاده مى شود، از باب قصر قلب است، و معنايش اين است که:
«قرآن»، شعر نيست، و قرآن، چيزى نيست به جز «ذکر» و «خواندنى آشکارا». و معناى «ذکر» و «خواندنى» بودن قرآن، اين است که قرآن، ذکرى خواندنى است، از طرف خدا، که هم ذکر بودنش روشن است ، و هم خواندنى بودنش، و هم از ناحيۀ خدا بودنش.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۶۲
«لِّيُنذِرَ مَن کانَ حَيًّا وَ يَحِقَّ الْقَوْلُ عَلى الْکَافِرِينَ»:
اين تعليل، مربوط است به جملۀ «وَ مَا عَلّمنَاهُ الشّعرَ»، و معناى مجموع آن دو، چنين مى شود: ما، به آن جناب، شعر نياموختيم. براى اين که مردمِ زنده را با قرآن، که منزّه از خيالبافى هاى شعرى است، انذار کند.
ممکن هم هست، متعلق به جملۀ «إن هُوَ إلّا ذِکرٌ...» باشد، که در اين صورت، معناى مجموع آن دو، چنين مى شود: آنچه بر مردم مى خواند، چيزى به جز، «ذکر» و «قرآن مبين» نيست، که ما آن را به وى نازل کرديم، تا انذار کند آن کسى را که زنده است. و به هر تقدير، برگشت هر دو احتمال، به يک معنا است.
اين آيه - به طورى که ملاحظه مى کنيد - نتيجۀ ارسال رسول و انزال قرآن به رسول را، عبارت دانسته از:
يکى: انذار کسى که «زنده» باشد. يعنى حق را تعقل بکند، و آن را بشنود. و دوم: حقانيت قول و واجب شدن آن بر کفار. پس محاذى بودن اين آيه، در برابر آيات اول سوره، در اين که هر دو، يک معنا را دنبال مى کنند، به خوبى روشن گرديد.
«أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُم مِمَّا عَمِلَت أَيْدِينَا أَنْعَاماً فَهُمْ لَهَا مَالِکُونَ»:
در اين آيه، يکى ديگر از آيات و دلائل يگانگى خدا در ربوبيت و تدبير عالَم انسانى را خاطرنشان مى سازد. آيتى که نظير آيات توحيد، در اول سوره است، که مسأله زنده کردن زمين مُرده، بيرون کردن دانه ها و ميوه ها، و شکافتن چشمه ها را خاطرنشان مى ساخت.
و مراد از اين که فرمود: چارپايان از چيزهايى است که دست هاى خدا درستش کرده، اين است که: کسى در خلقت آن ها، شرکت ندارد و خلقت آن ها، مختصّ به خداست. پس عبارت «درست کردن با دست ها»، کنايه از اختصاص است .
مقصود از اين که فرمود: انسان، مالک چهارپايان است
و جمله «فَهُم لَهَا مَالِکُون»، تفريع و نتيجه گيرى از جملۀ «خَلَقنَا لَهُم» است. چون معناى «خَلَقنَا لَهُم»، اين است که: ما، چارپايان را به خاطر انسان خلق کرده ايم و لازمۀ آن، اختصاص چارپايان به انسان است، و اختصاص هم، بالاخره منتهى به ملکيت مى شود. چون ملک اعتبارى در اجتماع، خود يکى از شعب اختصاص است.
با اين بيان، اشکالى که در کلام بعضى از مفسران است، روشن مى گردد. چون گفته اند: نتيجه بودن جملۀ «فَهُم لَهَا مَالِکُون»، براى جملۀ «خَلَقنَا لَهُم»، خيلى روشن نيست. ناچار بايد گفت: نتيجۀ آن، مطلبى تقديرى است و تقدير کلام، چنين است: «خَلَقنَاهَا لَهُم فَهُم لَهَا مَالِکُون». در حالى که خوانندۀ عزيز، توجه فرمود که هيچ خفايى در اين نتيجه گيرى نمى باشد و احتياجى هم، به تقدير نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۶۳
بعضى ديگر از مفسران گفته اند: «مِلک در اين جا، به معناى قدرت و قهر است». (و معناى آيه، اين است که: ما، چارپايان را براى آنان خلق کرديم، در نتيجه، ايشان مسلّط و قاهر بر آن چارپايان شدند). ولى اين تفسير، صحيح نيست. زيرا معناى تسلط و قهر، از جملۀ بعدش که مى فرمايد: «وَ ذَلّلنَاهَا لَهُم»، استفاده مى شود. و بنابه گفتۀ مفسّر مزبور، بايد جملۀ مذکور تأکيد باشد، و حال آن که هر جا امر دائر شد بين اين که جمله اى را تأکيد بگيريم يا تأسيس، تأسيس بهتر است.
«وَ ذَلَّلْنَاهَا لهَُمْ فَمِنهَا رَکُوبهُمْ وَ مِنهَا يَأْکلُونَ»:
«تذليل» چارپايان براى انسان، به اين معنا است که: خداوند، اين حيوانات را براى انسان ها، رام و فرمانبردار کرده. اين، همان «تذليل» و تسخير حيوان است براى انسان. و کلمۀ «رَکُوب» - به فتحه راء - به معناى مرکب است. مانند: گاو و شتر، که بار آدمى را مى برد. و جملۀ «مِنهَا يَأکُلُون»، به معناى اين است که: «مِن لَحمِهَا يَأکُلُون: از گوشتش مى خورند».
«وَ لهَُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَ مَشارِبُ أَفَلا يَشکُرُونَ»:
مراد از «منافع»، هر انتفاعى است که آدمى از مو، کرک، پشم و پوست حيوان و ساير منافع آن مى برد. و کلمۀ «مَشَارب»، جمع «مَشرَب» است، که مصدر ميمى و به معناى مشروب است. و مراد از «مَشرُوب»، شير حيوانات است. و سخن در جملۀ «أفَلَا يَشکُرُون»، همان سخنى است که: در تفسير جملۀ «وَ مَا عَمِلَتهُ أيدِيهِم أفَلَا يَشکُرُون»، ايراد کرديم.
و معناى آيات سه گانه، اين است که: آيا کفار نمى دانند که ما به خاطر ايشان و به منظور تدبير امر زندگى ايشان در دنيا، چارپايانى از شتر و گاو و گوسفند خلق کرديم، و نتيجه اش، اين شد که انسان، مالک اين حيوانات گرديد.
البته «ملکيت» به اين معنا، که: صحيح است براى او، هر نوع تصرفى که خواست در اين حيوانات بکند، و معارضى هم نداشته باشد.
و ما، اين حيوانات را براى ايشان، رام و منقاد و مسخّر آن ها نموديم، به طورى که ياراى عصيان و چموشى نداشته باشند. در نتيجه، بعضى از آن ها باربر و مرکب ايشان شد، و بعضى ديگر، مأکول ايشان گشت. يعنى: از گوشت آن ها استفاده مى کنند، و منافع ديگرى هم، از مو و پشم و پوست آن ها مى برند و از شير آن ها مى نوشند. آيا باز هم، شکر خدا نمى گزارند، که چنين تدبير کاملى در حق آن ها به کار برده. تدبيرى که کشف مى کند که او، پروردگار ايشان است، و آيا باز هم از درِ شکر نعمت، او را عبادت نمى کنند؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۶۴
«وَ اتّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَّعَلَّهُمْ يُنصَرُونَ»:
هرچه ضمير جمع در اين آيه است، به مشرکان بر مى گردد. چون مشرکان بودند که به جاى خدا، خدايانى ديگر براى خود گرفتند، به اميد اين که آن خدايان، ياريشان کنند.
و مراد از «آلهه»، همان اصنام و يا شياطين و يا فرعون هاى بشرى است، نه آن آلهه اى که از جنس ملائکه مقربين، و يا اوليایى از انسان ها، براى خود اتخاذ کرده بودند. براى اين که با ذيل آيه که مى فرمايد: «وَ هُم لَهُم جُندٌ مُحضَرُون: و مشرکان براى آلهه، لشکرى هستند که در قيامت، براى جزا حاضر مى شوند»، نمى سازد. چون ملائکه مقرب خدا و اولياى او، در اين جريان گناهى ندارند تا براى کيفر حاضر شوند.
و اين که مشرکان، خدايانى مى گرفتند به اين اميد بوده که آن خدايان، ايشان را يارى کنند، چون عامۀ مشرکان، اين اعتقاد غلط را داشتند، که تدبير امورشان به اين خدايان واگذار شده، و خير و شرّشان، هرچه هست، در دست خدايان قرار گرفته. در نتيجه، آن خدايان را عبادت مى کردند، تا با عبادت خود، از خويشتن راضى شان کنند، و در نتيجه، بر ايشان خشم نگيرند و نعمت را از ايشان قطع ننموده، و يا بلا و نقمت نفرستند.
«لا يَستَطِيعُونَ نَصرَهُمْ وَ هُمْ لهَُمْ جُندٌ محْضرُونَ»:
يعنى: آن آلهه اى که مشرکان، خداى خود گرفته اند، نمى توانند مشرکان را يارى دهندو براى اين که هيچ خير و شرّى را مالک نيستند.
معناى جملۀ: «مشرکان، در روز قیامت، احضار می شوند»
و در جملۀ «وَ هُم لَهُم جُندٌ مُحضَرُون»، ظاهر عبارت مى رساند که ضمير اول به مشرکان، و ضمير دوم، به آلهه بر مى گردد. و مراد اين است که: مشرکان، لشکريان آلهه هستند. چون از لوازم لشکرى بودن، تبعيت و ملازمت است، و مشرکان، خود را تابع آلهه مى دانستند، نه آلهه را تابع خود. پس نمى شود گفت: آلهه براى مشرکان، جند و لشکر هستند.
و مراد از اين که فرمود: «مُحضَرُون: حاضر خواهند شد»، اين است که: مشرکان را در روز قيامت، حاضر خواهند کرد، تا کيفر شرک خود را بچشند. همچنان که خداى تعالى، در جاى ديگر، همين معنا را فرموده: «وَ جَعَلُوا بَينَهُ وَ بَينَ الجِنّةِ نَسَباً وَ لَقَد عَلِمَتِ الجِنّةُ أنّهُم لَمُحضَرُون». و نيز فرموده: «وَ لَولَا نِعمَةٌ رَبّى لَکُنتُ مِنَ المُحضَرِين». و حاصل معناى آيه اين مى شود: آلهه اى که مشرکان براى خود، خدا گرفته اند، نمى توانند ايشان را يارى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۶۵
اين مشرکان، تابع و پيرو آلهه شدند و مطيع آن ها گشتند، و در نتيجه، در قيامت که آلهه احضار مى شوند، آن ها نيز، احضار خواهند شد.
اما اين که بعضى گفته اند:
«معنايش اين است که مشرکان، خود را لشکر آلهه مى دانند و در دنيا از آلهه دفاع مى کنند».
و يا آن که: «آلهه، براى مشرکان، لشکريانى هستند که براى عذاب مشرکان در روز قيامت، احضار مى شوند. چون در آن روز، آلهه، آتشگيره آتشى هستند که مشرکان، با آن عذاب مى شوند».
و يا: «چون بايد به مشرکان فهمانده شود که اين آلهه، همان هايند که شما اميد يارى از آن ها داشتيد و امروز، هيچ قدرتى بر نصرت شما ندارند».
و يا: «براى اين که مشرکان را از شفاعت آلهه نا اميد کنند، لذا آلهه را براى عذاب آنان احضار مى کنند، تا مشرکان بفهمند که آلهه قدرت بر يارى و شفاعت ندارند»؛ معانى بيهوده اى است.
«فَلا يَحْزُنک قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَ مَا يُعْلِنُونَ»:
کلمه «فاء» که بر سرِ جملۀ «لا يَحزُنکَ» درآمده، «فاى» تفريع است، از نهى از اندوه بر حقيقت آلهه اى که اتخاذ کردند و آن ها را پرستيدند، به اميد آن که ياريشان کنند.
مى فرمايد: وقتى حقيقت حال مشرکان، از اين قرار بود که آن چيزهايى که براى خود يار فرض کردند، ابدا قدرت بر يارى ايشان نداشتند، و از سوى ديگر، هم مشرکان و هم ياوران فرضی شان، براى عذاب احضار مى شوند، پس ديگر تو از شرک ايشان غمگين مباش. براى اين که ما از کار آن ها غافل نيستيم، تا بتوانند غافلگيرمان نموده، از عذاب ما فرار کنند. پس تو از سخنان ايشان محزون مشو، که ما از آنچه از سخنان خود را که پنهان دارند و يا آشکار گويند، با خبريم.
اين بود آن مطالبى که در خصوص آيه مورد بحث، به نظر ما رسيد. البته ديگران، وجوه ديگرى، در ترکيب آيه اظهار داشته اند، که چون بيهوده بودند، از نقلشان صرف نظر کرديم.
«أَوَلَمْ يَرَ الإنسانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن نُّطفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ»:
در اين آيه، به مسأله قيامت - که در سابق خاطرنشان کرده بود - برگشت نموده، و به دنبال انکار مشرکان، براى اثبات آن احتجاج مى کند. و بعيد نيست که بيان تفصيلى مطالب مشرکان باشد، که جملۀ «فَلَا یَحزُنکَ قَولُهُم...»، اشاره اجمالى بدان است.
و مراد از «رؤيت: ديدن»، علم قطعى است، نه ديدن به چشم. و معنايش اين است که: آيا انسان، علم قطعى ندارد به اين که ما، او را از نطفه اى خلق کرديم؟ و نکره آوردن «نطفه»، به منظور تحقير آن است. و کلمۀ «خَصِيم»، به معناى دشمنى است، که بر خصومت و جدال، اصرار مى ورزد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۶۶
و استهفام در آيه، استفهام تعجبى است. و معنايش اين است که: از عجایب، اين است که انسان مى داند که ما او را از نطفه اى حقير و پشيز آفريديم، با اين حال، ناگهان دشمنى سرسخت براى خودِ ما مى شود.
پاسخ خدای تعالی، به بعید شمردن معاد، توسط مشرکان
«وَ ضَرَبَ لَنَا مَثَلاً وَ نَسىَ خَلْقَهُ قَالَ مَن يُحْىِ الْعِظامَ وَ هِىَ رَمِيمٌ»:
کلمه «رميم»، به معناى استخوان پوسيده است. و جملۀ «وَ نَسِىَ خَلقَه»، حال از فاعل «ضرب» مى باشد. و جملۀ «قَالَ مَن يُحيِى العِظَامَ وَ هِىَ رَمِيمٌ»، بيان آن مَثَلى است، که انسان مذکور (درباره مسأله معاد) زده، و به همين جهت، بدون «واو» عاطفه آمده. چون کلام در معناى اين است که کسى بپرسد: انسان ها در انکار معاد، چه مَثَلى زده اند؟ پس در جواب بفرمايد: «قَالَ مَن يُحيِى العِظَامَ وَ هِىَ رَمِيمٌ».
و معناى آيه، اين است که: انسان، براى ما مَثَلى زده و خلقت خود را فراموش کرده، که در بارِ اول، از نطفه خلق شده، و اگر به ياد خلقت خود مى بود، هرگز آن مَثَل را نمى زد. و آن مَثَل، اين است که: چه کسى اين استخوان ها را در حالى که پوسيده شده، زنده مى کند؟
آرى، اگر خلقت بارِ اول خود را در نظر مى داشت، خودش، جواب اين اشکال خود را مى داد، و کلام خود را رد مى کرد. همچنان که خداى تعالى، اين جواب را به رسول گرامى خود تلقين کرد، و آن، اين است که: «قُل يُحيِيهَا الّذِى...».
«قُل يُحيِيهَا الّذِى أنشَأهَا أوّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلّ خَلقٍ عَلِيم»:
اين، همان جوابى است که خداى تعالى، به رسول گرامى خود تلقين کرده. کلمۀ «إنشاء»، به معناى ايجاد ابتدايى است. و اگر فرموده: «أوّلَ مَرّةٍ»، با اين که کلمۀ «إنشاء»، آن را افاده مى کرد، به منظور تأکيد بوده. و جملۀ «وَ هُوَ بِکُلّ خَلقٍ عَلِيم»، اشاره است به اين که خداى تعالى، نه چيزى را فراموش مى کند و نه نسبت به چيزى جاهل است. و وقتى او آفرينندۀ اين استخوان ها در آغاز و در نوبت اول بود، و در مدتى هم که اين استخوان حيات داشت، نسبت به هيچ حالى از احوال آن، جاهل نبود، و بعد از مُردنش هم، جاهل به آن نبود، ديگر چه اشکالى دارد که دوباره آن را زنده کند؟ با اين که قدرت خدا، نسبت به احياى اين «عِظام»، ثابت است، و جهل و نسيانى هم در ساحت او راه ندارد.
«الَّذِى جَعَلَ لَکُم مِّنَ الشّجَرِ الاَخْضرِ نَاراً فَإِذَا أَنتُم مِّنْهُ تُوقِدُونَ»:
اين آيه شريفه، بيان است براى جملۀ «الّذِى أنشَأهَا أوّلَ مَرّةٍ». و کلمۀ «تُوقِدُونَ»، مضارع «إيقاد» است، که به معناى شعله ور ساختن آتش است. و اين آيه شريفه، در اين صدد است که استبعاد از زنده کردن استخوان مُرده را برطرف کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۶۷
استبعاد از اين که چگونه ممکن است چيزى که مُرده است، زنده شود، با اين که مرگ و زندگى متنافی اند؟
جواب مى دهد: هيچ استبعادى در اين نيست. براى اين که آب و آتش هم، با هم متنافی اند، مع ذلک، خدا از درخت تر و سبز، آتش براى شما قرار داده، و شما همان آتش را، شعله ور مى کنيد.
و مراد از «شَجَر» - به طورى که در بين مفسران معروف است - درخت «مَرخ» - به فتحه ميم و سکون را و خاء - و درخت «عَفار» - به فتحه عين - است، که اين دو درخت، چنين وضعى دارند که هرگاه به يکديگر ساييده شوند، مشتعل مى گردند و در قديم، مردم براى تهيه آتش، قطعه اى از شاخۀ اين درخت و قطعه اى ديگر از شاخۀ آن مى گرفتند، و با اين که سبز و تر بودند، «عَفار» را در زير، و «مَرخ» را، روى آن قرار داده و به يکديگر مى ساييدند، و هر دو، به اذن خدا آتش مى گرفتند. پس مُرده را زنده کردن، عجيب تر از مشتعل کردن آتش، از چوب تر نيست، با اين که آب و آتش، دو چيز متضادند.
«أَوَلَيْس الَّذِى خَلَقَ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْض بِقَادِرٍ عَلى أَن يخْلُقَ مِثْلَهُم بَلى وَ هُوَ الخَْلَّاقُ الْعَلِيمُ»:
استفهام در آيه، استفهام انکارى است. و آيه شريفه، بيان همان حجت است که در سابق، در جملۀ «قُل يُحيِيهَا الّذِى أنشَأهَا أوّل مَرّة» آمده بود. چيزى که هست، اين بيان، از بيان قبلى به ذهن نزديکتر است. چون در بيان سابق، ايجاد بارِ اول انسان را دليل مى گرفت بر اين که قادر است بر زنده کردن ايشان در آخرت. ولى در اين آيه، خلقت آسمان ها و زمين را، که به حکم وجدان و به فرمودۀ خود خداى تعالى «لَخَلقُ السّمَاوَاتِ وَ الأرضِ أکبَرُ مِن خَلقِ النَّاس»، بزرگتر از خلقت انسان هاست، دليل گرفته بر قدرت او.
پس در حقيقت، برگشت معناى آيه، به اين مى شود که:
چگونه ممکن است کسى اين جرأت را به خود بدهد، که بگويد: خدايى که عالَم آسمان ها و زمين را با آن وسعتى که دارند، خلق کرده، و آن نظام عام عجيب را در سراسر آن برقرار کرده، به طورى که تک تک نظام هاى جزئى آن، دهشت آور و محيّر العقول است، و يک نمونۀ آن نظام هاى موجود، در خصوص عالَم انسانى است، نمى تواند مثل همين مردم را دوباره خلق کند؟ نه، هرگز چنين چيزى ممکن نيست، بلکه او، «قادر» است. چون او، خلّاقى است «عليم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۶۸
اقوال گوناگون درباره مراد از «خلقت مثل کفّار»، در قیامت
و در اين که مراد از «خلق کردن مثل کفار» در قيامت چيست، اقوال مختلفى هست:
بعضى گفته اند: «مراد خلقت امثال کفار است، يعنى اشخاص ديگر».
ولى اين معنا، صحيح نيست. براى اين که با معناى کلمۀ «مثل»، تا آن جا که از لغت و عرف شناخته شده، مغايرت دارد.
بعضى ديگر گفته اند: «مراد از مثل کفار، خود کفار است. مى خواهد بفرمايد: خدا، قادر است کفار را در قيامت زنده کند و خلق فرمايد. ولى به طور کنايه مى فرمايد: قادر است مثل ايشان را خلق کند، همان طورى که خود ما، به مخاطب خود مى گوييم: مثل تو شخصى از فلان چيز بى نياز است. يعنى تو از آن بى نيازى».
اين معنا نيز، به نظر ما درست نيست. براى اين که اگر تعبير مورد بحث کنايه بود، بايد تصريح به آن نيز ممکن باشد. همان طور که در مثال مذکور، مى توانستيم به هر دو جور، مقصود خود را تفهيم کنيم. يعنى هم بگوييم: «مثل تو شخصى، از فلان چيز بى نياز است». و هم بگوييم: «تو از آن بى نيازى». ولى در آيه مورد بحث، نمى توانيم بگوييم: «آيا آن کسى که آسمان ها و زمين را خلق کرده، قادر نيست که ايشان را خلق کند»؟ براى اين که گفتگو در «بعث» ايشان در قيامت است، نه در «خلقت» ايشان. چون مشرکان، در اين که خالقشان خداى سبحان است، حرفى نداشتند.
بعضى ديگر گفته اند: «ضمير در کلمۀ «مِثلَهُم»، به آسمان ها و زمين بر مى گردد، به اين اعتبار که عقلاى عالَم، در آسمان ها و زمين قرار دارند، و بدين جهت، از باب تغليب، ضمير «عقلاء» به همۀ آسمان ها و زمين برگشته. و بنابراين، مراد از آيه، اين است که: خدا، که خالق عالَم است، قادر است مثل اين عالَم را خلق کند».
اين وجه نيز، به نظر درست نمى آيد. براى اين که مقام، مقام اثبات بعث و زنده کردن انسان ها در قيامت است، نه مقام اثبات بعث آسمان ها و زمين. علاوه بر اين، گفتار در مسأله اعادۀ موجودات قبلى است؛ نه خلق کردن مثل آن ها. چون خلق مثلِ يک موجود، اعادۀ عينِ آن موجود نيست.
پس حق مطلب، اين است که گفته شود: مراد از «خلق کردن مثل کفار»، اعادۀ ايشان بعد از مُردن است، براى جزاء. همچنان که از کلام طبرسى (رحمة اللّه عليه)، در مجمع البيان نيز، استفاده مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۶۹
بحثی پیرامون دگرگونی پیوستۀ بدن، و عدم دگرگونی «روح» انسان
و اما بيان اين که چگونه منظور از «خلقت مثل، اعاده است»، اين است که:
انسان موجودى است مرکب از نفس و بدن، و بدن انسان در اين نشئه، دستخوش تحليل رفتن و دگرگون شدن است، و پيوسته اجزاى آن تغيير مى کند. و از آن جا که هر مرکبى با نابودى يک جزءش نابود مى شود، در نتيجه انسان در هر آنى، غير از انسان قبل است، و اين شخص، آن شخص نيست، در حالى که مى بينيم شخصيتش هست. و اين، بدان جهت است که روح آدمى، شخصيت انسان را در همۀ آنات حفظ مى کند. چون روح آدمى مجرّد است، و منزّه از ماده، و تغييرات عارض از طرف ماده است، و باز به همين جهت، ايمن از مرگ و فنا است.
از کلام خداى تعالى هم، استفاده مى شود که: نفس آدمى با مُردن بدنش، نمى ميرد و همچنان زنده و محفوظ است، تا روزى که به سوى خداى تعالى برگردد. همچنان که در سابق، ديديد که اين معنا را، از آيه «وَ قَالُوا ءإذَا ضَلَلنَا فِى الأرضِ ءإنّا لَفِى خَلقٍ جَدِيد بَل هُم بِلِقَاءِ رَبّهِم کَافِرُون * قُل يَتَوَفّيکُم مَلَکُ المَوتِ الّذِى وُکّلَ بِکُم ثُمّ إلَى رَبّکُم تُرجَعُون» استفاده کرديم.
پس بدنى که بعد از مرگ کالبد آدمى مى شود، وقتى با بدن قبل از مرگش مقايسه شود، مثل آن بدن خواهد بود، نه عين آن. ولى انسان صاحب بدن لاحق، وقتى با انسان صاحب بدن سابق مقايسه شود، عين آن خواهد بود، نه مثل آن. براى اين که:
آن روحى که وحدت بدن قبل از مرگ را در تمامى مدت عمر حفظ مى کرد، همين روحى است که بعد از مرگ، در کالبد لاحق درآمده. (همچنان که بدن هاى متعدد، قبل از مرگ، به خاطر يکى بودن روح، يکى بود؛ بدن هاى بعد از مرگ و قبل از مرگ هم، به جهت يکى بودن روح، يکى هستند و عين هم اند).
و چون استبعاد مشرکان از زنده شدن استخوان هاى پوسيده، برگشت مى کند به استبعاد از خلقت بدنى جديد، نه از نفس و روحى جديد، به همين جهت، خداى سبحان، در پاسخ از آن استبعاد، «امکان خلقت مثل آنان» را ثابت کرد، و متعرض برگشتن عين آنان نشد. چون خلق شدن عين آنان بعد از مرگ، وقتى صورت مى گيرد که روح ايشان، که نزد خدا محفوظ است، به بدن هاى جديدشان متعلق شود، و يا تعلق مزبور عين انسان هاى موجود در دنيا دوباره موجود مى شوند.
همچنان که خداى تعالى فرموده: «أوَلَم يَرَوا أنّ اللّهَ الّذِى خَلَقَ السّمَاوَاتِ وَ الأرضِ وَ لَم يَعىَ بِخَلقِهِنّ بِقَادِرٍ عَلَى أن يُحيِى المَوتَى». و در اين کلام شريفش، «إحياء» را به عين مُردگان نسبت داد، نه به امثال آن ها و فرمود: «عَلَى أن يُحيِىَ المَوتَى»، و نفرمود: «عَلَى أن يُحيِىَ أمثَالِ المَوتَى».
رده:تفسیر المیزان