تفسیر المیزان

«بیان آیات» صدر اين آيات متصل است به داستان رزق دادن خدا به بندگان، که در باره اش مى فرمود: «اللّهُ لَطِيفٌ بِعِباَدِهِ يَرزُقُ مَن يَشَاءُ»، و قبل از آن هم فرمود: «لَهُ مَقَالِيدُ السِماوَاتِ وَ الأرضِ يَبسُطُ الرّزقَ لِمَن يَشَاءُ وَ يَقدِر». و ما، در سابق اشاره کرديم به اين که يکى از بزرگترين رزق ها، دينى است که خداى سبحان، در اختيار بندگانش گذاشته؛ و با در نظر داشتن اين نکته، گفتار اين فصل، داخل در گفتار فصل گذشته مى شود که در باره وحى سخن مى گفت. و به طور کلّى، آيات اين سوره براى بيان آن ريخته شده، بعد از هر چند آيه، يک بار برگشته، به همان غرض اشاره مى کند. آنگاه پاره اى از آيات و دلائل توحيد را که مربوط به رزق است - مانند خلقت آسمان ها و زمين، و منتشر کردن جنبندگان در آسمان و زمين، و خلقت کشتى ها که در دريا در حرکت اند، و دادن فرزندان ذکور و اناث، و يا يکى از آن ها را به هر که بخواهد، و ندادن هيچ يک از آن ها را به هر که بخواهد - ذکر مى کند. و آنگاه مى فرمايد: بعضى از رزق ها هست که تنها در دنيا مى دهد، و به همه مى دهد و آن رزقى است که با فناى دنيا فانى مى شود. و بعضى ديگرش، مخصوص مؤمنان است که در آخرت مى دهد، و آن بهترين رزق و پايدارترين رزق است. و از همين جا به مناسبت، به ذکر صفات مؤمنان منتقل شده، حسن عاقبت آنان را بيان مى کند. و نيز به اوصاف قيامت و عاقبت ستمکاران منتقل مى شود، و شرح مى دهد که در قيامت با چه هول ها و وحشت ها و عذاب ها روبرو مى شوند. از اين ها گذشته، در خلال آيات، اجمالى از پاره اى احکام را بيان نموده، انذار و تخويفى هم مى کند، و به حق دعوت نموده، و به حقايق و معارف بسيارى اشاره مى نمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۸۱ «وَ لَوْ بَسَط اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فى الاَرْضِ وَ لَکِن يُنزِّلُ بِقَدَرٍ مَّا يَشاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرُ بَصِيرٌ»: کلمه «قَدر» در مقابل کلمه «بسط» است. اولى به معناى تنگ گرفتن رزق و دومى به معناى وسعت دادن به آن است. در جمله سابق هم که مى فرمود: «يَبسُطُ الرّزقَ لِمَن يَشَاءُ وَ يَقدِر»، به همين معنا است. و کلمه «قَدَر» - به فتح قاف و دال، و هم به سکون دال - به معناى کميّت و حجم هر چيز است. و در جمله مورد بحث که مى فرمايد: «وَ لَکِن يُنَزّلُ بِقَدرٍ مَا يَشَاءُ» به اين معنا است. مى فرمايد: خداى تعالى، هرچه را بخواهد، با کميت و حجم نازل مى کند. و به معناى کميت و حجم معين هم مى آيد، مانند آيه «فَقَدَرنَا فَنِعمَ القَادِرُونَ». کلمه «بَغى»، به معناى ظلم است. و کلمه «بِعِبَادِهِ»، از باب به کار بردن ظاهر در جاى ضمير است. چون مى توانست بفرمايد: «إنّهُ بِهِم خَبِيرٌ بَصِيرٌ»، به خاطر اين که در اول آيه، کلمه «عِبَادِهِ» ذکر شده بود. و نکته اى که دوباره آن را ذکر کرد و به ضمير آن اکتفا نفرمود، اين است که: خواست به بيان «خبير» و «بصير» بودنش به حال بندگان اشاره کند، و بفرمايد: بدين جهت «خبير» و «بصير» به آنان است که مخلوق او، و هيئت شان، قائم به او است، و ديگر معقول نيست که محجوب از او بوده و برايش مجهول و ناشناخته باشند. و همچنين کلمه «لِعِبَادِهِ»، خالى از اين اشاره نيست که چرا خداى تعالى، رزق بندگان خود را مى دهد. چون بندگان اويند، و رزق بندگان به عهده مولايشان است. سنّت الهى در روزى دادن بر طبق حال مردم و معناى آيه شريفه اين است که: اگر خداى تعالى، رزق همه بندگان خود را وسعت بدهد و همه سير شوند، شروع مى کنند به ظلم کردن در زمين. چون طبيعت «مال»، اين است که وقتى زياد شد، طغيان و استکبار مى آورد، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «إنّ الإنسَانَ لَيَطغَى * أن رَآهُ استَغنَى». و به همين جهت، خداى تعالى، «رزق» را به اندازه نازل مى کند، و به هر کس، به مقدارى معين روزى مى دهد. چون او به حال بندگان خود خبير و بصير است. مى داند که هر يک از بندگانش، استحقاق چه مقدار از رزق دارد، و چه مقدار از غنا و فقر، مفيد به حال او است، همان را به او مى دهد. پس جمله «وَ لَکِن يُنَزّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ»، بيان سنت الهى در روزى دادن بر طبق حال مردم است. مى فرمايد: صلاح حال مردم در اندازه ارزاقشان دخالت دارد، و اين با طغيانى که در بعضى ثروتمندان مشاهده مى کنيم و مى بينيم که روز به روز، ثروتمندتر مى شوند، منافات ندارد. براى اين که خداى تعالى، غير از آن سنت، سنتى ديگر نيز دارد که بر سنت قبلى حاکم است و آن، عبارت است از: «سنت آزمايش و امتحان»، و در اين باره فرموده: إنّمَا أموَالُکُم وَ أولَادُکُم فِتنَةٌ». و همچنين، سنت سومى دارد که آن، سنت «مکر» و «استدراج» است، که در آن باره مى فرمايد: «سَنَستَدرِجُهُم مِن حَيثُ لَا يَعلَمُونَ وَ أمُلِى لَهُم إنّ کَيدِى مَتِينٌ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۸۲ پس سنت اصلاح، يعنى اندازه گيرى رزق، سنتى است ابتدايى که با آن، حال انسان ها اصلاح مى شود، مگر آن که خداوند بخواهد انسانى را در بوته امتحان قرار دهد، که در آن صورت، ديگر به طور موقت از سنت قبلی اش چشم مى پوشد، و در اين باره مى فرمايد: «وَ لِيَبتَلِىَ اللّهُ مَا فِى صُدُورِکُم وَ لِيُمَحِّصَ مَا فِى قُلُوبِکُم». و يا به خاطر کفران نعمت و تغيير آن، سنت قبلى خود را که دادن رزق به مقتضاى صلاح حال او بود، تغيير دهد، که در اين صورت، سنت ديگرى به کار مى برد و آن، اين است که: آن قدر رزقش را وسعت مى دهد تا طغيان کند، و در اين باره فرموده: «إنّ اللّهَ لا يُغَيّرُ مَا بِقَومٍ حَتّى يُغَيّرُوا مَا بِأنفُسِهِم». شباهت رزق مادى، با معارف حقّه و شرايع آسمانى و همان طور که دادن مال و فرزندان و سایر نعمت هاى مادى و صورى رزق مقسوم است، و هر کسى از آن قسمتى دارد، همچنين معارف حقه و شرايع آسمانى که منشأ همه آن ها وحى است، نيز رزق مقسوم است. آن نيز از ناحيه خدا نازل مى شود و خداوند به وسيله آن نيز، مردم را امتحان مى کند. چون همه در عمل به آن معارف و به کار بستن آن ها يکسان نيستند، همچنان که در به کار بستن نعمت هاى صورى يکسان نيستند. و بنابراين، اگر چنانچه معارف الهى و احکام خدايى همگى يک دفعه نازل مى شد، با در نظر داشتن اين که شامل تمامى شؤون حياتى انسان است، مردم نمى توانستند آن را تحمل کنند، و قهرا به آن ايمان نمى آورند، مگر تک تکى از ايشان. و بدين جهت، خداى سبحان آن را به تدريج بر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نازل کرد، تا مردم با پذيرفتن قسمت هاى اول آن، آماده شوند براى پذيرفتن قسمت هاى بعدى. و در اين باره فرموده: «وَ قُرآناً فَرَقنَاهُ لِتَقرَأهُ عَلَى النّاسِ عَلى مُکثٍ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۸۳ و همچنين، اين سنت را در معارف عاليه اى که در باطن معارف ظاهرى و ساده دين نهفته، جارى ساخته است، به همين نحو که گفتيم آن ها را در باطن اين ها قرار داده، چون اگر همه آن ها را مانند اين ها بى پرده بيان مى کرد، عموم مردم طاقت تحملش را نمى داشتند و فهم آنان از درکش عاجز مى ماند. و بدين جهت، آن ها را در باطن معارف ساده قرار داد تا افراد انگشت شمارى که استعداد درک آن ها را دارند، درک کنند. و هر دو سنخ معارف را در قالبى از الفاظ درآورده که هر کس به قدر فهم و ظرفيتش، از آن الفاظ استفاده مى کند. همچنان که خداى تعالى، اين معارف را که در قرآن کريم است، به بارانى مَثَل زده که از آسمان مى ريزد، و دل هاى مردم را به زمين هاى مختلف مَثَل زده که هر يک به قدر ظرفيت خود، از آن استفاده مى کند: «أنزَلَ مِنَ السِمَاءِ مَاءً فَسَالَت أودِيَةٌ بِقَدَرِهَا». و همچنين، احکام و تکاليف شرعى را يکسان بر همه مردم تحميل نکرد. چون اگر مى کرد، بعضى از مردم تاب تحملش را نمى داشتند، و به همين جهت آن ها را به مقتضاى ابتلاآتى که هر فردى از افراد دارد، تقسيم کرد تا هر کس به تکليفى که متوجه خود او است، عمل کند. پس روزى دادن از معارف و شرايع هم، از هر جهت که فرض شود، عينا مانند روزى دادن از مال و اولاد است که بين مردم تقسيم، و بر حسب حال فرد فرد آنان و به مقتضاى صلاح ايشان تقسيم شده است. «وَ هُوَ الَّذِى يُنزِّلُ الْغَيْث مِن بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَ يَنشُرُ رَحْمَتَهُ وَ هُوَ الْوَلىُّ الْحَمِيدُ»: کلمه «قنوط» به معناى نوميدى، و کلمه «غيث»، به معناى باران است. در مجمع البيان مى گويد: «غيث»، به معناى باران به موقع است که آمدنش نافع است، به خلاف کلمه «مَطَر»، که هم به چنان بارانى اطلاق مى شود و هم به باران زيان بخش، که در غير موقع خودش ببارد. و «نَشر رحمت»، به معناى منتشر کردن نعمت در بين مردم است، به اين صورت که با فرستادن باران، نباتات را بروياند و ميوه ها را به بار بنشاند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۸۴ در اين آيه از داستان روزى رساندن، به مسأله توحيد و آيات و ادّله آن منتقل شده. چون مختصر مناسبتى در بين بوده، و در آخر آيه، دو اسم از اسماى حُسناى خداى تعالى را آورده، و او را در برابر فعل جميلش، به «ولىّ» و «حميد» ستوده، و در آيه بعد هم، تا چند آيه همين مسأله توحيد را دنبال کرده است. «وَ مِنْ ءَايَاتِهِ خَلْقُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا بَثَّ فِيهِمَا مِن دَابَّةٍ ...»: کلمه «بَثّ» به معناى منتشر کردن است. مى گويند: «بثّ الريح التراب: باد خاک را متفرق کرد»؛ و کلمه «دابّه»، به معناى هر جنبده اى است که روى زمين حرکت کند. پس اين کلمه، شامل تمامى حيوانات يعنى جانداران مى شود. و معناى آيه روشن است. و از ظاهر آن بر مى آيد که در آسمان ها نيز جنبندگانى هست، و اين که بعضى جنبندگان آسمان را به ملائکه تفسير کرده اند، صحيح نيست. زيرا اولا آيه شريفه مطلق است و نمى شود بدون دليل، آن را مقيد به يک نوع جاندار کرد. و ثانيا، اصولا اطلاق کلمه «دابّه» بر فرشتگان معهود نيست. «وَ هُوَ عَلى جَمعِهِم إذَا يَشَاءُ قَدِيرٌ» - اين جمله اشاره است به حشر جنبندگانى که در زمين منتشر کرده. و اگر فرمود: «عَلى جَمعِهِم» و نفرمود: «عَلى حَشرِهِم»، بدين جهت است که خواست اين جمع در مقابل آن بثّ و پراکنده کردن قرار گيرد. و در اين که ضمير اولى العقل را به کار برد و فرمود «عَلى جَمعِهِم»، و نفرمود «جَمعِهَا»، هيچ دلالتى نيست بر اين که جانداران آسمان، همه مانند انسان داراى عقل اند. چون همين مقدار کافى است که براى خود شعورى داشته باشند، و به حکم آيه «وَ مَا مِن دَابّةٍ فِى الأرضِ وَ لَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجِنَاحَيهِ إلّا أُمَمٌ أمثَالُکُم مَا فَرّطنَا فِى الکِتَابِ مِن شَئٍ ثُمّ إلى رَبّهِم يُحشَرُونَ»، همه جانداران، داراى شعورى مخصوص به خود هستند. توضيحى راجع به «قدير» بودن خداى تعالى کلمه «قدير»، يکى از اسماء حُسناى خداى تعالى است که مرکز همه قدرت ها است. راغب مى گويد: کلمه «قدرت»، هرگاه وصف انسان قرار گيرد نام هيئتى براى انسان است که با آن مى تواند کارى را که مى خواهد انجام دهد. و چون خداى تعالى با آن وصف شود، معناى عاجز نبودن را مى دهد. اين کلمه تنها در مورد خداى تعالى، به طور مطلق استعمال مى شود، و تنها در مورد او است که مى توان به طور مطلق گفت «قادر» است. و اما غير خداى تعالى، محال است کسى قادر مطلق باشد، هرچند که لفظ قادر به طور مطلق درباره آن اطلاق بشود. پس هرگاه بخواهيم غير خدا را قادر بخوانيم، حق کلام اين است که بگوييم: فلانى قادر بر فلان کار است. و اگر بگوييم فلانى قادر است، صرف تعبير است و گرنه معنايش مقيّد است. چون آن کس، قادر بر کار معينى است، نه قادر مطلق. و به همين جهت است که غير از خدا، احدى به اين صفت توصيف نمى شود، مگر آن که به ضدّش نيز توصيف مى شود. چون غير خدا، هر که را فرض کنيم به هر کارى که قادر باشد، از کارهاى ديگر عاجز است. تنها کسى که به طور کلّى عجز از او منتفى است و به هيچ وجه متصف به آن نمى شود، خداست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۸۵ و کلمه «قدير»، به معناى آن فاعلى است که هرچه بخواهد مى کند، و بر مقتضاى حکمت هم مى کند. نه زائد بر آن، و نه ناقص از آن. و به همين جهت صحيح نيست که غير از خداى تعالى، کسى به اين صفت متصف شود: «إنّهُ عَلى مَا يَشَاءُ قَدِيرٌ: اوست که بر هرچه بخواهد، قدير است». کلمه «مُقتَدر» نيز، قريب المعناى با کلمه «قدير» است و به همين معنا است جملۀ «عِندَ مَلِيکٍ مُقتَدِر». چيزى که هست، در غير خداى تعالى هم استعمال مى شود، و در غير خدا، معنايش متکلف و مکتسب قدرت است. يعنى کسى که براى به دست آوردن قدرت، خود را به زحمت مى اندازد، و خود را قدرتمند وانمود مى کند. و حقا خوب معنا کرده. چيزى که هست در آن جا که گفت: «و چون خداى تعالى با آن وصف شود، معناى عاجز نبودن را مى دهد»، پيداست که سهل انگارى نموده. چون صفات ذاتى خداى تعالى، از قبيل: «حيات» و «علم» و «قدرت»، معانى ايجابى هستند، نه سلبى. براى اين که عين ذات اند، و معقول نيست معناى سلبى، عين ذات باشد. مثلا معناى حيات، نداشتن مرگ، و معناى علم، نداشتن جهل، و معناى قدرت، نداشتن عجز باشد. اين عقيدۀ صابئين است، و لازمه اش اين است که ذات خدا، خالى از صفات کمال باشد. پس حق مطلب اين است که: معناى قدرت در خداى تعالى نيز، قدرت بر انجام هر کارى باشد که اراده کرده، و لازمه آن، اين است که مطلقِ عجز از ساحت او نفى شود. «وَ مَا أَصابَکُم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا کَسبَت أَيْدِيکُمْ وَ يَعْفُوا عَن کَثِيرٍ»: کلمه «مصيبت»، به معناى هر ناملايمى است که به انسان برسد. گويى از راه دور به قصد آدمى حرکت کرده، تا به او رسيده است. و مراد از جمله «مَا کَسَبَت أيدِيکُم»، گناهان و زشتى ها است. و معناى جمله «وَ يَعفُوا عَن کَثِيرٍ» اين است که: خداوند بسيارى از همان گناهان و زشتى هايتان را مى بخشايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۸۶ خطاب در اين آيه اجتماعى و متوجه به جامعه است، و مانند خطاب هاى ديگر، منحل به خطاب هاى جزئى و به فرد فرد اجتماع نيست. و لازمه اش اين است که: مراد از «مصيبت»، هم مصائب عمومى و همگانى از قبيل قحطى، گرانى، وبا، زلزله و امثال آن باشد. فلسفه مصائب و ناملایماتی که جامعه را در بر می گیرد پس مراد آيه اين شد: مصائب و ناملايماتى که متوجه جامعه شما مى شود، همه به خاطر گناهانى است که مرتکب مى شويد، و خدا از بسيارى از آن گناهان در مى گذرد و شما را به جرم آن نمى گيرد. پس آيه شريفه، در معناى اين آيات است: * «ظَهَرَ الفَسَادُ فِى البَرِّ وَ البَحرِ بِمَا کَسَبَت أيدِى النّاسِ لِيُذِيقَهُم بَعضَ الّذِى عَمِلُوا لَعَلّهُم يَرجِعُون». * «وَ لَو أنّ أهلَ القُرَى آمَنُوا وَ اتّقَوا لَفَتَحنَا عَلَيهِم بَرَکَاتٍ مِنَ السّمَاءِ وَ الأرضِ وَلَکِن کَذَّبُوا». * «إنّ اللّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَومٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأنفُسِهِم». و آيات ديگرى که همه دلالت دارد بر اين که: بين اعمال آدمى و نظام عالَم، ارتباطى خاص برقرار است. به طورى که اگر جوامع بشرى، عقاید و اعمال خود را بر طبق آنچه که فطرت اقتضاء دارد، وفق دهند، خيرات به سويشان سرازير و درهاى برکات به رويشان باز مى شود. و اگر در اين دو مرحله به فساد بگرايند، زمين و آسمان هم تباه مى شود، و زندگی شان را تباه مى کند. اين آن حقيقتى است که سنت الهى اقتضاى آن را دارد، مگر آن که باز هم پاى سنت ديگر به ميان آيد. همان سنت که گفتيم حاکم بر سنت رزق است. يعنى سنت «امتحان» و «استدراج» و «املاء»، که در اين صورت، وضع صورتى ديگر به خود مى گيرد، (و به جاى چشاندن نمونه اى از آثار سوء اعمالشان، نعمت را به سويشان سرازير مى کند، تا به طور کلى با فساد خو بگيرند، و سراسر جهان براى نابودی شان يک جهت شده، عوامل و اسبابش براى منقرض ساختن آنان بسيج شوند). همچنان که فرموده: «ثُمّ بَدّلنَا مَکَانَ السّيِّئَةِ الحَسَنَةَ حَتّى عَفَوا وَ قَالُوا قَد مَسّ آبَاءَنَا الضّرَّاءُ وَ السّرَّاءُ فَأخَذنَاهُم بَغتَةً وَ هُم لَا يَشعُرُونَ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۸۷ ممکن هم هست خطاب در آيه منحل به خطاب هاى جزئى و متوجه به فرد فرد بشر بشود. آن وقت مراد از «مصيبت»، ناملايماتى است که متوجه جان و مال و فرزند و عِرض تک تک افراد مى شود و ناشى از گناهانى است که هر کس خودش مرتکب شده، و خدا از بسيارى از آن گناهان، در مى گذرد. و به هرحال، چه خطاب عمومى غير منحل باشد، و چه عمومى منحل، از سياق بر مى آيد که اولا مؤمن و کافر را يکسان شامل مى شود. و مؤيّد اين معنا، آيه بعدى است که به طور مسلّم، متوجه مؤمن و کافر است. و ثانيا، مراد از جملۀ «مَا کَسَبَت أيدِى النّاس»، تنها گناهان و زشتى ها است، نه تمامى اعمال، چه خوب و چه بد. و ثالثا، مراد از مصائبى که به انسان ها مى رسد، آثار سوء دنيايى اعمال است. آثارى که بين آن ها و آن اعمال ارتباط و تداعى خاصى است، نه جزاى آخرتى اعمال. با اين بيان، اولا، جواب يک شبهه در خصوص آيه شريفه داده مى شود. و ثانيا، تفسيرى که بعضى در باره آيه کرده اند، رد مى شود. اما شبهه اى که شده اين است که بعضى گفته اند: اگر منظور از «مصائب»، عموم مصيبت ها باشد، اين عموميت با مصائبى که انبياء «عليهم السلام» با آن مواجه شدند، منتفى مى شود. چون انبياء «عليهم السلام»، معصوم بودند و گناهى نداشتند تا مستوجب آن مصائب گردند. و همچنين اطفال و ديوانگان، مکلّف به هيچ تکليفى نيستند تا به خاطر مخالفت با آن تکاليف، مستوجب مصائب شوند. پس ناگزير بايد از عموميت آيه صرف نظر نموده، آن را به مصائب انبياء و اطفال و مجانين تخصيص زد. جواب اين شبهه اين است: اين که در آيه فرموده «فَبِمَا کَسَبَت أيدِيکُم»، و مصائب را مستند به گناهان کرده، خود دليل است بر اين که: خطاب در آيه، متوجه کسانى است که صدور گناه از آنان ممکن باشد. پس آيه شريفه، از اول شامل انبياء و افراد غيرمکلف نيست، و شامل نشدن آن، از باب تخصّص است، نه تخصيص. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۸۸ و اما تفسيرى که براى آيه کرده، اين است که: به مقتضاى اين آيه، بايد تمامى گناهان همه مؤمنان آمرزيده شود. براى اين که گناهانشان يا از آن هايى است که مصائب دنيوى را به بار مى آورد، و عقوبتش را در همين دنيا مى چشند، و يا از آن هايى است که مورد عفو قرار مى گيرد، پس در آخرت هيچ گناهى ندارند. وجه بى پايگى اين تفسير، اين است که: (سياق آن را در نظر نگرفته اند، و فقط مفاد تحت اللفظى آن را ملاک قرار داده اند و) آيه شريفه در مقام اثبات ارتباط بين مصائب و گناهان است، و تنها مى خواهد بفرمايد: گناهان آثار سوئى هم در دنيا دارند. چيزى که هست، بعضى از آن آثار به صاحبش اصابت مى کند، و بعضى بخشوده مى شوند، و به خاطر عواملى، از قبيل: صله رحم، صدقه، دعاى مؤمنان، توبه و امثال آن - که در اخبار آمده - آثار آن ها از صاحبش بر مى گردد. و اما درباره آثار سوء آخرتى گناهان، همان طور که گفتيم، آيه شريفه ساکت است، و در مقام اثبات يا نفى آن نيست. علاوه بر اين که گفتيم آيه شريفه نسبت به مؤمن و کافر عام است، و معنا ندارد نسبت به مؤمن مفادى، و نسبت به کافر مفادى ديگر داشته باشد. نسبت به مؤمن بفرمايد: گناهانش يا به وسيله مصائب و يا به وسيله عفو بخشيده مى شود، و اما از کافر بخشوده نمى شود. و بعد از همه اين حرف ها، وجه اول بهترين وجه است. «وَ مَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ فى الاَرْضِ وَ مَا لَکُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِن وَلىٍّ وَ لا نَصِيرٍ»: معناى اين آيه شريفه روشن است، و با در نظر داشتن اتصالش به آيات قبل، اين نکته را مى فهماند که: شما مردم نمى توانيد خدا را عاجز کنيد تا از رسيدن مصائبى که مولود گناهان شما است، جلوگيرى به عمل بياوريد، و شما به جز او، وليىّ که متولّى امورتان شود، و بلاها و مصائب را از شما برگرداند، نداريد. و نيز ناصرى که شما را در دفع آن مصائب يارى کند، نخواهيد داشت. «وَ مِنْ ءَايَاتِهِ الجَْوَارِ فى الْبَحْرِ کالاَعْلَمِ»: کلمه «جَوارى، جمع «جاريه» است که به معناى کشتى است. و کلمه «أعلام»، جمع «عَلَم» است که به معناى علامت است. و کوه را (از آن جهت که علامت راه ها است) عَلَم مى گويند، و اگر کشتى را به کوه تشبيه کرده، به منظور افاده بزرگى آن بوده. و بقيه الفاظ آيه روشن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۸۹ «إِن يَشأْ يُسکِنِ الرِّيحَ فَيَظلَلْنَ رَوَاکِدَ عَلى ظهْرِهِ ...»: ضمير در کلمه «يَشَأ» به خداى تعالى بر مى گردد. مى فرمايد: اگر خدا بخواهد، باد را فرو مى نشاند. و کلمه «رَوَاکد»، جمع «راکده»، به معنى ثابت و پا برجا است. و معناى آيه اين است که: اگر خدا بخواهد، باد را که وسيله حرکت کشتى ها است، فرو مى نشاند و کشتى ها در وسط اقيانوس ها از حرکت باز مى ايستد. «إنّ فِى ذَلِکَ لَلآيَاتٍ لِکُلّ صَبّارٍ شَکُورٍ» - کلمه «صبر»، در اصل به معناى «حبس» است. و کلمه «شکر» هم، در اصل به معناى اظهار نعمت ولى نعمت به زبان يا به عمل است. و معناى جمله اين است: آنچه که در باره کشتى هاى حرکت کننده بر پشت دريا به وسيله بادها گفتيم که مردم و مال التجاره آنان را از ساحل اين دريا به ساحل آن دريا مى برد، خود آياتى است براى هر کسى که نفس خود را از اشتغال به چيزهايى که به دردش نمى خورد، حبس مى کند، و به تفکر در نعمت هاى خدا مى پردازد. چون تفکر در نعمت ها، يکى از مصاديق شکر نعمت است. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «کُلّ صَبّارٍ شَکُورٍ»، مؤمن است. چون هيچ مؤمنى، خالى از دو حال نيست. حال ضرّاء و حال سرّاء. اگر در حال ضرّاء و شدت قرار گيرد، صبر مى کند و از صابران است. و اگر در حال سرّاء و رفاه باشد، از شاکران خواهد بود. «أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا کَسبُوا وَ يَعْفُ عَن کَثِيرٍ»: کلمه «يُوبِقهُنّ»، مضارع از باب افعال يعنى از «ايباق» است و «إيباق»، به معناى «إهلاک - نابود کردن» است، و ضمير مؤنث در آخر اين کلمه، به کلمه «جَوارى» بر مى گردد. و ضمير مذکر در «کَسَبُوا» به مردم عود مى کند. و دو کلمه «يُوبِقهُنّ» و «يَعفُ»، عطف اند بر جمله «يُسکِن» و معناى آيه اين است: اگر خدا بخواهد، کشتى ها را به وسيله غرق هلاک مى کند و به کيفر گناهان، مردم از بين مى برد، و از بسيارى از گناهان ايشان در مى گذرد. و خلاصه مى خواهد بفرمايد: بعضى از گناهان مردم کافى است در اين که مستحق غرق و هلاکت شوند، و خدا از بسيارى از گناهان ايشان در مى گذرد. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از إهلاک کشتى ها، إهلاک مردم است که سوار بر آن هايند، که يا مجازا نسبت إهلاک را به خود کشتى ها داده، و يا مضافى در تقدير است. و تقدير کلام «يُرسِلُ الرّيحَ العَاصِفَة فَيُوبِقهُم» مى باشد. و معنايش اين است که: اگر خدا بخواهد، باد را ساکن و آرام مى کند و مردم در وسط دريا، راکد و بى حرکت مى مانند. و اگر بخواهد، باد را به شدت مى فرستد تا با غرق کردن کشتى، ايشان را هلاک کند. و بسيارى را مشمول عفو خود قرار داده، نجات دهد. و حاصل کلام اين که: اگر بخواهد، باد را ساکن مى کند و يا آن را مى فرستد تا مردمى را به جرم گناهانشان، هلاک نموده و مردمى ديگر را به عفو از گناهانشان نجات بدهد. و خواننده، خود به خوبى مى داند که چقدر اين تفسير بى مورد است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۹۰ بعضى ديگر گفته اند: کلمۀ «يَعفُ»، عطف است بر کلمه «يُسکِنِ الرّيح»، تا جمله «بِمَا کَسَبُوا»، و به همين جهت آن را با «و» عطف کرد، نه با «أو». و معنايش اين است که: اگر بخواهد، آنان را با ساکن کردن در دريا عقاب مى کند، و يا با دچار شدن به طوفان شکنجه مى نمايد، و اگر بخواهد از بسيارى عفو مى کند. اين تفسير هم، مثل تفسير قبل داراى تکلّف است. «وَ يَعْلَمَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فى ءَايَاتِنَا مَا لهَُم مِن مَحِيصٍ»: بعضى گفته اند: اين جمله نتيجه اى است معطوف بر نتيجه ديگر که حذف شده و تقدير آن، چيزى نظير اين عبارت است: «وَ يَعفُ عَن کَثيِرٍ لِيُظهِرَ بِهِ قُدرَتَهُ وَ يَعلَمَ الّذِينَ يُجَادِلُونَ فِى آيَاتِنَا مَا لَهُم مِن مَفَرّ وَ لا مَخلَصٍ». يعنى: يکى از آيات خداوند کشتى ها است، که اگر بخواهد، آن را چنين و چنان مى کند، تا بدين وسيله قدرت خود را بنماياند، و کسانى که در آيات ما جدال مى کنند، بفهمند که هيچ راه گريزى ندارند». و از اين قبيل عطف به محذوف، در قرآن کريم بسيار آمده. چيزى که هست، در اين گونه موارد آنچه که به محذوف عطف شده، با «لام» آمده. مانند «وَ لِيَعلَمَ اللّهُ الّذِينَ آمَنُوا». يعنى: ما روزگار را بين مردم دست به دست مى گردانيم تا چنين و چنان شود، و تا خدا بداند چه کسانى ايمان آورده و تا از شما گواه بگيرد. و نيز مانند جملۀ «وَ لِيَکُونَ مِنَ المُوقِنِينَ». يعنى: ما اين چنين ملکوت آسمان ها و زمين را به ابراهيم نشان داديم تا چنين و چنان شود و تا او از دارندگان يقين گردد. بعضى ديگر احتمال داده اند که جمله مذکور، عطف باشد بر جزاى شرط. يعنى بر «يُسکِن»، «يَظلَلنَ»، «يُوبِقهُنّ»، «يَعفُ»، به حذف «أن» ناصبه. مثل اين که بگويى: «إن جِئتَنِى أکرِمکَ وَ أعطِيکَ کَذَا وَ کَذَا». و کلمه «أعطيک» را به فتح مى خوانيم، به تقدير «أن» ناصبه، و چون اين مسأله مربوط به علم نحو است، خواننده را بدين علم ارجاع مى دهيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۹۱ «فَمَا أُوتِيتُم مِن شئٍ فَمَتَاعُ الحَْيَوةِ الدُّنْيَا ...»: اين آيه تفصيل و شرحى است براى مسأله روزى دادن که قبلا بدان اشاره کرده بود، و آن را تقسيم مى کند به رزق عمومى و خصوصى. «رزق عمومى» عبارت است از: ماديات که خداوند، آن را هم به مؤمن و هم به کافر داده. و «رزق خصوصى» عبارت است از: آنچه نزد خدا ذخيره شده براى آخرت مؤمنان به تنهايى. و به مناسبت، ذکرى هم از اوصاف مؤمنان نموده و اشاره اى هم به آينده ستمکاران در قيامت مى کند. پس در جمله مورد بحث، خطاب «أوتِيتُم» - به طورى که از سياق بر مى آيد - به عموم مردم است، نه خصوص مشرکان. و مراد از «أُوتِيتُم مِن شَئٍ»، تمامى نعمت هايى است که خدا به مردم روزى کرده. و اگر کلمه «مَتاع» را به کلمه «حَياة» اضافه فرموده، اشاره است به اين که نعمت هاى مادى، روزى قطع مى شود و ثبات و دوامى ندارد. و معناى آيه اين است: آنچه به شما داده شده، از نعمت هايى که نزد شما است، متاعى است که در روزهاى اندکى از آن تمتع مى بريد. «وَ مَا عِندَ اللّهِ خَيرٌ وَ أبقَى لِلّذِينَ آمَنُوا وَ عَلى رَبّهِم يَتَوَکّلُون» - مراد از «مَا عِندَ اللّه»، ثواب هايى است که خدا براى مؤمنان ذخيره کرده تا در آخرت به عنوان پاداش به ايشان بدهد. و لام در جمله «لِلّذِينَ آمَنُوا»، لام ملک است، و اين جار و مجرور، ظرف لغوى است. بعضى هم گفته اند: لام متعلق است به کلمه «أبقى»، ولى وجه اول روشن تر است. و بهتر بودن آنچه نزد خداست، بدين جهت است که خالص است و آميخته با ناگواری ها نيست، و باقى تر بودن آن، براى اين است که مانند نعمت هاى دنيا با پايان پذيرفتن دنيا، پايان نمى پذيرد. بیان برخی ازصفات نيک مؤمنان: اجتناب از کبائر و فواحش و... «وَ الَّذِينَ يجْتَنِبُونَ کَبَائرَ الاثمِ وَ الْفَوَاحِش وَ إِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ»: اين جمله عطف است بر جمله «الّذِينَ آمَنُوا»، و اين آيه با دو آيه بعدش، صفات نيک مؤمنان را مى شمارد. و اين که بعضى از مفسران، آن را کلام تازه اى دانسته اند، حرفى است که با سياق سازش ندارد. و «کبائر الإثم»، عبارت است از: گناهان کبيره اى که آثار سوئش بزرگ است، و خداى تعالى، از جمله آن ها، میگسارى و قمار را شمرده و فرموده: «قُل فِيهِماَ إثمٌ کَبِيرٌ»، و کلمه «فَوَاحِش»، جمع «فاحشه» است، که به معناى گناه شنيع و بى شرمانه است، و خداى تعالى، زنا و لواط را از مصاديق آن شمرده و فرموده: «وَ لا تَقرَبوُا الزّنَى إنّهُ کَانَ فَاحِشَةً». و از لوط حکايت کرده که در باره لواط فرموده: «أتَأتُونَ الفَاحِشَةَ وَ أنتُم تُبصِرُون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۹۲ «يَجتَنِبَُونَ کَبَائِرَ الإثمِ وَ الفَوَاحِش» - با در نظر گرفتن اين که اين سوره در مکه نازل شده، جمله مورد بحث، اشاره اى است اجمالى به احکامى که بعد از اين در باره تحريم گناهان کبيره و فواحش تشريع مى شود. «وَ إذَا مَا غَضِبُوا هُم يَغفِرُون» - اين جمله اشاره است به فضيلت عفو در هنگام غضب که از بارزترين صفات مؤمنان است، و به همين جهت، اين طور که ملاحظه مى کنيد تعبير کرده، و نفرموده: «وَ يَغفِرُونَ إذَا غَضِبُوا». چون در آن تعبير، از چند جهت تأکيد به کار رفته، و مانند تعبير دوم، عفو و مغفرت را منحصر در صورت غضب نکرده. «وَ الَّذِينَ استَجَابُوا لِرَبّهِمْ وَ أَقَامُوا الصّلَوةَ...»: کلمه «استجابت»، به معناى اجابت و پذيرفتن است. و منظور از اين که فرمود: «مؤمنان، پروردگار خود را استجابت مى کنند»، به شهادت سياق، اين است که: اعمال صالحى که خدا از ايشان خواسته، انجام مى دهند، و اگر بعد از آن در بين همه تکاليف الهى نام نماز را به ميان آورد و فرمود «و نماز به پا مى دارند»، از باب ذکر خاص بعد از عام است، و به خاطر اهميت و شرافتى است که نماز دارد. علاوه بر اين که از ظاهر کلام بر مى آيد که اين آيات مکّى است و در مکّه، ساير واجبات از قبيل زکات و خمس و روزه و جهاد واجب نشده بود. در جمله مورد بحث نيز، همان حرف که در جمله «وَ الّذِينَ يَجتَنِبُونَ کَبَائِرَ الإثم» زديم، مى آيد. يعنى اين جمله هم، اشاره اى است اجمالى به اين که به زودى دستوراتى در باره اعمال صالح مى رسد. و اين کلام در جمله ذيل نيز جارى است. رده:تفسیر المیزان