تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۷۰ توضيح آيه شريفه: «إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شيْئاً أَن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُونُ» «إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شيْئاً أَن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُونُ ...»: اين آيه شريفه، از آيات برجسته قرآن کريم است، که کلمۀ «ايجاد» را توصيف مى کند و مى فرمايد: خداى تعالى، در ايجاد هر چيزى که ايجاد آن را اراده کند، به غير از ذات متعالى خود، به هيچ سببى ديگر نيازمند نيست. نه در اين که آن سبب، مستقلا آن چيز را ايجاد کند، و نه در اين که خدا را در ايجاد آن کمک نمايد، و يا مانعى را از سرِ راه خدا بردارد. قرآن کريم، تعبيراتش از اين حقيقت، مختلف است. در آيه مورد بحث فرموده: «إنّما أمرُهُ»، و در سوره «نحل»، آيه ۴۰ تعبير به «قول» کرده و فرموده: «إنّمَا قَولُنَا لِشَئٍ إذَا أرَدنَاهُ أن نَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُوُن». و در سوره «بقره»، آيه ۱۱۷ تعبير به «قضا» کرده و فرموده: «وَ إذَا قَضَى أمراً فَإنّمَا يَقُولُ لَهُ کُن فَيَکُون». و ظاهرا، مراد از کلمۀ «أمر» در آيه مورد بحث، «شأن» باشد. يعنى مى خواهد بفرمايد: شأن خداى تعالى، در هنگام اراده خلقت موجودى از موجودات، چنين است، نه اين که مراد از آن، امر در مقابل نهى باشد. هرچند که آيه سوره «نحل»، تأييد مى کند که به اين معنا باشد، وليکن تدبّر و دقت در آيات، اين معنا را افاده مى کند که غرض در سه آيه مزبور، وصف «شأن الهى»، در هنگام ارادۀ خلقت است، نه این که بخواهد بفهماند خداى تعالى، وقتى مى خواهد چيزى را خلق کند، اين کلام را مى گويد. پس وجه صحيح، همان است که: ما کلمۀ «قول» را بر «امر» به معناى «شأن» حمل کنيم. به اين معنا که بگوييم: اين کلمه، از آن جهت که خودش مصداقى از «شأن» است، در اين جا به کار رفته، نه اين که «امر» را بر «قول» در مقابل «نهى» حمل کنيم. و معناى اين که فرمود: «إذَا أرَادَ شَيئاً»، اين است که: «إذَا أرَادَ إيجَادَ شَئٍ: وقتى اراده کند ايجاد چيزى را». و اين معنا، از سياق آيه استفاده مى شود. و در عده اى از آيات، که متعرض اين حقيقت اند، به جاى «اراده»، کلمۀ «قضاء» آمده. مانند آيه «إذَا قَضَى أمراً فَإنّمَا يَقُولُ لَهُ کُن فَيَکُون»، و هيچ منافاتى هم ندارد. براى اين که «قضاء»، به معناى «حکم» است، و «حکم» و «قضاء» و «اراده» در خداى تعالى، يک چيز است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۷۱ براى اين که «اراده»، از صفات فعل و خارج از ذات خداى تعالى است، و از مقام فعل او انتزاع مى شود، و معنايش اين است که: هر چيز موجود را که در رابطه با ارادۀ خداى سبحان فرض کنيم، طورى است که هيچ چاره اى، جز هست شدن ندارد. پس معناى جملۀ «إذَا أرَدنَاهُ»، اين است که: وقتى چيزى در موقف تعلّق ارادۀ خدا قرار بگيرد، «شأن» خدا، اين است که به آن چيز بگويد «باش»، و آن هم، موجود شود. و جملۀ «أن يَقُولَ لَهُ کُن»، خبر است براى کلمۀ «إنّما أمرُهُ»، و معنايش اين است که: خداوند، آن چيز را با کلمۀ «کُن»، مورد خطاب قرار مى دهد. و اين هم، واضح است که در اين ميان، لفظى که خدا به آن تلفظ کند، در کار نيست، و گرنه تسلسل لازم مى آيد. براى اين که خود لفظ هم، چيزى است که بعد از اراده کردن، تلفظ ديگرى مى خواهد. باز آن تلفظ هم، چيزى از چیزها است، که محتاج به اراده و تلفظ ديگرى است. و نيز، در اين ميان، مخاطبى هم که داراى گوش باشد و خطاب را با دو گوش خود بشنود و از درِ امتثال، موجود شود، در کار نيست. براى اين که اگر مخاطب وجود داشته باشد، ديگر احتياج به ايجاد ندارد. پس کلام در آيه مورد بحث، کلامى است «تمثيلى». مى خواهد بفرمايد: افاضۀ وجود، از ناحيۀ خدا به هر چيزى که موجود مى شود، به جز ذات متعالى خدا، به هيچ چيز ديگر احتياج ندارد، و چون ذات خداوندى، اراده کند هستى آن را، بدون تخلف و درنگ، موجود مى شود. رد گفتار بعضى که «کُن» را از مقوله لفظ دانسته اند با اين بيان، فساد گفتار بعضى از مفسران، به خوبى روشن مى گردد، که گفته اند: «از ظاهر آيه بر مى آيد که در ايجاد هر موجودى، لفظى در کار است، و آن لفظ «کُن» است، که خدا آن را مى گويد، و آن موجود، هستى به خود مى گيرد. و بيشتر مفسران سلف هم، همين را گفته اند، و چون شوؤن خداى تعالى، ماوراى فهم بشرى است، لذا توصيه مى کنيم که اصلا در اين مقوله، سخنى نگوييد و خصومت نکنيد». وجه فساد آن، اين است که: درست است که شؤون خداى تعالى، ماوراى فهم بشرى است، وليکن اين حقيقت، نبايد باعث شود که به کلّى حجت هاى عقلى و قطعى باطل گردد. براى اين که اگر بنا باشد حجت هاى عقلى بى اعتبار شود، ديگر اعتبارى براى اصول معارف دينى باقى نمى ماند و راهى نداريم براى اين که به دست بياوريم که قرآن، کتابى آسمانى است، و معارفى که آورده، همه صحيح و درست است. آيا جز اين است که اين مطالب، همه با حجت هاى عقلى اثبات مى شود؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۷۲ و مگر جز اين است که حجيّت خود کتاب و سنت و هر دليل ديگر، با عقل اثبات مى شود؟ آن وقت چگونه ممکن است يک آيه، از قرآن و يا يک حديث، حجيت عقل را که اثبات کنندۀ حجيت آن است، از کار بيندازد و بى اعتبار معرفى کند؟ هرگز ممکن نيست. چون در اين صورت، آن آيه و آن حديث، قبل از ابطال حجيت عقل، حجيت خودش را ابطال کرده. و اين نيز واضح است، که در مسأله «خلقت»، غير از خدا و آن مخلوق، پاى چيز ديگرى در ميان نيست. و اگر عليت و سببيّت خلقت را به ارادۀ خدا نسبت مى دهيم، بعد از خلقت نسبت مى دهيم. چون گفتيم «اراده»، صفتى است که از مقام «فعل» خدا انتزاع مى شود. و گرنه سبب و علت اصلى، خداست، نه ارادۀ او، و گرنه لازم مى آيد يک صفت انتزاعى، باعث شود که اشياء، ديگر حاجتى به خود خداى تعالى نداشته باشند، و بطلان اين حرف، واضح است. و نيز واضح است، که در مسأله «ايجاد» و «خلقت»، چيزى به نام ايجاد و يا وجود از خدا، جدا نمى شود و به مخلوق نمى چسبد، و افاضۀ او، نظير افاضۀ ما نيست، که وقتى چيزى به کسى مى دهيم، از خود جدا مى کنيم و به او، ملحق مى سازيم. پس بعد از خداى تعالى، چيز ديگرى، جز وجود اشياء نيست. و از اين جا روشن مى گردد که: کلمۀ «إيجاد»، يعنى کلمۀ «کُن»، عبارت است از: همان وجود چيزى که خدا ايجادش کرده. البته بدان اعتبار که وجود، منسوب به خدا و قائم به وجود خداست، و اما به اين اعتبار که وجودش، وجود خود اوست، موجود است، نه ايجاد. و مخلوق است، نه خلق. و نيز روشن مى شود که: آنچه از ناحيه خداى تعالى افاضه مى شود، قابل درنگ و مهلت نيست، و تبدّل و دگرگونى را هم تحمل نمى کند، و تدريجيّت نمى پذيرد. و آنچه تدريجيّت و مهلت و درنگ، که از موجودات مشاهده مى کنيم، از ناحيه خود آن هاست، نه از آن ناحيه که رو به خدايند، و اين، خود بابى است که هزار باب، از آن باز مى شود. و در آيات، اشارات لطيفى به اين حقايق شده. از آن جمله فرموده: «کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمّ قَالَ لَهُ کُن فَيَکُون»، که کلمۀ «کُن» را بعد از «خلقت» آورده. و نيز مانند آيه «وَ مَا أمرُنَا إلّا وَاحِدَةٌ کَلَمحٍ بِالبَصَر»و و نيز فرموده: «وَ کَانَ أمرُ اللّهِ قَدَراً مَقدُوراً»، و آياتى ديگر. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۷۳ و جملۀ «فَيَکُونُ»، بيانگر اطاعت آن شئ است، که مورد ارادۀ خدا قرار گرفته. مى خواهد بفرمايد: همين که هست شدن چيزى مورد ارادۀ خدا قرار گرفت، بدون درنگ، لباس هستى مى پوشد. معناى اين که «ملکوت» هر چيزى، به دست خدا است «فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شئ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ»: کلمۀ «ملکوت»، مبالغه در معناى «مُلک» است. مانند کلمۀ «رحموت»، و کلمۀ «رهبوت»، که مبالغه در معناى «رحمت» و «وحشت» اند. با انضمام اين آيه به ماقبلش، اين معنا به دست مى آيد که: مراد از «ملکوت»، آن جهت از هر چيزى است که رو به خداست. چون هر موجودى، دو جهت دارد يکى رو به خدا، و يکى ديگر رو به خلق. «ملکوت هر چيز»، آن جهتى است که رو به خدا است، و ملک آن سمت، رو به خلق است. ممکن هم هست، بگوييم: «ملکوت»، به معناى هر دو جهت، هر موجود است، و آيات زير هم، بر همين معنا حمل مى شود: «وَ کَذَلِکَ نُرِىَ إبرَاهِيمَ مَلَکُوتَ السّمَاوَاتِ وَ الأرضِ وَ لِيَکُونَ مِنَ المُوقِنِين». و «وَ لَم يَنظُرُوا فِى مَلَکُوتِ السَّمَاواتِ وَ الأرض». و «قُل مَن بِيَدِهِ مَلَکُوتُ کُلّ شَئٍ». و اگر فرموده: «ملکوت هر چيزى، به دست خداست» براى اين است که: دلالت کند بر اين که خداى تعالى، مسلط بر هر چيز است، و غير از خدا، کسى در اين تسلط، بهره و سهمى ندارد. و برگشت معنا در آيه «فَسُبحَانَ الّذِى بِيَدِهِ مَلَکُوتُ کُلّ شَئٍ»، به اين است که: خدا از استبعادى که مشرکان، در مسأله معاد مى کنند، منزّه است. چون مشرکان، غافل اند از اين که «ملکوت» هر چيزى، به دست خدا و در قبضۀ قدرت اوست. و جملۀ «وَ إلَيهِ تُرجَعُون»، خطاب به عموم مردم است. چه مؤمن و چه مشرک، و هم بيان نتيجه اى است، از بيان سابق، بعد از تنزيه خدا. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۷۴ بحث روایتی: (رواياتى پیرامون برخی از آیات گذشته) در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ مَا عَلّمنَاهُ الشّعرَ وَ مَا يَنبَغِى لَهُ...» آمده که: قريش مى گفتند: آنچه محمّد مى گويد، شعر است. خداى سبحان، در همين آيه، سخن ايشان را رد نموده و فرموده: ما به او شعر نياموخته ايم، و او، سزاوار شعرگويى نيست، و آنچه آورده، به جز ذکر و قرآنى مُبين نمى باشد. و بدون شک، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، در تمامى طول عمر شريفش، حتى يک بار هم شعر نگفت. در مجمع البيان آمده که از حسن روايت شده، که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، وقتى به اين بيت مَثَل مى زد: «کَفَى الشّيبُ وَ الإسلامُ لِلمَرءِ نَاهِياً»، اين طور مى خواند: «کَفَى الإسلامُ وَ الشّيبُ لِلمَرءِ نَاهِياً». روزى ابوبکر، به آن جناب عر ضه داشت، شاعر گفته: «کَفَى الشّيبُ وَ الإسلامُ...». آنگاه اضافه کرد: من شهادت مى دهم به اين که تو فرستاده خدايى، و خدا، شعر به تو نياموخته، و سزاوار تو نيست که شعر بگويى. و در همان کتاب آمده، که عايشه گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، هرگاه مى خواست به شعر برادر «بنى قيس»، مَثَل بزند که گفته بود: سَتُبدِى لَکَ الأيّامُ مَا کُنتَ جَاهِلاً * وَ يَأتِيکَ بِالأخبَارِ مَن لَم تَزَوّد شعر او را، چنين مى خواند: «وَ يَأتِيکَ مَن لَم تَزَوّدَ بِالأخبَار». و چون ابوبکر اعتراض مى کرد که شعر، اين طور نيست. مى فرمود: من شاعر نيستم، و سزاوار من، شعر گفتن نيست. مؤلف: در الدرّ المنثور هم، اين دو خبر، از حسن و عايشه، به همين عبارت که مجمع البيان آورده، نقل شده. و صاحب الدرّ المنثور، اخبار ديگرى از تمثل هاى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نقل کرده. و نيز در مجمع البيان آمده: و اما اين که آن جناب در ميدان جنگ رجز مى خواند، و مى فرمود: «أنَا النَّبِىُّ لَا کَذِبَ * أنا ابنُ عَبدُ المُطَلّبُ» جمعى گفته اند که: «اصلا اين ارجوزه، شعر نيست». بعضى ديگر گفته اند: «اين يک بيت، اتفاقى از آن جناب سرزد، و نخواسته شعر بگويد». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۷۵ اين بيت، از آن جناب نقل شده و درباره اش، بحث زيادى کرده اند، و به نظر ما، طرح روايت و نپذيرفتن آن، آسان تر از آن است که شعر بودن آن را انکار کنيم، و يا بگوييم به طور اتفاق از آن جناب سرزده، و قصد شعر گفتن نداشته. و در الدرّ المنثور، در تفسير جملۀ «لِيُنذِرَ مَن کَانَ حَيّاً...» گفته: ممکن است مراد از «کسى که زنده باشد»، «کسى که عاقل باشد»، بوده باشد، همچنان که از على «عليه السلام» هم، اين معنا نقل شده. و در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از حضرت ابى جعفر «عليه السلام» نقل شده که در تفسير جملۀ «وَ اتّخَذُوا مِن دُونِ اللّه» تا جملۀ «مُحضَرُون» فرموده: خدايان مشرکان، توانايى يارى مشرکان را ندارند، و مشرکان، قشونى هستند براى آلهه، که روزى احضار مى شوند. و از تفسير عياشى نقل شده که از حلبى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: «اُبَىّ بن خلف»، استخوان پوسيده اى را از ديوارى کند، و آن را با دست نرم کرد و با خود گفت: آيا بعد از آن که استخوانى پوسيده شديم، دوباره به خلقتى جديد، خلق مى شويم؟ خداى تعالى، در پاسخش اين آيه را فرستاد: «قَالَ مَن يُحيِى العِظَامَ وَ هِىَ رَمِيمٌ قُل يُحيِيهَا الّذِى أنشَأهَا أوّل مَرّةٍ وَ هُوَ بِکُلّ خَلقٍ عَلِيم». مؤلف: الدر المنثور، به طرقى بسيار، نظير اين حديث را از ابن عباس، عروة بن زبير، قتاده، سدى، و عکرمه آورده. و نيز، از ابن عباس روايت کرده که گفت: گوينده اين سخن، «عاص بن وائل» بوده. و باز به طرقى ديگر، از ابن عباس نقل کرده که گفت: گويندۀ آن، «عبداللّه بن اُبَىّ» بوده است. و در کتاب احتجاج، در ضمن احتجاج امام صادق «عليه السلام» آمده که: سائل پرسيد: آيا روح آدمى، بعد از بيرون شدن از قالبش، متلاشى مى شود، و يا همچنان باقى مى ماند؟ امام «عليه السلام» فرمود: نه، بلکه تا روزى که در صور دميده شود، باقى مى ماند، و بعد از آن که در صور دميده شد، همه چيز باطل و فانى مى شود. ديگر نه حسى مى ماند و نه محسوسى. آنگاه دوباره، همه چيز به حال اول خود بر مى گردد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۷۶ همان طورى که مدبّر آن ها، بار اول ايجاد کرده بود، و اين، بعد از گذشتن چهارصد سال، سکون و آرامش خلق در فاصلۀ بين دو نفخه است. سائل پرسيد: چگونه مى تواند دوباره مبعوث شود، با اين که بدنش پوسيده و اعضاى آن متفرق شده. يک عضوش، در يک شهرى طعمۀ درندگان شده، و عضو ديگرش در شهرى ديگر، مورد حملۀ حشرات آن جا گشته، و عضو ديگرش خاک شده، با خاک آن شهر، به صورت ديوار در آمده؟ امام صادق «عليه السلام» فرمود: آن خدايى که بار نخست، او را از هيچ آفريد و بدون هيچ الگويى، صورتگرى کرد، مى تواند دوباره به همان وضع اول، اعاده اش دهد. سائل عرضه داشت: اين معنا را برايم بيشتر توضيح بده. فرمود: هر روحى در مکان مخصوص به خود مقيم است. روح نيکوکاران، در مکانى روشن و فراخ و روح بدکاران، در تنگنايى تاريک. و اما بدن ها، خاک مى شود، همان طور که اول هم از خاک خلق شده بود، و آنچه درندگان و حشرات از بدن ها مى خورند و دوباره بيرون مى اندازند، در خاک هست و در پيشگاه خدا، که هيچ چيز، حتى موجودى ريز به اندازه ذرّه در ظلمات زمين از او غايب نيست، و عدد تمامى موجودات و وزن آن ها را مى داند، محفوظ است و خاک روحانيان به منزله طلا است در خاک. پس چون هنگام بعث مى رسد، باران نشوز به زمين مى بارد، و زمين ورم مى کند. پس خاک بشر نسبت به خاک هاى ديگر، چون خاک طلايى که با آب شسته شود، مشخص مى گردد و چون کره اى که از ماست بگيرند، جدا مى شود. پس خاک هر قالبى به قالب خود در مى آيد، و به اذن خداى قادر، بدان جا که روح او هست، منتقل مى شود. صورت ها به اذن صورتگر، به شکل اول خود بر مى گردد و روح در آن دميده مى شود. و چون خلقت هر کسى تمام شد، هيچ کس از خودش، چيزى را ناشناخته نمى يابد. و در نهج البلاغه مى فرمايد: چون خدا اراده مى کند، او را دوباره خلق کند، مى گويد: «باش»، و او، بى درنگ خلق مى شود، و اين گفتن، چون گفتن ما با صوت و آوازى که شنيده شود، نيست، بلکه کلام خداى سبحان، همان فعل اوست، که آن را ايجاد کرده است، در حالى که مثل آن قبلا نبود. چون اگر مى بود، قديم بود و خداى دوم مى شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۷۷ و نيز در نهج البلاغه است که: خداى سبحان، مى گويد، ولى نه با تلفظ، و اراده مى کند، ولى نه با نيت و ضمير. و در کافى، به سند خود، از صفوان بن يحيى روايت آورده که گفت: به حضرت ابى الحسن «عليه السلام» عرضه داشتم: درباره اراده خدا و خلق کردنش، چيزى بفرما. مى گويد: آن جناب فرمودند: اراده در ما مخلوقات، به معناى ضمير و خواست باطنى است که به دنبال آن، فعل از ما سر مى زند، و اما اراده در خداى تعالى، به معناى ايجاد و احداث فعل است، نه غير آن. براى اين که: خداى تعالى، احتياج به تروّى و تفکر قبلى ندارد. او، مثل ما نيست که قبل از هر کار، نخست تصميم بگيرد و سپس در طرز پياده کردنش، فکر کند. اين گونه صفات، در خداى تعالى نيست و از خصايص مخلوقات است. پس اراده خدا، همان فعل است، نه غير. به آن فعل مى گويد: «باش»، و آن فعل وجود پيدا مى کند. اين هم که گفتيم «مى گويد»، گفتن با تلفظ و نطق به زبان نيست، و تصميم و تفکر ندارد، و همان طور که خودش کيفيت ندارد، فعل او نيز کيفيت ندارد. مؤلف: روايات وارده از ائمه اهل بيت «عليهم السلام»، در اين که اراده خدا از صفات فعل است، زياد است، به طورى که به اصطلاح علمى، به حدّ استفاضه مى رسد. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۷۸ «سوره صافات» آيات ۱ -۱۱ سوره صافّات * سوره «صافّات»، مکّى است و صد و هشتاد و دو آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * وَ الصّافَّاتِ صفًّا(۱) فَالزَّاجِرَاتِ زَجْراً(۲) فَالتَّالِيَاتِ ذِکْراً(۳) إِنَّ إِلَهَکمْ لَوَاحِدٌ(۴) رَّبّ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا بَيْنهُمَا وَ رَبُّ الْمَشارِقِ(۵) إِنَّا زَيَّنَّا السمَاءَ الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْکَوَاکِبِ(۶) وَ حِفْظاً مِّن کلِّ شَيْطانٍ مَّارِدٍ(۷) لا يَسمَّعُونَ إِلى الْمَلأ الأعْلى وَ يُقْذَفُونَ مِن کُلِّ جَانِبٍ(۸) دُحُوراً وَ لهَُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ(۹) إِلّا مَنْ خَطِف الخَْطفَةَ فَأَتْبَعَهُ شهَابٌ ثَاقِبٌ(۱۰) فَاستَفْتهِمْ أَهُمْ أَشدُّ خَلْقاً أَم مَّنْ خَلَقْنَا إِنَّا خَلَقْنَاهُم مِّن طِينٍ لازِبِ(۱۱) «ترجمه آیات» به نام خداوند بخشنده مهربان. سوگند به صف کشندگان (از ملائکه)، که صف آرايى کرده اند (۱). قسم به (ملائکه) راننده ابر و باران (۲). و قسم به ملائکه اى که قرآن را بر پيامبر تلاوت مى کنند (۳). که خداى شما، هر آينه يکتاست (۴). اوست پروردگار آسمان ها و زمين و آنچه بين آن دو است، و او است پروردگار مشرق ها (۵). همانا ماييم که آسمان دنيا را، با زينت ستارگان آراستيم (۶). تا هم زينت آن باشد و هم آسمان را از هر شيطان سرکشى حفظ کند (۷). تا شيطان ها نتوانند به آنچه در سکان آسمان مى گذرد، گوش فرادهند و اگر خواستند گوش دهند، از هر طرف رانده شوند (۸). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۷۹ و در نتيجه از آسمان دور شوند و براى ايشان است عذابى واجب (۹). آرى، شيطان ها نمى توانند به سخنان فرشتگان گوش فرادهند، مگر آن هايى که کلام ملائکه را بربايند، که آن ها نيز، بلافاصله هدف شهاب ثاقب قرار مى گيرند (۱۰). حال از مشرکان بپرس آيا ايشان از حيث خلقت سخت تر و مهمترند، يا آنچه از آسمان و زمين و مخلوقات بين آن دو که ما خلق کرده ايم، با اين که ما انسان ها را از گِلى چسبنده آفريديم؟ (۱۱) «بیان آیات» در اين سوره، بر مسأله توحيد احتجاج شده، و مشرکان مخالف توحيد را تهديد نموده، و مؤمنان خالص را بشارت مى دهد و سرانجام کار هر يک از دو طايفه را بيان مى کند. سپس نام عده اى از بندگان مؤمن خود را که بر آنان منت نهاده و وعده داده که بر دشمنانشان غالب و پيروز کند، ذکر مى کند. و در خاتمه سوره، بيانى ايراد مى فرمايد که به منزلۀ خلاصه گيرى از غرض سوره است، يعنى تنزيه خدا. و سلام بر بندگان مرسل و حمد خداى تعالى، در برابر رفتار نيکى که با ايشان کرده. و اين سوره، به شهادت سياقش، در مکه نازل شده. «وَ الصّافَّاتِ صَفّا * فَالزّاجِرَاتِ زَجراً * فَالتّالِيَاتِ ذِکراً»: کلمه «صافّات» - به طورى که گفته شده - جمع «صافه» است و «صافه» نيز، جمع «صافّ» - با تشديد - است، و مراد از اين کلمه، جماعتى است که: افراد آن در صفى منظم قرار داشته باشند. و کلمه «زَاجِرَات»، از «زجر» است، که به معناى آن است که: کسى را با تهديد به مذمت و يا کتک، از کارى و يا راهى منصرف کنى. و کلمه «تاليات»، از ماده «تلاوت» است، که به معناى خواندن است. نظریه های گوناگون درباره مراد از سه طايفۀ: «صافّات»، «زاجرات» و «تاليات» خداى تعالى به اين سه طايفه، يعنى «صافّات»، «زاجرات» و «تاليات» سوگند خورده. حال بايد ديد منظور از اين سه طايفه کيانند؟ کلمات مفسران در اين باره، مختلف است. ، مثلا درباره «صافّات»: بعضى گفته اند: «مراد از آن، ملائکه است که در آسمان، خود را به صف در مى آورند، همان طور که انسان ها در زمين براى نماز، صف مى بندند». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۸۰ بعضى ديگر گفته اند: «منظور ملائکه است که وقتى مى خواهند به زمين نازل شوند، بال خود را چون بال عقاب باز نگه مى دارند و بر هم نمى زنند و منتظر فرارسيدن امر خداى تعالى هستند». بعضى ديگر گفته اند: «منظور جماعتى از مؤمنان است که در نماز و جهاد، به صف مى ايستند». و اما دربارۀ «زاجرات»: بعضى گفته اند: «مراد از آن، ملائکه است که بندگان را از معاصى زجر و نهى مى کنند، و خداى سبحان، آن را به صورت الهام و خطور قلبى به قلب ايشان راه مى دهد، همان طور که وسوسه هاى شيطان وارد قلب مى شود». بعضى ديگر گفته اند: «مراد، فرشتگان موکّل بر ابرهايند که آن ها را زجر مى دهند و به هرجا که خدا بخواهد، مى رانند». بعضى هم گفته اند: «مراد، آياتى است از قرآن، که در آن ها از کارهاى زشت، زجر و نهى شده». بعضى هم گفته اند: «مراد مؤمنان هستند که صداى خود را در هنگام تلاوت قرآن بلند مى کنند و به اين وسيله، مردم را از منهيات، زجر و نهى مى کنند». و اما دربارۀ «تاليات»: بعضى گفته اند: «مراد از آن، ملائکه اى هستند که وحى را بر پيامبران مى خواندند». و بعضى هم گفته اند: «مراد از آن، فرشتگان اند، که کتابى را مى خوانند که خداى تعالى، حوادث عالَم را در آن نوشته». و بعضى ديگر گفته اند: «جماعت قاريان قرآن اند، که آن را در نماز مى خوانند». و ما احتمال مى دهيم - و خدا داناتر است - که مراد از هر سه طايفه (صافّات و زاجرات و تاليات)، سه طايفه از ملائکه باشند، که مأمور نازل کردن وحى بودند، و راه اين کار را از مداخله شيطان ها، ايمن مى کردند و آن را به پيغمبران و يا خصوص پيامبر اسلام محمّد «صلى اللّه عليه وآله و سلم» مى رساندند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۸۱ و اين معنا، از آيه: «عَالِمُ الغَيبِ فَلا يُظهِرُ عَلى غَيبِهِ أحداً إلّا مَنِ ارتَضَى مِن رَسُولٍ فَإنّهُ يَسلُکُ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ رَصَداً لِيَعلَمَ أن قَد أبلَغُوا رِسَالَاتِ رَبّهِم وَ أحَاطَ بِمَا لَدَيهِم» نيز، استفاده مى شود. و بنابر احتمال مزبور، معناى آيات مورد بحث اين مى شود که: سوگند مى خورم به فرشتگانى که در سرِ راه وحى صف بسته اند، و سپس به فرشتگانى که شيطان ها را از اين که در کار وحى مداخله کنند، زجر مى دهند، و سپس به فرشتگانى که وحى را بر پيغمبر مى خوانند. و همان طور که گفتيم، مراد از اين وحى، يا عموم وحى هايى است که به عموم پيامبران مى شده، و يا خصوص قرآن است که به پيامبر اسلام وحى مى شده. و مؤيد احتمال دوم اين است که: از آن تعبير فرموده به «تلاوت ذکر». چون در قرآن کريم، کلمه «ذکر»، اصطلاحى است براى قرآن. مؤيد اين احتمال، اين است که: آيات مربوط به راندن شياطين به وسيله شهاب ها، بعد از آيات مورد بحث قرار گرفته. و نيز دنبال آن مى فرمايد: «فَاستَفتِهِم أهُم أشَدّ خَلقاً أم مَن خَلَقنَا: از ايشان نظريه بخواه، آيا خلقت ايشان مهمتر است، يا خلقت مخلوقاتى که ما آفريده ايم...»، که باز در جاى خودش، اين تأييد را توضيح مى دهيم . و اگر گفته شود: قرآن کريم، نزول وحى را تنها به جبرئيل نسبت داده و فرموده: «مَن کَانَ عَدُوّا لِجِبرِيلَ فَإنّهُ نَزّلَهُ عَلى قَلبِکَ»، و نيز فرموده: «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِين عَلى قَلبِکَ». در پاسخ مى گوييم: منافاتى با احتمال ما ندارد. براى اين که ملائکۀ «صافّات» و «زَاجِرات» و «تاليات»، اعوان جبرئيل اند. پس اگر بگوييم اين سه طايفه وحى را نازل مى کنند، باز در حقيقت جبرئيل نازل کرده، همچنان که خود قرآن، در جاى ديگر فرموده: «فِى صُحُفٍ مُکَرّمَة * مَرفُوعَةٍ مُطَهّرَة * بِأيدِى سَفَرَة * کِرَامٍ بَرَرَة». و نيز، از همان فرشتگان حکايت مى کند که گفتند: «وَ مَا نَتَنَزّلُ إلّا بِأمرِ رَبّک». پس معلوم مى شود متصدى آوردن وحى، يک نفر نيست. و نيز گفتند: «وَ إنّا لَنَحنُ الصّافُون وَ إنّا لَنَحنُ المُسَبّحُون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۸۲ و اين که يک جا، وحى را تنها به جبرئيل نسبت مى دهد و در مواردى ديگر، به جماعاتى از ملائکه، منافات ندارد و نظير اين است که: يک جا قبض ارواح را به خصوص ملک الموت نسبت مى دهد و مى فرمايد: «قُل يَتَوَفّيکُم مَلَکُ المَوتِ الّذِى وُکّلَ بِکُم». و در جايى ديگر، به فرشتگانى فرستاده از ناحيه خودش نسبت مى دهد و مى فرمايد: «حَتىّ إذَا جَاءَ أحَدَکُمُ المَوتُ تَوَفّتهُ رُسُلُنا». و اين، بدان جهت است که اينان، اعوان ملک الموت و ملک الموت، رئيس ايشان است. سؤال ديگرى که ممکن است براى خواننده پيش بيايد، اين است که: چرا کلمات مخصوص به زنان را درباره ملائکه استعمال کرده و فرموده: «صافّات» و «زَاجِرات» و «تاليات»، و نفرموده: «صَافّون» و «زَاجِرُون» و «تالون»؟ و شايد همين تعبير، دليل باشد بر اين که مراد از اين سه کلمه، ملائکه نباشند. در جواب مى گوييم: اين تعبير ضررى به احتمال ما نمى زند. براى اين که: وقتى سخن از جماعتى به ميان آيد، جايز است که لفظ مؤنث را درباره آنان استعمال کرد. چون کلمۀ «جماعت»، مؤنث است و «صافّات» و «زاجرات» و «تاليات»، به اعتبار لفظ «جماعت»، مؤنث آمده، و مؤنث لفظى است. از اول قرآن تا اين جا، هيچ سوره اى با سوگند آغاز نشده بود و سوره «صافّات»، اولين سوره اى است که با سوگند آغاز مى شود و خداى سبحان، در کلام مجيدش، به بسيارى از مخلوقات خود سوگند ياد کرده، از قبيل: آسمان، زمين، خورشيد، ماه، ستاره، شب، روز، ملائکه، مردم، شهرها، و ميوه ها، و اين نيست، مگر به خاطر شرافتى که در آن ها هست و آن شرافت، اين است که: مخلوق خدايند و خدا قيّوم آن ها است، که خود منبع و سرچشمه همۀ شرافت ها و ارزش هاست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۸۳ «إِنَّ إِلَهَکُمْ لَوَاحِدٌ»: خطاب در اين جمله، به عموم مردم است و سوگندهاى مزبور، به خاطر همين جمله است. مى خواهد بفرمايد: به آنچه ذکر شد، سوگند که معبود شما انسان ها، يکى است. و اين کلامى است، که دليل خود را همراه دارد، که توضيح آن خواهد آمد. «رَبُّ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا بَيْنهُمَا وَ رَبُّ الْمَشارِقِ»: اين جمله، يا خبر دوم است براى کلمۀ «إنّ»، و معنايش اين است که: «به درستى، معبود شما يکى است و معبود شما، پروردگار آسمان ها و زمين است». و يا خبر است براى مبتدايى حذف شده، و تقديرش «هُوَ رَبُّ السّماوات» است. و يا اصلا خبر نيست، بلکه بَدَل است از کلمۀ «واحد». سوگندهای سوره صافّات، متضمن استدلال براى «معبود واحد» است توضيح اين که گفتيم آيه شريفه، کلامى است که دليل خود را همراه دارد، اين است که: خود اوصاف «صافّات» و «زاجرات» و «تاليات»، إشعار دارند بر اين که «إله» همه، يکى است، همچنان که خصوصيت و چگونگى سوگند نيز إشعار دارد بر اين که آن معبود واحد، ربّ آسمان ها و زمين و موجودات بين آن دو است. پس گويا فرموده: به درستى «إله» شما، يکى است، به دليل اين که ملاک در الوهيت «إله» و معبود به حق بودن او، اين است که: او، ربّ و مدبّر امر عالَم باشد، که خود شما هم، به اين مطلب اعتراف داريد و خدا، هم ربّ و مدبّر آسمان ها و زمين و موجودات بين آن دو است، که در همۀ آن ها، دخل و تصرف مى کند. پس معبود به حق در همۀ عالَم، اوست و چگونه نباشد؟ با اين که او براى اين که وحى خود را به پيامبرش برساند، در آسمان ها تصرف مى کند، و در ساکنان آسمان، حکم مى راند و ملائکۀ «صافّات» در بين آسمان و زمين - که محل رخنۀ شيطان هاست - صف مى بندند و آن ها را از مداخله در کار وحى منع مى کنند. و اين، خود تصرف اوست در بين آسمان و زمين، و هم در شيطان ها. و آن فرشتگان، وحى را بر پيغمبر وى تلاوت مى کنند، و اين تلاوت، خود تکميل مردم و تربيت آنان است. حالا چه تصديق بکنند و چه تکذيب. پس در وحى به تنهايى، هم تصرف در عالَم آسمان ها است، و هم تصرف در زمين و موجودات بين آن دو. و چون چنين است، پس خدا، به تنهايى ربّ تمامى عالَم و مدبّر امور آن است، و در نتيجه معبود واحد هم، اوست. و منظور از کلمۀ «مشارق»، نقطه هايى از افق هايى است، که خورشيد در فصول چهارگانه، از آن نقطه ها طلوع مى کند. البته احتمال اين معنى هست که مراد از «مشارق»، مشرق هاى خصوص خورشيد نباشد، بلکه مشرق هاى مطلق ستارگان و يا مطلق مشارق باشد. و اگر نامى از «مغرب» ها نياورد و تنها «مشرق» ها را نام برد، به خاطر مناسبتى بود که «مشرق» با طلوع وحى از آسمان به وسيلۀ ملائکه داشت، همچنان که در جاى ديگر، وحى را به طلوع تشبيه کرده، و فرموده: «وَ لَقَد رَآهُ بِالأفُقِ المُبِين». و نيز فرموده: «وَ هُوَ بِالأفُقِ الأعلَى». رده:تفسیر المیزان