المیزان جلد۱۸ بخش۲۷
پس مراد از «لقاء» در جمله «فَإذَا لَقِيتُمُ الّذِينَ کَفَرُوا فَضَربَ الرّقَاب»، برخورد با کفار است در جنگ. و کلمه «ضَرب الرّقَاب»، مفعول مطلق است که در جاى فعل خود نشسته و عاملش در تقدير است، و تقدير جمله «فَاضرِبُوا ضَربَ الرّقَاب» است. يعنى گردن هايشان را بزنيد، زدنى کشنده؛ چون آسان ترين و سريع ترين راه کشتن دشمن، زدن گردن آن ها است.
«حَتّى إذَا اثخَنتُمُوهُم فَشُدُّوا الوَثَاق» - در مجمع البيان گفته: کلمه «اثخان» به معناى بسيار کشتن، و غلبه و قهر بر دشمن است، و از همين جهت گفته مى شود: «اثخنه المَرَض». يعنى مرضش شديد شد. و «أثخَنَهُ الجراح»، يعنى زخم هاى کارى او بسيار است.
و در مفردات گفته: «وثقت به، اثق، ثقه»، به معناى اين است که من دل به او دادم، و به او اعتماد و اطمينان دارم. «أوثَقتُهُ»، به معناى اين است که او را بستم. «وَثاق»، به فتحه واو، همچنين «وِثاق» به کسره واو، دو اسم اند، براى وسيله هايى که با آن ها چيزى را مى بندند.
و کلمه «حَتى»، غايت گردن زدن را معين مى کند. و معناى جمله چنين است: با کفار، آن قدر قتال بکنيد تا قتل در آنان زياد شود. آن وقت، مشغول به اسير گرفتن و بستن دست و پاى اسراء شويد. پس مراد از «شدّ وثاق»، اسير گرفتن و محکم بستن آنان است. در نتيجه، آيه شريفه در اين که اسير گرفتن را بعد از اثخان قرار داده، در معناى آيه «مَا کَانَ لِنَبِىّ أن يَکُونَ لَهُ أسرَى حَتّى يُثخِنَ فِى الأرض» است که مى فرمايد: هيچ پيغمبرى حق ندارد اسير بگيرد، مگر وقتى که در زمين غالب شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۴۱
«فَإمّا مَنّاً بَعدُ وَ إمّا فِدَاء» - يعنى بعد از آن که اسيرشان کرديد، يا بر آنان منت نهاده، آزادشان مى کنيد، يا فديه مى گيريد. يعنى با گرفتن مال و يا آزادى اسيرانى که در دست آنان داريد، ايشان را آزاد مى کنيد.
«حَتّى تَضَعُ الحَربُ أوزَارَهَا» - «أوزَار حَرب»، به معناى سنگينى هاى جنگى، يعنى اسلحه اى است که جنگجويان با خود حمل مى کنند. و مراد از وضع آن، به طور کنايه تمام شدن جنگ است.
پس، از آنچه در معناى آيه گذشت، خواننده عزيز به اشکالى که متوجه گفتار بعضى از مفسران هست، متوجه مى شود، و آن گفتار اين است که: آيه مورد بحث، ناسخ آيه شريفه «مَا کَانَ لِنَبِىّ أن يَکُونَ لَهُ أسرَى حَتّى يُثخِنَ فِى الأرض» است. چون سوره مورد بحث، بعد از سوره انفال نازل شده، پس ناسخ آن است.
و اشکال اين است که: بين دو آيه منافاتى نيست. براى اين که آيه سوره انفال، از اسير گرفتن قبل از اثخان نهى مى کند، و آيه مورد بحث، به اسير گرفتن بعد از اثخان امر مى نمايد.
و همچنين اشکالى که متوجه گفتار بعضى ديگر است که گفته اند: جمله «فَشدُّوا الوَثَاق...»، به وسيله آيه شريفه «فَاقتُلُوا المُشرِکِينَ حَيثُ وَجَدتُمُوهُم» نسخ شده. گويا پنداشته اند هر جا عامى بعد از خاصى وارد شود، ناسخ آن خاص خواهد بود، نه مخصص. در حالى که حق مطلب، خلاف آن است، که اگر کسى بخواهد دليلش را ببيند، بايد به علم اصول مراجعه کند، و در آيه شريفه، مباحثى مربوط به علم فقه هست، که جايش در همان جا است.
کلمۀ «ذَلِکَ»، به معناى «مطلب چنين است» مى باشد، يعنى حکم خدا همان است که در آيه گفته شد.
«وَ لَو يَشَاءُ اللّه لَانتَصَرَ مِنهُم» - ضمير جمع به کفار بر مى گردد. يعنى اگر خدا بخواهد از کفار انتقام مى گيرد، هلاکشان مى کند، شکنجه شان مى دهد، بدون اين که دستور به قتال با ايشان را بدهد.
«وَلکِن لِيَبلُوَا بَعضَکُم بِبَعض » - اين جمله، استدراک و استثناء مانندى است از مشيت انتقام. مى فرمايد: اگر خدا بخواهد از ايشان انتقام مى گيرد، الا اين که هنوز نخواسته بگيرد، بلکه دستورتان داده که کارزار کنيد، تا شما را به وسيله يکديگر امتحان کند. مؤمنان را به وسيله کفار بيازمايد و به جنگ با آنان وادار سازد، تا معلوم شود چه کسى اطاعت کرده و رنج جنگ را به خاطر امر خدا تحمل مى کند، و چه کسى عصيان مى ورزد. و کفار را هم به وسيله مؤمنان امتحان کند، تا معلوم شود اهل شقاوت کيست، و موفق به توبه و بازگشت از باطل به سوى حق کيست؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۴۲
با اين بيان، روشن شد که جمله «لِيَبلُوَا بَعضَکُم بِبَعض»، تعليل حکم در آيه است. و خطاب در «بعضکم»، به مجموع مؤمنان و کفار است، ولى روى سخن با مؤمنان است.
«وَ الّذِينَ قُتِلُوا فِى سَبِيلِ اللّه فَلَن يُضِلّ أعمَالَهُم» - اين گفتار در سياق شرط و حکم در آن عمومى است. مى فرمايد: کسانى که در راه خدا و در جهاد و قتال با دشمنان دين کشته مى شوند، اعمال صالحشان که در راه خدا انجام داده اند، هرگز باطل نمى شود.
بعضى گفته اند: مراد از جمله «وَ الّذِينَ قُتِلُوا فِى سَبِيلِ اللّه»، شهيدان در جنگ أُحُد است. ليکن اين سخن، تخصيصى است بدون دليل و سياق آيه، همان طور که گفتيم، عمومى است.
شهیدان، بعد از شهادت، به سوی منازل سعادت هدایت می شوند
«سَيهْدِيهِمْ وَ يُصلِحُ بَالهَُمْ»:
ضمير جمع به «الّذِينَ قُتِلُوا فِى سَبِيلِ اللّه...» بر مى گردد. در نتيجه آيه شريفه و آيه بعدش، در مقام بيان حال شهدا بعد از شهادتشان مى باشد، که مى فرمايد: به زودى، خداى تعالى، ايشان را به سوى منازل سعادت و کرامت هدايت نموده، با مغفرت و عفو از گناهانشان، حالشان را اصلاح مى کند و شايسته دخول در بهشت مى شوند.
و وقتى اين آيه را با آيه «وَ لا تَحسَبَنّ الّذِينَ قُتِلُوا فِى سَبِيلِ اللّه أموَاتاً بَل أحيَاءٌ عِندَ رَبّهِم» ضميمه کنيم، معلوم مى شود مراد از اصلاح «بال» کشته شدگان راه خدا، زنده کردن ايشان است به حياتى طيّب، که شايسته شان کند براى حضور در نزد پروردگارشان. حياتى که با کنار رفتن پرده ها حاصل مى شود.
در مجمع البيان گفته: علت اين که در اين چند آيه، دو بار از اصلاح «بال» سخن به ميان آمده، اين است که: مراد از اولى، اصلاح دل آنان در دين و دنيا، و در دوّمى، اصلاح حالشان در نعيم آخرت است. پس در حقيقت، اوّلى، سبب نعيم است و دومى، خود نعيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۴۳
فرق بين وجه مرحوم طبرسى و وجهى که ما بيان کرديم، اين است که: بنا به گفته ما، اصلاح «بال» دومى، نظير عطف تفسيرى است براى جمله «سُيُهدِيهِم»، نه اصلاح در نعيم آخرت. و جمله «وَ يُدخِلُهُمُ الجَنّة»، بنا به گفته او، به منزله عطف تفسيرى است براى جمله «وَ يُصلِحُ بَالَهُم». نه آن که ما گفتيم که اصلاح حال آنان قبل از دخول جنت است.
«وَ يُدْخِلُهُمُ الجَْنَّةَ عَرَّفَهَا لهَُمْ»:
اين جمله منتهى اليه هدايت ايشان است. و جمله «عَرّفَهَا لَهُم»، حال از «يُدخِلُهُم» است. يعنى به زودى ايشان را داخل بهشت مى کند، در حالى که بهشت را يا در دنيا و به وسيله وحى انبيا و يا به وسيله بشارت در هنگام قبض روح، يا در قبر، و يا در قيامت، و يا در همه اين مواقف، به ايشان شناسانده باشد. اين آن معنایى است که از سياق استفاده مى شود.
بحث روايتى
در الدر المنثور است که ابن مردويه، از على «عليه السلام» روايت کرده که گفت: سوره «محمّد»، آيه اى است در ما و آيه اى است در بنى اميه.
مؤلف: قمى هم، در تفسير خود، از پدرش، از بعضى اصحاب اماميه، از امام صادق «عليه السلام»، مثل آن را روايت کرده.
و در مجمع البيان، در ذيل جمله «فَإذَا لَقِيتُمُ الّذِينَ کَفَرُوا فَضَربَ الرّقَاب...» گفته: از ائمه هدى «عليهم السلام» روايت شده که اسيران جنگى دو جورند:
گروهى قبل از تمام شدن جنگ دستگير مى شوند، با اين که هنوز تنور جنگ داغ است؛ امام مسلمين در باره آنان اختيار دارد، اگر خواست به قتل مى رساند و اگر خواست يک دست و يک پايشان را به طور عکس قطع نموده، رهايشان مى کند، تا در اثر خونريزى بميرند، ولى نمى تواند بدون عوضى و يا با گرفتن عوض، رهايشان کند.
قسم دوم از اسيران، آن هايند که بعد از تمام شدن جنگ، اسير مى شوند که امام مسلمين، در باره آنان اختيار بيشترى دارد. هم مى تواند بدون گرفتن فداء آزادشان کند و هم مى تواند فداء پولى و يا انسانى بگيرد، و هم مى تواند آن ها را برده کند، و هم مى تواند گردن بزند. و در هر دو حال، اگر مسلمان شدند، تمامى آن شکنجه ها ساقط شده، حکمشان حکم مسلمين خواهد بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۴۴
مؤلف: کافى هم، حديثى به اين معنا، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده.
و در الدر المنثور است که ابن منذر، از ابن جريح روايت کرده که در ذيل آيه «وَ الّذِينَ قُتِلُوا فِى سَبِيلِ اللّه فَلَن يُضِلّ أعمَالَهُم» گفته: اين آيه در باره کسانى از اصحاب رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نازل شده که در جنگ اُحُد کشته شدند.
مؤلف: خواننده گرامى به ياد دارد که گفتيم آيه عام است. اينک باز مى گوييم: سياق استقبال در «سَيَهدِيِهم وَ يُصلِحُ بَالَهُم»، تنها با عموميت سازگار است، نه با شهدایى خاص. پس، از آيه شريفه بر مى آيد که در صدد بيان يک قاعده کلى است.
اين نيز روايت شده که: آيه «حَتّى إذَا اثخَنتُمُوهُم فَشُدُّوا الوَثَاق...»، ناسخ آيه «وَ مَا کَانَ لِنَبِىّ أن يَکُونَ لَهُ أسرَى حَتِى يُثخِنَ...» است.
و نيز روايت شده که: جمله «فَاقتُلُوا المُشرِکِينَ حَيثُ وَجَدتُمُوهُم»، ناسخ آيه «فَشُدُّوا الوَثَاق فَإمّا مَنّاً بَعدُ وَ إمّا فِدَاء» است. و خواننده محترم، در سابق توجه فرموده که اصلا نسخى در کار نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۴۵
آيات ۷ - ۱۵ سوره محمّد
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا إِن تَنصرُوا اللَّهَ يَنصرْکُمْ وَ يُثَبِّت أَقْدَامَکُمْ(۷)
وَ الَّذِينَ کَفَرُوا فَتَعْساً لهَُّمْ وَ أَضلَّ أَعْمَالَهُمْ(۸)
ذَلِک بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَط أَعْمَالَهُمْ(۹)
أَفَلَمْ يَسِيرُوا فى الاَرْضِ فَيَنظرُوا کَيْف کانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيهِمْ وَ لِلْکَافِرِينَ أَمْثَالُهَا(۱۰)
ذَلِک بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلى الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ أَنَّ الْکَافِرِينَ لا مَوْلى لهَُمْ(۱۱)
إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تجْرِى مِن تحْتهَا الاَنهَارُ وَ الَّذِينَ کَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَ يَأْکلُونَ کَمَا تَأْکلُ الاَنْعَامُ وَ النَّارُ مَثْوًى لهَُّمْ(۱۲)
وَ کَأَيِّن مِّن قَرْيَةٍ هِىَ أَشدُّ قُوَّةً مِّن قَرْيَتِک الَّتى أَخْرَجَتْک أَهْلَکْنَاهُمْ فَلا نَاصِرَ لهَُمْ(۱۳)
أَفَمَن کانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ کَمَن زُيِّنَ لَهُ سوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُم (۱۴)
مَّثَلُ الجَْنَّةِ الَّتى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنهَارٌ مِن مَاءٍ غَيرِ ءَاسِنٍ وَ أَنهَارٌ مِّن لَّبنٍ لَّمْ يَتَغَيرْ طعْمُهُ وَ أَنهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَّذَّةٍ لِّلشارِبِينَ وَ أَنهَارٌ مِنْ عَسلٍ مُصفًّى وَ لهَُمْ فِيهَا مِن کُلِّ الثَّمَرَاتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِّن رَّبهِمْ کَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فى النَّارِ وَ سُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطعَ أَمْعَاءَهُمْ(۱۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۴۶
«ترجمه آيات»
اى کسانى که ايمان آورده ايد، اگر دين خدا را يارى کنيد، خداوند شما را يارى کرده، قدم هايتان را ثابت مى کند (۷).
و کسانى که کفر ورزيدند، سقوطى برنخاستنى نصيبشان است و اعمال خود را نابود مى کنند (۸).
و اين، بدان جهت است که ايشان از آنچه خدا نازل کرده، کراهت دارند. خدا هم اعمالشان را بى نتيجه مى کند (۹).
آيا نمى شد سيرى در زمين کنند و ببينند عاقبت آن هايى که قبل از ايشان بودند، چگونه بود، خداى تعالى آنچه داشتند، بر سرشان خراب کرد و کافران در طول تاريخ، همين سرنوشت را دارند (۱۰).
و اين، بدان جهت است که خدا تنها سرپرست مردم با ايمان است و کافران هيچ سرپرستى ندارند (۱۱).
خدا کسانى را که ايمان آورده، اعمال صالح کردند، به جنت هايى داخل مى سازد که از زير آن، نهرها روان است و اما کسانى که کافر شدند، سرگرم عيش و نوش دنيايند و مى خورند، آن طور که چارپايان مى خورند و در آخرت، جايشان آتش است (۱۲).
و چه بسيار اهالى قريه ها که از مردم قريه تو که تو را بيرون کردند، نيرومندتر بودند، ولى در هنگام نزول عذاب ياورى نداشتند (۱۳).
آيا کسى که با برهانى روشن پروردگار خود را يافته، مثل کسى است که اعمال زشتش به وسيله شيطان در نظرش جلوه کرده و يکسره هواى نفس خود را پيروى مى کنند؟ (۱۴)
مَثَل و صفت آن بهشتى که به مردم با تقوا وعده اش را داده اند، اين است که در آن نهرهايى از آب تازه و نمانده و نهرهايى از شير هست، شيرى که طعمش تغيير نمى کند. و نهرهايى از شراب است که براى نوشندگان، لذت بخش است و نهرهايى از عسل خالص است و ايشان در بهشت، از هر گونه ثمره برخوردارند و مغفرتى از پروردگارشان دارند، آيا چنين کسانى مثل آن کس است که جاودانه در آتش قرار داشته، آبى جوشيده مى نوشند که اندرونشان را پاره پاره مى کند؟ (۱۵)
«بیان آيات»
سياق اين آيات، همان سياقى است که آيات قبل داشتند.
معناى اين که فرمود: اگر خدا را يارى کنيد، خدا ياری تان مى کند
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا إِن تَنصرُوا اللَّهَ يَنصُرْکُمْ وَ يُثَبِّت أَقْدَامَکُمْ»:
اين آيه، مؤمنان را تحريک مى کند به جهاد، و وعده نصرتشان مى دهد، در صورتى که خدا را نصرت دهند. و منظور از «نصرت دادن به خدا»، جهاد در راه خدا و تنها به منظور تأييد دين او و اعلاى کلمه حق است، نه اين که جهاد کنند تا در زمين سرورى نمايند، و يا غنيمت به چنگ آرند، و يا شجاعت و هنر خود را نشان دهند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۴۷
و مراد از اين که فرمود: «خدا هم شما را يارى مى کند»، اين است که: اسباب غلبه بر دشمن را برايتان فراهم مى سازد. مثلا ترسى از شما در دل کفار مى اندازد، و امور را عليه کفار و به نفع شما جارى مى کند و دل هاى شما را محکم و شجاع مى سازد.
بنابراين، عطف «يُثَبّت أقدَامَکُم»، بر «نصرت»، عطف خاص بر عام مى شود. و اگر تثبيت را اختصاص به «أقدام» داد و در بين انواع نصرت، فقط ثبات قدم را که کنايه اى است از تشجيع و تقويت دل ها ذکر کرد، براى اين است که تقويت دل ها، روشن ترين مصاديق نصرت است.
«وَ الَّذِينَ کَفَرُوا فَتَعْساً لهَُّمْ وَ أَضلَّ أَعْمَالَهُمْ»:
اين که دنبال ذکر حال مؤمنان و نصرت ايشان، حال کفار را ذکر مى کند، براى مقايسه بين حال دو طايفه است.
و کلمه «تعس» به معناى سقوط انسان و افتادن با صورت و به همين حال ماندن است. در مقابل آن، «انتعاش» است، که به معناى سرپا ايستادن و بدين وجه نيفتادن است. پس معناى «تَعساً لَهُم»، اين است که کفار بيفتند اين قسم افتادن.
و اين جمله و جمله بعدش، نفرين بر کفار است. نظير جمله «قَاتَلَهُمُ اللّهُ أنّى يُؤفَکُون». و آيه «قُتِلَ الإنسَانُ مَا أکفَرَهُ». و ممکن است نفرين نباشد، بلکه به طور کنايه، خبرى باشد از آينده کفار، و اين که اثر اعمالشان خنثى خواهد شد. چون انسان عاجزترين هنگامش، هنگامى است که با صورت به زمين افتاده باشد.
«ذَلِک بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَط أَعْمَالَهُمْ»:
مراد از «مَا أنزَلَ اللّه»، قرآن شريف و شرايع و احکامى است که خداى تعالى، بر پيغمبرش نازل، و خلق را مأمور به اطاعت و انقياد از آن کرده، و کفار نسبت به آن کراهت داشته و از پيروی اش، استکبار ورزيدند.
و اين آيه که معنايش روشن است، مضمون آيه قبلى را تعليل مى کند.
«أَفَلَمْ يَسِيرُوا فى الاَرْضِ فَيَنظرُوا کَيْف کانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيهِمْ وَ لِلْکَافِرِينَ أَمْثَالُهَا»:
کلمه «دَمَّرَ»، ماضى از مصدر «تدمير» است، که به معناى هلاک کردن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۴۸
مى گويند: «دَمَّرَهُ اللّه». يعنى خدا او را هلاک کرد. و يا «دَمَّرَ اللّهُ عَلَيه». يعنى خدا هرچه او داشت، بر سرش خراب کرد، حتى خودش و خانواده و خانه و ملکش را. و بنابراين، عبارت «دَمَّرَ عَلَيه» - به طورى که ديگران هم گفته اند - بليغ تر از عبارت «دَمَّرَ» است. و ضمير در «أمثَالُهَا» به کلمه «عاقبت» و يا عقوبتى که از مفاد کلام استفاده مى شود، بر مى گردد.
و مراد از «کافرين»، کفار عهد رسول خدا هستند. و معناى آيه اين است که: اى محمّد! آن ها که به تو کفر مى ورزند، امثال اين عقوبت ها و يا عاقبت ها را دارند. و اگر به امثال آن ها تهديد کرده، با اين که اگر عقوبتى نازل شود، يکى است و مثل است نه امثال، براى اين بوده که کفار در معرض عقوبت هاى بسيارى هستند - دنيوى و اخروى - هرچند که براى نابودى آنان، به بيش از يکى نيازى نيست. ممکن هم هست مراد از «کافرين»، مطلق کفار باشد و جمله مورد بحث از باب تأسيس قاعده باشد.
«ذَلِک بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلى الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ أَنَّ الْکَافِرِينَ لا مَوْلى لهَُمْ»:
کلمه «ذلک»، اشاره به مطالب قبل، يعنى نصرت مؤمنان و هلاکت و سوء عاقبت کفار است. و نبايد به اين سخن گوش داد که بعضى گفته اند: اشاره است به ثبوت عاقبت و يا عقوبت امت هاى گذشته براى کفار اين زمان. و نه به اين قول که گفته اند: تنها اشاره است به نصرت مؤمنان. براى اين که آيه شريفه، متعرض حال مؤمنان و کفار، هر دو است.
و کلمه «مَولى»، گويا مصدر ميمى باشد و معناى وصفى از آن اراده شده باشد که در نتيجه، به معناى «ولىّ» مى شود. چون مولى بر مالک برده اطلاق مى شود، زيرا در امور برده ولايت دارد، و بر ناصر هم اطلاق مى شود، چون در امور منصور دخل و تصرف مى کند، و به آن امور قوت و جان مى دهد.
و خداى سبحان هم از اين جهت «مولى» است، که مالک بندگان و امور آنان در صراط تکوين است، و هم «مدبّر» آن امور است و هر جور بخواهد تدبير مى کند. مى فرمايد: «مَا لَکُم مِن دُونِهِ مِن وَلِىّ وَ لا شَفِيع»، و نيز مى فرمايد: «وَ رُدُّوا إلَى اللّه مَولَيهُمُ الحَقّ»، و هم از اين جهت که مدبّر امور بندگان در صراط سعادت است، ايشان را به سوى سعادتشان و به سوى بهشت هدايت مى نمايد و به اعمال صالح، موفّق شان مى کند و بر دشمنان، ياری شان مى دهد.
توضيح اين که: خدا، مولاى مؤمنان است و کافران، مولايى ندارند
مولويت به معناى دومى مختص به مؤمنان است. چون تنها ايشانند که در راه عبوديت و پيروى خواسته هاى خدا قرار دارند، نه کفار.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۴۹
مؤمنان، ولىّ و مولایى دارند که خداى سبحان است. همچنان که فرموده: «ذَلِکَ بِأنّ اللّه مَولَى الّذِينَ آمَنُوا». و نيز فرموده: «اللّه وَلِىُّ الّذِينَ آمَنُوا». و اما کفار، بت ها و يا ارباب را مولاى خود گرفتند، در نتيجه، همان ها مولاى ايشانند، البته مولاى خيالى. همچنان که قرآن بر اساس اين خيال باطل آنان، به نوعى تهکّم و تمسخر فرموده: «وَ الّذِينَ کَفَرُوا أولِيَاؤُهُمُ الطّاغُوت». و بر اساس واقع و حقيقت امر، اين ولايت خيالى را نفى نموده، مى فرمايد: «وَ أنّ الکَافِرِينَ لا مَولَى لَهُم». آنگاه ولايت آن ها را به طور مطلق، يعنى هم در تکوين و هم در تشريع نفى نموده، مى فرمايد: «أم اتّخَذُوا مِن دُونِهِ أولِيَاء فَاللّهُ هُوَ الوَلِىّ». و نيز فرموده: «إن هِىَ إلّا أسمَاءٌ سَمّيتُمُوهَا أنتُم وَ آبَاؤُکُم».
پس معناى آيه اين است که: يارى خدا از مؤمنان و تثبيت اقدام آنان و خذلان کفار و اضلال اعمال آنان و عقوبتشان، همه به اين علت بود که خدا مولاى مؤمنان و ولىّ ايشان است، و کفار مولایى که ياری شان کند و اعمالشان را به سوى هدف هدايت کند و از عقوبت خدا نجاتشان دهد، ندارند.
از آنچه گفتيم، ضعف اين نظريه روشن شد که بعضى گفته اند: کلمه «مَولى» در آيه، تنها به معناى ناصر است، نه مالک. چون اگر به معناى مالک هم باشد، با آيه: «وَ رُدُّوا إلَى اللّه مَولَيهُمُ الحَقّ» منافات خواهد داشت، و دليل ضعف آن روشن است.
«إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ جَنَّاتٍ تجْرِى مِن تحْتهَا الاَنهَارُ وَ الَّذِينَ کَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَ يَأْکلُونَ کَمَا تَأْکلُ الاَنْعَامُ وَ النَّارُ مَثْوًى لهَُّمْ»:
در اين آيه، بين دو طایفه مقايسه شده، و اثر ولايت خدا براى مؤمنان و نيز عدم ولايتش براى کفار از حيث عاقبت و آخرت بيان شده است. مى فرمايد: مؤمنان داخل بهشت شده، کفار، مقيم در آتش خواهند گشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۵۰
و در اين کلام، به منشأ آثارى که ذکر کرده بود، اشاره فرموده؛ چون هر يک از دو طایفه را به بيانى که مناسب حالش باشد، توصيف کرده.
در اشاره به صفت مؤمنان فرموده: «الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَات»، و در وصف کفار فرموده: «يَتَمَتّعُونَ وَ يَأکُلُونَ کَمَا تَأکُلُ الأنعَامُ»، و با اين دو وصف متقابل هم، فهمانده مؤمنان در زندگى دنيايى خود رشد مى يابند، و چون به خدا ايمان دارند و اعمال صالح مى کنند، هرچه مى کنند، درست و حق است. پس راه رشد را طى کرده، به وظایف انسانيت عمل کرده اند.
و اما کفار، عنايتى به اين که به حق برسند، ندارند و دل هايشان هيچ اعتنايى به وظایف انسانيت ندارد، بلکه تمام همّشان، شکم و شهوتشان است و سرگرم لذت گيرى از زندگى دنياى کوتاه مدت اند و مانند چارپايان مى خورند و غير از اين، آرزو و هدفى ندارند.
پس اين مؤمنان در تحت ولايت خدا هستند، چون راهى را پيش گرفته اند که خدايشان خواسته و به سوى آن هدايتشان کرده، و به همين جهت در آخرت داخل بهشتى مى شوند که از دامنه آن نهرها جارى است. و اما آن دسته ديگر - يعنى کفار - هيچ وليّى ندارند و به خودشان واگذار شده اند و به همين جهت جايگاه و منزلشان آتش است.
و اگر خداى تعالى، داخل شدن مؤمنان در بهشت را به خود نسبت داده، اما منزل کردن کفار در آتش را به خود نسبت نداده، براى اين است که حق ولايت مذکور، چنين اقتضاء مى کرده. آرى خداى تعالى، عنايت خاصى به اولياء خود دارد. اما آن هايى که از تحت ولايت او بيرون شده اند، کارى به کارشان ندارد، در هر وادى هلاک مى شوند بشوند.
«وَ کَأَيِّن مِّن قَرْيَةٍ هِىَ أَشدُّ قُوَّةً مِّن قَرْيَتِک الَّتى أَخْرَجَتْک أَهْلَکْنَاهُمْ فَلا نَاصِرَ لهَُمْ»:
مراد از «قريه»، اهل قريه است. چون مى فرمايد: «ايشان را هلاک کرديم»، و مراد از قريه اى که پيغمبر را بيرون کرد، مکه است.
اين آيه شريفه، قلب رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را تقويت و اهل مکه را تهديد و تحقير مى کند. مى فرمايد: خداى تعالى، قريه هاى بسيارى را هلاک کرده که مردمش بسيار از مردم مکه نيرومندتر بودند، با اين حال ياورى پيدا نشد که ياريشان کند.
«أَ فَمَن کانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ کَمَن زُيِّنَ لَهُ سوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُم»:
سياقى که گفتيم حال مؤمنان را با حال کفار مقايسه مى کند، دلالت دارد بر اين که مراد از آن هايى که بيّنه اى از پروردگار خود دارند، مؤمنان هستند. پس مراد از اين که بر بينه اى از پروردگار خود هستند، اين است که دليلى روشن از پروردگار خود دارند که عقایدشان را يقينى کرده، و آن عبارت است از حجت برهانى. پس مؤمنان، همواره پيرو حجت قطعى هستند، حجتى که راه و روش صحيح را براى انسان بيان مى کند، انسانى که بايد عقل را به کار بسته و حق را پيروى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۵۱
و اما آن ها که کافر شدند، دلداده اعمال زشت خود شدند. چون شيطان آن اعمال را در نظرشان جلوه داده و دل هايشان را ربوده. و چقدر فرق است بين آنان و بين مؤمنان.
«مَّثَلُ الجَْنَّةِ الَّتى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ...»:
در اين جمله، بين دو فريق از نظر مال کارشان فرق گذاشته و در حقيقت همان بيان گذشته «إنّ اللّه يُدخِلُ الّذِينَ آمَنُوا...» را توضيح مى دهد. پس در حقيقت، اين آيه توضيح و تفصيل آن آيه است.
«مَثَلُ الجَنّة الّتِى وُعِدَ المُتّقُون» - کلمه «مَثَل» - به طورى که گفته اند - به معناى صفت است، يعنى صفت بهشتى که خدا به متقين وعده داده که در آن داخلشان کند چنين و چنان است. و چه بسا از مفسران، کلمۀ مذکور را حمل بر همان معناى معروفش کرده و از آن استفاده کرده اند که بهشت، رفيع تر و درجه اش اعلاى از آن است که بتوان با زبان و توصيف برايش حد معين کرد. و لفظ، تنها مى تواند با آوردن مَثَل، ذهن را به نوعى به آن نزديک کند. همچنان که آيه «فَلا تَعلَمُ نَفسٌ مَا أُخفِىَ لَهُم مِن قُرّة أعيُن»، به اين معنا اشاره کرده است.
در آيه مورد بحث، عبارت «آن ها که ايمان آورده و اعمال صالح کردند» - که در آيه قبلى بود - به عبارت «مُتّقُون» تبديل شده، تبديل لازم از ملزوم. چون تقوا و پرهيز از خدا، مستلزم ايمان و اعمال صالح است.
وصف بهشتى که به متقين وعده داده شده
«فِيهَا أنهَارٌ مِن مَاءٍ غَيرِ آسِن» - يعنى آبى که با زياد ماندنش، بو و طعم خود را از دست نمى دهد.
«وَ أنهَارٌ مِن لَبَنٍ لَم يَتَغَيّر طَعمُهُ» - نهرهايى از شير، که مانند شير دنيا طعمش تغيير نمى کند.
«وَ أنهَارٌ مِن خَمرٍ لَذّةٍ لِلشّارِبِين» - يعنى نهرهايى از خمر، که براى نوشندگان لذت بخش است.
و کلمه «لَذّة»، يا صفت مشبهه مؤنث و وصف خمر است، و يا مصدرى است که به وسيله آن، خمر با مبالغه توصيف شده است، و يا مضافى از آن در تقدير است، که تقدير آن «مِن خَمرٍ ذَاتِ لَذّة» مى باشد.
«وَ أنهَارٌ مِن عَسَلٍ مُصَفّى» - يعنى عسل خالص و بدون موم و لرد و خاشاک و ساير چيزهايى که در عسل دنيا هست و آن را فاسد و معيوب مى کند.
«وَ لَهُم فِيهَا مِن کُلّ الثّمَرَات»: در اين جمله، مطلب را عموميت مى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۵۲
«وَ مَغفِرَةٌ مِن رَبّهِم» - آمرزشى که تمامى گناهان و بدی ها را محو مى کند و ديگر عيش آن ها به هيچ کدورتى مکدّر و به هيچ نقصى منقّص نيست. و در تعبير از خدا به کلمه «رَبّهم»، اشاره است به اين که رحمت خدا و رأفت الهيه اش، سراپاى آنان را فرا گرفته.
«کَمَن هُوَ خَالِدٌ فِى النّار» - در اين جمله، يکى از دو طرف قياس حذف شده، تقديرش اين است که: آيا کسى که داخل چنين بهشتى مى شود، مثل کسى است که او جاودانه در آتش است. و نوشيدنى شان آبى است بسيار بسيار داغ، که روده هايشان را تکه تکه مى کند و اندرونشان را بعد از نوشيدن مى سوزاند؟ و نوشيدن شان هم به کراهت و جبر است، همچنان که فرموده: «وَ سُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطّعَ أمعَاءَهُم».
بعضى از مفسران گفته اند: جمله «کَمَن هُوَ خَالِدٌ...»، بيانى است براى جمله قبلى که مى فرمود: «کَمَن زُيّنَ...»، ولى اين نظريه درست نيست.
بحث روايتى
در مجمع البيان، در ذيل آيه: «ذَلِکَ بِأنّهُم کَرِهُوا مَا أنزَلَ اللّه» مى گويد: امام ابى جعفر فرمود: يعنى از آنچه که خدا در حق على «عليه السلام» نازل کرده، کراهت دارند.
و نيز، در همان تفسير است که در ذيل جمله «کَمَن زُيّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ»، از بعضى نقل کرده که گفته اند: منظور منافقان هستند. و اين مطلب، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت شده.
مؤلف: احتمال دارد هر دو روايت از باب تطبيق مصداق بر کلّى باشد.
و در تفسير قمى، در ذيل جمله «کَمَن هُوَ خَالِدٌ فِى النّار وَ سُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطّعَ أمعَاءَهُم» گفته: کسى که در چنين بهشتى قرار دارد، مثل کسى نيست که در چنين آتشى هست، همچنان که دشمن خدا، مثل ولىّ خدا نيست.
رده:تفسیر المیزان