تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۴۵ «بیان آيات» بعد از آن که از تفصيل و شرح آيت هاى توحيد - که اجمالش را در اول گفتار آورده بود - فارغ شد، اينک شروع کرده در تفصيل آن خبر اجمالى که قبلا از معاد داده بود. و در اين تفصيل، کيفيت قيام قيامت و احضار خلق براى حساب و جزا و پاداشى که به اصحاب جنت مى دهد، و کيفرى را که به مجرمان مى دهد، شرح مى دهد. استهزاء کفار در مقام انکار معاد، و پاسخ خداوند به آن ها «وَ يَقُولُونَ مَتى هَذَا الْوَعْدُ إِن کُنتُمْ صادِقِينَ»: سخنى است از کفار، که در مقام استهزاء گفته اند، و منظورشان، انکار معاد است. و شايد به همين جهت اسم اشاره «هَذَا: اين وعده» آورد، که مخصوص اشاره به نزديک است. و اين که گفتند: «اگر راست مى گوييد»، خطابشان به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و همه مسلمانان است. چون رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و مؤمنان، زياد داستان روز قيامت را به گوش آنان مى خواندند، و به کيفر آن روز، تهديدشان مى کردند. کلمه «وعد»، به تنهايى بدون کلمۀ «وعيد»، هم به معناى وعدۀ خیر مى آيد و هم به معناى وعدۀ شر. ولى اگر هر دو با هم در کلامى بيايند، «وعد»، به معناى وعدۀ خير، و «وعيد»، به معناى وعدۀ شر خواهد بود. «مَا يَنظُرُونَ إِلّا صيْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ يخِصّمُونَ»: کلمه «نظر»، به معناى انتظار است. و مراد از «صيحه»، به شهادت سياق، همان نفخۀ صور اولى است، که وقتى دميده مى شود، همه مى ميرند. و اگر «صيحه» را به «وحدت» وصف کرده، براى اشاره به اين نکته است که: امر کفار براى خدا «جَلّت عَظَمَتُهُ»، بسيار آسان است، و براى او، بيش از يک صيحه، کارى ندارد. و کلمۀ «يَخِصّمُون»، در اصل «يَختَصِمُون» بوده، که مصدر آن «إختصام»، به معناى مجادله و مخاصمه است. و اين آيه شريفه، جوابى است از اين که کفار به عنوان استهزاء گفتند: «پس اين وعده کى است، اگر راست مى گوييد»؟ خداى تعالى هم، در اين جمله کفار مسخره کننده را، سخريه و استهزا کرده، و به امر آنان بى اعتنايى نموده. و معناى آن اين است که: اين ها که مى گويند «پس اين وعده کى است»؟ در اين گفتارشان، جز يک صيحه را منتظر نيستند، و اين يک صيحه، فرستادنش براى ما آسان است. نه هزينه اى دارد و نه زحمتى. صيحه اى که وقتى ايشان را بگيرد، ديگر راه گريز و نجاتى برايشان نمى گذارد، بلکه ايشان را در حالى مى گيرد، که کاملا از آن غافل اند، و در بين خود، مشغول مخاصمه مى باشند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۴۶ «فَلا يَستَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَ لا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ»: يعنى: نتيجه چنين صيحه اى که به ناگهانى مى رسد و مهلتشان نمى دهد، اين است که همگى فورا بميرند. در نتيجه، ديگر نه مى توانند سفارشى بکنند - چون مرگشان عمومى است، در نتيجه، ديگر کسى نمى ماند تا رفتگان به ماندگان سفارشى کنند - و نه مى توانند به اهل خود برگردند. چون بر فرض که مرگشان در بيرون خانه برسد، باز به اهلشان بر نمى گردند. «وَ نُفِخَ فى الصُّورِ فَإِذَا هُم مِنََ الاَجْدَاثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ»: اين نفخه صور، نفخۀ دومى است که به وسيله آن، همۀ مُردگان زنده مى شوند، و قيامت برپا مى گردد. و کلمه «أجدَاث»، جمع «جدث» است که به معناى قبر است. و کلمۀ «يَنسِلُون»، از ماده «نسل» است، که به معناى راه رفتن به سرعت است. و در تعبير از قيامت، به «إلى رَبّهِم: به سوى پروردگارشان»، هشدار و توبيخى است براى کفار، که منکر ربوبيت خداى تعالى هستند. و بقيه الفاظ آيه روشن است. «قَالُوا يَا وَيْلَنَا مَن بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَانُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ»: کلمه »بعث» به معناى بپا داشتن است. و کلمۀ «مرقد»، اسم محل «رقاد: خواب» است، و مراد از آن، قبر است. و اگر کفار، در قيامت مى گويند: «مَا وَعَدَ الرَّحمَان»، و از خدا به «رحمان» تعبير مى کنند، براى اين است که به نوعى از خدا بخواهند بر آنان رحم کند. چون همين ها بودند که در دنيا مى گفتند: «وَ مَا الرَّحمَانُ». و جملۀ «وَ صَدَقَ المُرسَلُون»، عطف است بر جملۀ «هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحمَان». چون جمله فعليه، گاهى عطف بر جمله اسميه مى شود. تفسیر سخن تعجب انگیز کافران، بعد از برپایی رستاخيز و اين که از درِ تعجب گفتند: «واى بر ما، چه کسى ما را از خوابگاهمان بپا داشت»، اساسش، همان انکار معاد است، که در دنيا مى ورزيدند و در دل، از روز جزا غفلت داشتند، و همواره مستغرق در هواها بودند. وقتى به طور ناگهانى سر از قبر در مى آورند و به سرعت به طرف محشر مى روند، به عالَمى که جز عذاب شر، انتظار ديگرى در آن ندارند، ناگزير دچار فزع اکبر و دهشتى مى گردند، که حتى کوه ها، تاب تحمل آن را ندارد. و به همين جهت، طبق عادت و رسمى که در دنيا در هنگام برخورد به خطر داشتند، اولين عکس العملى که نشان مى دهند، گفتن «واويلا» است. آنگاه مى پرسند: چه کسى آنان را از مرقدشان برانگيخت؟ و اين، بدان جهت است که دهشت، آنان را از توجه به هر چيز ديگرى، غافل مى سازد. بعد از گفتن «واويلا»، و بعد از پرسش از اين که چه کسى آنان را از مرقدشان برانگيخته؟ به يادشان مى افتد که در دنيا، فرستادگان خدا، همواره وعدۀ حق را درباره بودن روز بعث و جزا، تذکرشان مى دادند. آن وقت، شهادت مى دهند به حق بودن آن وعده ها و خود را پناهنده رحمت خدا مى کنند و مى گويند: «اين، همان بعث و جزايى بود، که رحمان وعده مى داد». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۴۷ همين گفتارشان نيز، از درِ نيرنگ و کيدى است که در دنيا، به آن خو گرفته بودند. هر وقت دشمن بر آنان غلبه کرد، شروع مى کردند به تملق و اظهار ذلت و اعتراف به ظلم و تقصير. و در آخر، با جمله «وَ صَدَقَ المُرسَلُون»، حقانيت رسولان را تصديق مى کنند. از بيان گذشته چند نکته روشن مى شود: اول اين که: چرا در هنگام بعث، «واويلا» مى گويند. دوم اين که: چرا اول مى پرسند:« چه کسى آنان را از مرقدشان برانگيخته»، و سپس اقرار مى کنند به اين که اين، همان وعده اى است که رحمان داده. و نيز، اقرار مى کنند به حقانيت و صدق مدّعاى مرسلين. با اين که ظاهر آن سؤال، اين است که به همه اين مطالب جاهل اند. سوم اين که: جملۀ «مَن بَعَثَنَا مِن مَرقَدِنَا»، و جملۀ «هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحمَان...»، هر دو، از سخنان کفار است. ولى بعضى از مفسران گفته اند: جملۀ «وَ صَدَقَ المُرسَلُون»، عطف است بر جملۀ «وَعَدَ الرَّحمَان»، که کلمۀ «ما» بر سرِ آن است، و «ما»، يا مصدريه است و يا موصوله. و (براى دفع اين اشکال که چگونه کسى که نمى داند چه کسى او را زنده کرده، خودش مى گويد «رحمان» زنده کرده)، گفته اند: جملۀ «هذَا مَا وَعَدَ الرَّحمَان...»، جوابى است که خدا و يا ملائکه و يا مؤمنان، از سؤال کفار که گفتند: «چه کسى ما را از خوابگاهمان برانگيخت»، داده اند. و بر خواننده پوشيده نيست که اين تفسير، خلاف ظاهر آيه است. مخصوصا در صورتى که کلمۀ «ما» را مصدريه بگيريم. و اگر جملۀ «هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحمَان»، جواب خداى سبحان و يا ملائکه از سؤال کفار باشد که پرسيدند: «مَن بَعَثَنَا مِن مَرقَدِنَا»، بايد در جواب آن که سؤال از فاعل است، فاعل معرفى شود، نه فعل فاعل. چون آن ها پرسيدند: «چه کسى ما را از مرقدمان برانگيخت»، بايد بفرمايد: «رحمان». نه اين که بفرمايد: «اين، آن وعده اى است، که رحمان مى داد». و توجيهى که بعضى در مقام ردّ اين اشکال کرده اند که: «اين تعبير، براى آن است که کفرشان را به رُخشان بکشد و بر آن، ملامتشان کند، علاوه بر اين، اشاره به فاعل هم دارد»، فايده اى ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۴۸ چهارم اين که: جملۀ «هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحمَان»، جمله اى است مرکب از مبتدا و خبر. و اين که بعضى گفته اند: «کلمۀ «هذَا»، صفت است براى مرقد. چون گاهى اسم اشاره، تأويل به مشتق مى شود، و کلمۀ «ما»، مبتدا و خبرش محذوف است و تقديرش، چنين است: چه کسى ما را از اين خوابگاهمان برانگيخت، آنچه رحمان وعده داده، حق است»، دور از فهم است. «إِن کانَت إِلّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ»: در اين جمله، اسم «کَانَت» حذف شده، و تقدير کلام چنين است: «إن کَانَتِ الصَّيحَةُ إلّا صَيحَةً وَاحِدَةً». يعنى: آن صيحه و نفخه اى که ايشان را ناگهانى رسيد، و بدون درنگ و مهلت، همه را نزد ما حاضر ساخت، نبود، مگر يک نفخه و صيحه. و تعبير به «لَدَينَا: نزد ما»، بدين جهت است که روز قيامت، روز حضور نزد خدا است براى فصل قضا و رسيدگى به حساب اعمال و حقوقى که مردم، از يکديگر ضايع کرده اند. «فَالْيَوْمَ لا تُظلَمُ نَفْسٌ شيْئاً وَ لا تُجْزَوْنَ إِلّا مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ»: يعنى: در آن روز، در بينشان، به عدل قضاوت مى شود و به حق، حکم مى شود و در نتيجه، به هيچ کس، به هيچ وجه، ستم نمى شود. امروز، خودِ اعمالتان، جزای اعمالتان است و بس جملۀ «وَ لَا تُجزَونَ إلّا مَا کُنتُم تَعمَلُون»، عطف تفسيرى است براى جملۀ «فَاليَومَ لَا تُظلَمُ نَفسٌ شَيئاً»، و در حقيقت، بيانى برهانى براى نبودن ظلم در آن روز است. چون دلالت مى کند بر اين که جزاى اعمال هر صاحب عملى، در آن روز، خودِ اعمال اوست. ديگر با چنين جزايى، ظلم تصور ندارد. براى اين که «ظلم»، عبارت است از بی جا مصرف کردن چيزى. ولى عمل کسى را جزاى عملش قرار دادن، بى جا مصرف کردن جزا نيست، و بهتر از آن تصور ندارد. چه جزايى عادلانه تر از اين که عينِ عمل کسى را، مزد عملش قرار دهند؟ خطابى که در اين آيه است که مى فرمايد: «امروز، خود اعمالتان را جزاى اعمالتان قرار مى دهند»، با اين که روز قيامت هنوز نيامده، از باب تمثيل قيامت و احضار آن و احضار مردمى است که در آن هستند. و اين، خود عنايتى است در کلام، که گوينده، آينده را احضار کند، و با مردمى که در آينده قرار مى گيرند، سخن بگويد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۴۹ اين است نکته خطاب. نه آن طور که بعضى توهم کرده اند که: «کلام مذکور، حکايت از آينده کفار است، و يا خطابى است که از ناحيه خداى سبحان و يا ملائکه و يا مومنان، در روز قيامت، به ايشان مى شود»؛ چون احتياجى به اين توجيهات نيست، و سياق، گوياى به آن معنايى است، که ما بيان کرديم. و مخاطب به جمله «وَ لا تُجزَونَ إلّا مَا کُنتُم تَعمَلُون»، همۀ مردم اند. چه اهل سعادت و چه اهل شقاوت. هر کس، هر چه کرده، چه خوب و چه بد، عين آن را جزاى عملش قرار مى دهد. و اين که بعضى در اين خصوص اشکال کرده اند که: «انحصار «إلّا»، با عموميت «سُعَدا» و «اشقيا» نمى سازد، علاوه بر اين، خود خداى تعالى فرموده: اجر مؤمنان را به طور کامل مى دهد، و بيشتر هم مى دهد، و به فضل خود، آن را دو چندان و بلکه چند برابر مى کند»، اشکالشان وارد نيست. براى اين که: انحصارى که در مورد آيه مورد بحث هست، ناظر به جزاى اعمال و پاداش و کيفر آن است، و آن ادله و آياتى که دلالت دارد بر اجر چند برابر، از قبيل آيه: «لَهُم مَا يَشَاؤُنَ فِيهَا وَ لَدَينَا مَزِيدً»، مسأله اى است ماوراى جزا و اجر، و خارج از طور عمل است. ما هم نخواستيم بگوييم خداوند به اهل سعادت، بيش از اعمالشان چيزى نمى دهد، بلکه خواستيم بگوييم «اجر»، همان «عمل» است و بس. و اما اين که ممکن است خداوند، به فضل خود، مثوباتى به اشخاصى بدهد، از محل بحث بيرون است. بعضى از مفسران، از اشکالى که ذکر شد، جواب داده اند به اين که: معناى آيه شريفه، اين است که: صالح، ثوابش کم نمى شود، و طالح هم، عقابش زياد نمى شود. چون هم کم دادن اجر صالح، با حکمت منافات دارد، و هم زياد کردن عقاب طالح. و اما زياد ثواب دادن و کمتر عقاب کردن، مورد نظر آيه نيست، و هيچ مانعى هم ندارد. و يا جواب داده اند به اين که: مراد از جملۀ «لا تُجزَونَ إلّا مَا کُنتُم تَعمَلُون»، اين است که: شما، جزايى نخواهيد ديد، مگر جزايى را که از سنخ عمل خودتان است. چه خير و چه شرّ. ولى اشکالى که در اين جواب است، اين است که: اگر مدلول آيه اين بود، اصلا اشکالى وارد نمى شد، ليکن همه حرف ها در اين است که آيا آيه، چنين مدلولى دارد يا نه؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۵۰ حال نیکوی «اصحابُ الجنّة»، در بهشت برين «إِنَّ أَصحَابَ الجَْنَّةِ الْيَوْمَ فِى شُغُلٍ فَاکِهُونَ»: کلمه «شغل»، به معناى کارى است که آدمى را به خود مشغول سازد، و از کارهاى ديگر باز بدارد. و کلمه «فاکه»، اسم فاعل از مصدر «فکاهت» است، که به معناى گفت و شنودى است، که مايه خوشحالى باشد. و ممکن هم هست به معناى تمتع و لذت بردن باشد، و - به طورى که گفته شده - از مصدر مزبور، غير از اسم فاعل، هيچ فعلى مشتق نشده است. بعضى از مفسران گفته اند: معناى «فاکه»، صاحب ميوه است. همان طور که مى گوييم: «لابِنٌ وَ تَامِرٌ: فلانى، داراى لبن و تمر است»، ولى اين معنى را يک نکته بعيد مى سازد، و آن، اين است که در اين آيات، سخن از ميوه به ميان آمد، ديگر لازم نبود که بار ديگر تکرار شود، به خلاف اين که کلمه مذکور را، به معناى گفت و شنود بگيريم، که ديگر تکرارى لازم نمى آيد. و معناى آيه، اين است که: اصحاب بهشت، در آن روز، در کارى هستند که توجهشان را از هر چيز ديگرى قطع مى کند و آن کار، عبارت است از: «گفت و شنودهاى لذت بخش»، و يا عبارت است از: «تنعم در بهشت». «هُمْ وَ أَزْوَاجُهُمْ فى ظِلَالٍ عَلى الاَرَائکِ مُتَّکِئُونَ»: کلمه «ظلال»، جمع «ظِل» است، که به معناى سايه است. بعضى گفته اند: جمع ظُلّه - به ضمۀ ظاء - است، که به معناى سايبان (و چتر)، يا سقف يا درخت و يا امثال اين ها است، که مانع از نفوذ نور خورشيد مى شود. و کلمۀ «أرَائِک»، جمع «أريکه» است، که به معناى هر چيزى است که بدان تکيه کنند. مانند پشتى و متکا و امثال آن. و معناى آيه اين است که: ايشان، يعنى اهل بهشت و همسرانشان، که در دنيا محرم ايشان بودند و از مؤمنات بودند، و يا حورالعين که همسران بهشتى ايشان اند، در سايه ها و يا در زير سايبان هايى که ساتر از آفتاب يا هر حرارت ديگرى است، قرار دارند، و بر پشتى ها، به عزّت تکيه مى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۵۱ «لهَُمْ فِيهَا فَاکِهَةٌ وَ لهَُم مَا يَدَّعُونَ»: کلمه «فاکهه»، به معناى مطلق ميوه ها است. مانند: سيب، پرتقال و امثال آن. و کلمه «يَدَّعُون»، از مصدر «إدّعاء» است، که به معناى تمنى و خواستن است. يعنى: مردم در بهشت، ميوه و نيز هرچه را تمنا و اشتها کنند و بطلبند، در اختيار دارند. «سلَامٌ قَوْلاً مِن رَبٍّ رَّحِيمٍ»: کلمه «سلام»، مبتدايى است که خبرش حذف شده. و اگر آن را نکره آورد و نفرمود: «السّلام»، به منظور اين است که بفهماند سلامى است که از عظمت، نمى توان تعريفش کرد. و خبرى که از آن حذف شده، عبارت است از: «عَلَيکُم»، و يا «لَکُم». و کلمۀ «قَولاً»، مفعول مطلق است براى فعل محذوف، و تقديرش، اين است که: «أقُولُه قَولاً مِن رَبٍّ رَحِيمٍ: من اين سلام را مى گويم، گفتنى از پروردگار رحيم». از ظاهر کلام بر مى آيد که اين سلام، از خداى تعالى باشد، و اين، غير از آن سلامى است که ملائکه به بهشتيان مى گويند و قرآن، چنين حکايتش کرده: «وَ المَلَائِکَةُ يَدخُلُونَ عَلَيهِم مِن کُلّ بَابٍ سَلَامٌ عَلَيکُم بِمَا صَبَرتُم فَنِعمَ عُقبىَ الدّار». «وَ امتَازُوا اليَومَ أيُّهَا المُجرِمُون»: يعنى: آن روز، به مجرمان مى گوييم: از بهشتيان جدا شويد. و منظور از «آن روز»، روز قيامت است. اين آيه، وعده اى را که در جاى ديگر داده و فرموده: «أم نَجعَلُ الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ کَالمُفسِدِينَ فِى الأرضِ أم نَجعَلُ المُتّقِينَ کَالفُجّار». و نيز فرموده: «أم حَسِبَ الّذِينَ اجتَرَحُوا السّيّئاتِ أن نَجعَلَهُم کَالّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ سَوَاءً مَحيَاهُم وَ مَمَاتُهُم»، منجز و قطعى مى کند و از وفاى به آن وعده، خبر مى دهد. عهد خداوند، با بنی آدم، که شيطان را عبادت نکنید «أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْکُمْ يَا بَنى آدَمَ أَن لا تَعْبُدُوا الشّيْطانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوُّ مُّبِينٌ»: کلمه «عهد»، به معناى وصيت (سفارش) است. و مراد از «عبادت کردن و پرستيدن شيطان»، اطاعت اوست، در وسوسه هايى که مى کند و به آن امر مى کند. (يعنى وسوسه هاى شيطان را اطاعت نکنيد، زيرا که) غير از خداوند و کسانى را که خداوند دستور داده، نبايد اطاعت کرد. در اين آيه، براى نپرستيدن شيطان، چنين علت آورده که: او، براى شما دشمنى است آشکار. آشکار بودن دشمنى اش هم، از اين جهت است که دشمن در دشمنى کردن، خير کسى را نمى خواهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۵۲ بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از عبادت شيطان، پرستش خدايان دروغين است، و اگر اين پرستش را به شيطان نسبت داده، از اين جهت است که: شيطان، با تسويلات و جلوه دادن هاى خود، اين عمل زشت را به گردن بت پرستان گذاشته»، ولى اين گونه تفسير کردن، بيهوده خود را به زحمت افکندن است. وجه اين که چرا خداوند، مجرمان را به عنوان «بنى آدم» خطاب کرده، اين است که دشمنى شيطان نسبت به مشرکان، به خاطر غرض خاصى که به آن ها داشته باشد، نبوده، بلکه به خاطر اين بوده که فرزندان آدم بودند. و اين دشمنى در روز اول، آن جا بروز کرد که مأمور به سجده بر آدم شد و زير بار نرفت و استکبار کرد. نتيجه اش هم، اين شد که از درگاه خدا رانده شد. از آن روز، با ذرّيه آدم، نيز دشمن گرديد و همه را تهديد کرد، و به طورى که قرآن حکايت کرده، گفت: «أرَأيتَکَ هذَا الّذِى کَرّمتَ عَلَىَّ لَئِن أخّرتَنِ إلَى يَومِ القِيَامَةِ لَأحتَنِکَنّ ذُرّيّتَهُ إلّا قَلِيلاً». و اما آن عهدى که خداى تعالى، با بنى آدم کرد، که شيطان را عبادت و پرستش و اطاعت نکنند، همان عهدى است که به زبان انبياء و رسولان خود، به بشر ابلاغ فرمود، و تهديدشان کرد از اين که او را پيروى کنند. مانند اين پيام که فرمود: «يَا بَنِى آدَمَ لا يَفتِنَنَّکُمُ الشّيطَانُ کَمَا أخرَجَ أبَوَيکُم مِنَ الجَنّة». و نيز فرمود: «وَ لا يَصُدَنَّکُمُ الشّيطَانُ إنّهُ لَکُم عَدُوٌّ مُبِين». ولى بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «عهد مزبور»، عهدى است که خداى تعالى، در «عالَم ذر»، از انسان ها گرفت و فرمود: «ألَستُ بِرَبّکُم قَالُوا بَلَى»، وليکن اگر به خاطر داشته باشيد، ما در تفسير آيه «ذر»، گفتيم: عهد «عالَم ذر»، به وجهى، عين آن عهدى است که در دنيا متوجه بشر کرده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۵۳ «وَ أَنِ اعْبُدُونى هَذَا صِرَاطٌ مُّستَقِيمٌ»: اين جمله، عطف است به جمله قبلش، و ما در سابق، در تفسير سوره «حمد»، در ذيل آيه «إهدِنَا الصّرَاطَ المُستَقِيم»، تفسير صراط مستقيم را بيان کرديم. «وَ لَقَدْ أَضلَّ مِنکُمْ جِبِلاًّ کَثِيراً أَفَلَمْ تَکُونُوا تَعْقِلُونَ»: کلمه «جِبِلّ» - به کسره جيم و باء و تشديد لام - به معناى جماعت است. و بعضى گفته اند: «به معناى جماعت بسيار است». و بناى آيه شريفه بر توبيخ و عتاب به کفار است، که آيا کسى را اطاعت مى کنيد که قبل از شما، جماعت هاى بسيارى را گمراه کرد، آيا نمى خواهيد تعقل کنيد؟ «هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتى کُنتُمْ تُوعَدُونَ»: کلمه «کُنتُم»، استمرار را مى رساند و مى فهماند تهديدتان به جهنم، يک بار و دو بار نبود، بلکه به زبان انبياء و رسولان «عليهم السلام»، دائما تهديد مى شديد، و اولين بارى که تهديد شديد، همان روزى بود که به ابليس فرمود: «إنّ عِبَادِى لَيسَ لَکَ عَلَيهِم سُلطَانً إلّا مَنِ اتّبَعَکَ مِنَ الغَاوِينَ وَ إنّ جَهَنّمَ لَمَوعِدُهُم أجمَعِين». و در لفظ آيه، اشاره هست به اين که: در روز قيامت، جهنّم را حاضر مى کنند. «اصلَوْهَا الْيَوْمَ بِمَا کُنتُمْ تَکْفُرُونَ»: کلمه «صلا»، به معناى ملازمت و پيروى کردن است. و بعضى گفته اند: به معناى تحمل و چشيدن حرارت است. و از جمله «بِمَا کُنتُم تَکفُرُون»، بر مى آيد که خطاب آيه، به کفار است. پس معلوم مى شود، مراد از مجرمان در چند آيه قبل هم، همان کفارند. «الْيَوْمَ نخْتِمُ عَلى أَفْوَاهِهِمْ وَ تُکلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَ تَشهَدُ أَرْجُلُهُم بِمَا کانُوا يَکْسِبُونَ»: يعنى: هر يک از دست و پاهايشان، شهادت مى دهد به آن کارهايى که به وسيلۀ آن عضو انجام داده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۴ مثلا «دست ها»، به آن گناهانى شهادت مى دهد که صاحب دست، به وسيله آن، مرتکب شده. (سيلى هايى که به ناحق به مردم زده، اموالى که به ناحق تصرف کرده، شهادت هايى که به ناحق نوشته و امثال آن). و «پاها»، به خصوص آن گناهانى شهادت مى دهند، که صاحب آن، با خصوص آن ها انجام داده. (لگدهايى که به ناحق به مردم زده، قدم هايى که به سوى خيانت و ظلم و سعايت و فتنه انگيزى و امثال آن برداشته). و از همين جا روشن مى گردد که هر عضوى، به عمل مخصوص به خود، شهادت مى دهد و گويا مى گردد. و نام دست و پا در آيه شريفه، از باب ذکر نمونه است. (و گرنه، چشم و گوش و زبان و دندان، و هر عضو ديگر نيز، به کارهايى که به وسيلۀ آن ها انجام شده، شهادت مى دهند). و لذا مى بينيم که در جاى ديگر، قرآن، نام «گوش» و «چشم» و «قلب» را برده، و فرموده: «إنّ السّمعَ وَ البَصَرَ وَ الفُؤادَ کُلُّ أُولَئِکَ کَانَ عَنهُ مَسئُولاً». و در سوره «حم سجده»، آيه ۲۰ ، نام «پوست بدن» را آورده، که إن شاء اللّه تعالى، به زودى، در تفسير سوره «حم سجده»، مطالبى مربوط به اين بحث خواهد آمد. بحث روایتی: (رواياتى پیرامون برخی از آیات گذشته) در تفسير قمى، در ذيل آيه «مَا يَنظُرُونَ ألّا صَيحَةً وَاحِدَة...» آمده که: اين صيحه، در آخرالزمان خواهد بود. مردم در آن روزگار، گرفتار يک صيحه مى شوند و در حالى که مردم، در بازارها مشغول مخاصمه هستند، ناگهان گرفتار اين صيحه گشته و همه، در جا مى ميرند. و احدى نيست که به خانه خود برگردد، و يا سفارشى به کسى بکند، و همين است معناى جملۀ «فَلَا يَستَطِيعُونَ تَوصِيَةً وَ لا إلَى أهلِهِم يَرجِعُون». و در مجمع البيان گفته: در ضمن حديثى آمده که: وقتى قيامت به پا مى شود، که مردم، سرگرم کار و زندگى خويش اند، و بساط و کار و کسب خود را گسترده، سرگرم داد و ستد اند، و قبل از آن که آن را جمع کنند، قيامت به پا مى شود. و چه بسا که اشخاصى لقمه را برداشته، به طرف دهان مى برند، و قيام قيامت در اين مدت کوتاه فرا مى رسد، و از رسيدن لقمه به دهانشان جلوگيرى مى کند. و چه بسا مردى در همان حالى که مشغول پُر کردن حوض است، تا دام هاى خود را آب دهد، قبل از آب دادن، قيامت به پا مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۵۵ مؤلف: اين معنا در الدرّ المنثور، از ابوهريره، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، و نيز از قتاده، از آن جناب، به طور مرسل - بدون ذکر سند - روايت شده است. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ نُفِخَ فِى الصُّورِ فَإذَاهُم مِنَ الأجدَاثِ إلى رَبّهِم يَنسِلُون»، از امام «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: «مِنَ الأجدَاث»، يعنى از قبرها. و در روايت ابى الجارود است، که از امام باقر «عليه السلام»، در ذيل جمله «يَا وَيلَنَا مَن بَعَثَنَا مِن مَرقَدِنَا» فرمود: ملائکه در پاسخشان مى گويند: «اين، همان وعده اى است که رحمان مى داد، و فرستادگان خدا راست مى گفتند». و در کافى، به سندى که به ابى بصير رسانده، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: ابوذر - که خدا رحمتش کند - در خطبه اش مى فرمود: بين مرگ و قيامت، بيش از خوابى که بکنى و سپس بيدار شوى، فاصله نيست. و در تفسير قمى، در ذيل جمله «إنّ أصحَابَ الجَنّةِ اليَومَ فِى شُغُلٍ فَاکِهُون» گفته: يعنى با زنان ملاعبه و بازى مى کنند. و نيز، در همان کتاب، در روايت ابى الجارود است، که امام باقر «عليه السلام»، در تفسير جمله «فِى ظِلَالٍ عَلَى الأرَائِکِ مُتّکِئُون» فرموده : کلمۀ «أرَائک»، تخت هايى است که روى آن، حجله ها باشد. باز، در همان کتاب، در تفسير جمله «سَلامٌ قَولاً مِن رَبّ رَحِيم» فرموده: سلام از ناحيه خدا، به معناى امان است. و در ذيل جمله «وَ امتَازُوا اليَومَ أيُّهَا المُجرِمُون» فرموده: چون خدا خلق را در روز قيامت جمع کند، همه برپا خواهند ماند، به حدّى که عرق ايشان را فرا مى گيرد. پس ندا مى کنند: پروردگارا! به حساب ما رسيدگى کن، هرچند که جهنمى باشيم، تکليف مان را معلوم کن، تا اگر دوزخى هستيم، به دوزخ برويم. آنگاه فرمود: خداى تعالى، بادهايى مى فرستد تا در بين آنان بوزد، و مناديى ندا مى کند: اى مجرمان! امروز، از بهشتيان جدا شويد. پس از يکديگر جدا مى شوند. مجرمان در آتش مى افتند، و کسى که در قلبش ايمان باشد، به سوى بهشت مى رود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۵۶ مولف: در بعضى از روايات آمده که: خداى سبحان، براى اهل محشر تجلى مى کند، به جلوه اى که آنان را از غير، به خود مشغول مى سازد. مادامى که آن تجلى هست، به هيچ چيز ديگر توجه ندارند. و مراد از اين تجلى، برطرف شدن همۀ حجاب هايى است، که بين آنان و آفريدگارشان وجود داشت. نه اين که مراد، ديدن به چشم باشد. چون ديدن به چشم، تنها از راه مقارنۀ جهات و ابعاد صورت مى گيرد، و خداى تعالى، در جهت قرار ندارد، و چنين چيزى در حق خداى تعالى، محال است. در کتاب اعتقادات صدوق، از امام «عليه السلام» روايت کرده، که فرمود: هر کس گوش به سخن کسى بدهد، به همين مقدار او را پرستيده. اگر گوينده، از خدا بگويد، شنونده، خدا را پرستيده و اگر از ابليس بگويد، ابليس را پرستيده. و در کافى، به سند خود، از محمّد بن سالم، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده، که در ضمن حديثى فرمود: اين که در روز قيامت، اعضاى بدن، عليه آدمى شهادت مى دهد، مربوط به آدم مؤمن نيست، بلکه اين راجع به کسانى است که عذاب خدا، بر آنان حتمى شده باشد. و اما مؤمن، نامۀ عملش را به دست راستش مى دهند، همچنان که خداى تعالى فرمود: «فَمَن أُوتِىَ کِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِکَ يَقرَؤُنَ کِتَابَهُم وَ لا يُظلَمُونَ فَتِيلاً: پس آن کسى که نامه اش را به دست راستش دهد، اين گونه اشخاص، خود کتاب خويشتن را مى خوانند، و ذرّه اى ظلم نمى شوند. و در تفسير عياشى، از مسعده بن صدقه، از امام صادق، از جدّش (عليهما السلام) روايت کرده که فرمود: اميرالمؤمنين، در آن خطبه اش که راجع به اوصاف قيامت است، فرمود: خداوند بر دهن ها، مُهر مى زند و ديگر کسى نمى تواند سخنى بگويد، بلکه به جاى زبان، دست ها سخن مى گويند، و پاها شهادت مى دهند، و پوست بدن ها، به زبان مى آيند، و به آنچه کرده اند، ناطق مى شوند. پس نمى توانند هيچ جريانى را از خدا کتمان کنند. مؤلف: و در اين معنا، رواياتى ديگر هست، که - إن شاء اللّه تعالى - بعضى از آن ها را در تفسير سوره «حم سجده»، آيه ۲۰ ، نقل مى کنيم، و بعضى ديگر از آن ها را، در تفسير آيه «إنّ السّمعَ وَ البَصَرَ وَ الفُؤادَ کُلُّ أُولَئِکَ کَانَ عَنهُ مَسئُولا» نقل کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۵۷ آيات ۶۶ - ۸۳ سوره «يس» وَ لَوْ نَشاءُ لَطمَسنَا عَلى أَعْيُنهِمْ فَاستَبَقُوا الصّرَاط فَأَنّى يُبْصِرُونَ(۶۶) وَ لَوْ نَشاءُ لَمَسخْنَاهُمْ عَلى مَکانَتِهِمْ فَمَا استَطاعُوا مُضِيًّا وَ لا يَرْجِعُونَ(۶۷) وَ مَن نُّعَمِّرْهُ نُنَکّسهُ فِى الخَْلْقِ أَفَلا يَعْقِلُونَ(۶۸) وَ مَا عَلَّمْنَاهُ الشّعْرَ وَ مَا يَنبَغِى لَهُ إِنْ هُوَ إِلّا ذِکْرٌ وَ قُرْآنٌ مُّبِينٌ(۶۹) لِّيُنذِرَ مَن کانَ حَيًّا وَ يَحِقَّ الْقَوْلُ عَلى الْکَافِرِينَ(۷۰) أَوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُم مِّمَّا عَمِلَت أَيْدِينَا أَنْعَاماً فَهُمْ لَهَا مَالِکُونَ(۷۱) وَ ذَلَّلْنَاهَا لهَُمْ فَمِنهَا رَکُوبهُمْ وَ مِنهَا يَأْکلُونَ(۷۲) وَ لهَُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَ مَشارِبُ أَفَلا يَشکُرُونَ(۷۳) وَ اتّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ ءَالِهَةً لَّعَلَّهُمْ يُنصَرُونَ(۷۴) لا يَستَطِيعُونَ نَصرَهُمْ وَ هُمْ لهَُمْ جُندٌ مُحْضرُونَ(۷۵) فَلا يَحْزُنک قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونََ وَ مَا يُعْلِنُونَ(۷۶) أَوَلَمْ يَرَ الإنسانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن نُّطفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ(۷۷) وَ ضرَب لَنَا مَثَلاً وَ نَسىَ خَلْقَهُ قَالَ مَن يُحْىِ الْعِظامَ وَ هِىَ رَمِيمٌ(۷۸) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى أَنشأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ(۷۹) الَّذِى جَعَلَ لَکُم مِّنَ الشجَرِ الاَخْضرِ نَاراً فَإِذَا أَنتُم مِّنْهُ تُوقِدُونَ(۸۰) أَوَ لَيْس الَّذِى خَلَقَ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْض بِقَادِرٍ عَلى أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُم بَلى وَ هُوَ الخَْلَّاقُ الْعَلِيمُ(۸۱) إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شيْئاً أَن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُونُ(۸۲) فَسبْحَانََ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَئٍ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ(۸۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۵۸ «ترجمه آيات» و اگر بخواهيم، ديدگانشان را محو مى کنيم، آن وقت به سوى صراط مى شتابند و سبقت مى گيرند. اما نمى توانند، چون نمى بينند(۶۶). و اگر بخواهيم، بر جايشان مسخشان مى کنيم، به طورى که ديگر نتوانند رفت و برگشت کنند(۶۷). و هر که را عمر طولانى دهيم، خلقتش را دگرگون مى کنيم، آيا هنوز هم تعقل نمى کنند(۶۸). و ما پيغمبر را شعر نياموخته ايم و شعر گفتن شأن او و سزاوار او نيست. آنچه بدو آموختيم، جز پند و قرآنى هويدا نمى باشد(۶۹). تا هر که را زنده دل است، بيم دهد و آنان هم که کافر و مُرده دل اند، گفتار خدا، درباره آنان محقق شود(۷۰). مگر نمى بينيد که براى انسان، از آنچه دست قدرت ما درست کرده، حيواناتى آفريديم که مالک آن شده اند(۷۱). و حيوانات را براى ايشان رام کرده ايم، که هم مرکوبشان است، و هم از آن مى خورند(۷۲). و از آن، سودها و نوشيدنى ها دارند، پس چرا باز هم سپاس نمى گزارند(۷۳). غير از خدا، خدايانى گرفتند، تا شايد يارى شوند(۷۴). بت ها، نتوانند ايشان را يارى کنند و ايشان، سپاه احضار شده آن هايند(۷۵). گفتارشان تو را اندوهگين نکند، چرا که ما آنچه را پنهان کنند و آنچه را عيان سازند، مى دانيم(۷۶). مگر انسان نمى بيند که ما او را از نطفه اى آفريديم؟ چطور با وجود اين، دشمنى آشکار شده است(۷۷). براى ما مَثَلى زده و خلقت نخستين خود را فراموش کرده، مى گوىد: چه کسى اين استخوان هاى پوسيده را در عين اين که پوسيده است، زنده مى کند؟(۷۸) بگو همان خدايى که بارِ اول، آن را بدون الگو ايجاد کرد، دوباره زنده اش مى کند و او، به همه مخلوقات دانا است(۷۹). آن خدايى که براى شما از درخت سبز آتش پديد آورد، پس شما از آن آتش مى افروزيد(۸۰). آيا کسى که آسمان ها و زمين را آفريده، نمى تواند مانند آن بيافريند؟ چرا، و او آفريدگار داناست(۸۱). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۵۹ کار او وقتى چيزى را اراده کند، فقط همين است، که بدو بگويد: باش، پس وجود يابد(۸۲). منزّه است آن که سلطنت همه چيز، به دست اوست و به سوى او، بازگشت مى يابيد(۸۳). رده:تفسیر المیزان