تفسیر المیزان

«أَمْ عِندَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَکْتُبُونَ»: بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «غيب»، لوح محفوظ است، که همۀ غيب ها در آن نوشته شده، و معنايش اين است که: نه، بلکه مى گوييم نکند لوح محفوظ نزد ايشان باشد، و از آن نسخه بردارى نموده، به مردم خبر مى دهند، و از آن جمله، اين حرف هايى است که به تو مى زنند؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۲ و خلاصه شاعر و يا مجنون بودن تو هم، از غيب هايى است که هيچ ترديدى در آن نيست. بعضى ديگر گفته اند: مراد از «غيب»، علم غيب، و مراد از «کتابت»، اثبات است، و معناى جمله اين است که: نه، بلکه مى گوييم نکند علم غيب نزد ايشان باشد، و آنچه را مى دانند به عنوان شرع براى مردم اثبات مى کنند، و بر مردم واجب است که ايشان را در آنچه اثبات کرده اند، اطاعت کنند. و بعضى ديگر گفته اند: معناى جملۀ «يَکتُبُونَ»، «يَحکُمُونَ» است. يعنى بدانچه از غيب مى دانند، حکم مى کنند. «أَمْ يُرِيدُونَ کَيْداً فَالَّذِينَ کَفَرُوا هُمُ الْمَکِيدُونَ»: کلمۀ «کيد» - به طورى که راغب مى گويد - به معناى نوعى حيله گرى است. ولى صاحب مجمع البيان، آن را به «مکر» معنا کرده. بعضى ديگر گفته اند: «کيد»، به معناى هر عملى است که مايه خشم پنهانى گردد. از ظاهر سياق بر مى آيد که مراد از «کيد مُکذّبين»، مکرى است که با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى کردند، و نسبت هايى است که به آن جناب مى دادند. از قبيل: کهانت، جنون، شاعر بودن، و تقوّل، تا به این وسيله مردم را از روى آوردن به وى روگردان کنند و از او دور سازند، و به اين وسيله دعوتش باطل و بى اثر و نورش خاموش شود. و اين کيد (با همه ماهرانه بودنش)، کيد به خودشان بود. چون در مرحله اول، خود را از سعادت ابدى و از افتادن به راه حق محروم مى سازند، بلکه مى توان گفت: (هرچند پيش خود خيال مى کنند که عليه آن جناب نقشه مى ريزند، ولى خبر ندارند که) اين خداست که به دست خودشان، توفيق را از ايشان سلب نموده، دارد مُهر بر دل هايشان مى زند. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از کيدى که در اين آيه آمده، خصوص آن عملى است که در «دارالندوه» انجام دادند، و مراد از «الّذِينَ کَفَرُوا» هم که از آنان به «مُکذّبين» تعبير فرموده، همان افراد دارالندوه اند، که خدا کيدشان را درست عليه خود آنان به جريان انداخت، و در جنگ بدر به کشتن شان داد. و بنا به گفتۀ اين مفسر، آيه شريفه يکى از پيشگويی هاى قرآن مى شود. چون سوره «طور»، خيلى قبل از جنگ بدر نازل شده، ولى چه کنيم که از سياق آيات دور است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۳ «أَمْ لهَُمْ إِلَهٌ غَيرُ اللَّهِ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشرِکُونَ»: نه، بلکه مى گوييم: نکند معبودى به غير از خدا سراغ دارند - سبحان اللّه - خدا منزه است از آنچه مشرکان برايش درست مى کنند. چون اگر غير از خدا معبودى ديگر مى داشتند، بايد همان معبود، خالق و مدبّر ايشان باشد، و ديگر احتياجى به خداى سبحان نداشته باشند، تا چه رسد به اين که محتاج به پذيرفتن دعوت رسول او باشند، و بايد آلهۀ آنان، عذابى را خدا، «مکذّبين» را با آن تهديد کرده و رسولش بدان انذار کرده، از ايشان دفع کنند. و جملۀ «سُبحَانَ اللّه عَمّا يُشرِکُونَ»، تنزيه خداى تعالى است از اين که شريکى برايش باشد، آن چنان که مشرکان ادعا مى کنند. و کلمۀ «ما» در جملۀ «مَا يُشرِکُون»، مصدريه است، و به جمله چنين معنا مى دهد: خداى تعالى، منزّه از شرک ايشان است. «وَ إِن يَرَوْا کِسفاً مِنَ السمَاءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحَابٌ مَرْکُومٌ»: کلمۀ «کِسف» - به کسرۀ کاف و سکون سين - به معناى قطعه است. و کلمۀ «مَرکُوم»، به معناى غليظ و متراکم است که روى هم افتاده باشد. و معناى آيه اين است که: کفرى که دارند و اصرارى که بر تکذيب دعوت حقه مى ورزند، به حدّى رسيده که اگر قطعه اى از آسمان را ببينند که دارد بر سرشان فرود مى آيد، مى گويند: نه، اين آسمان نيست، بلکه ابرى است غليظ و روى هم افتاده، به هيچ وجه نشانۀ عذاب نيست. بنابراين، آيه مورد بحث، نظير آيه «وَ لَو فَتَحنَا عَلَيهِم بَاباً مِنَ السّمَاء فَظَلُّوا فِيهَ يَعرُجُون لَقَالُوا إنّمَا سُکّرَت أبصَارُنَا» خواهد بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۴ آيات ۴۵ - ۴۹ سوره طور فَذَرْهُمْ حَتى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِى فِيهِ يُصعَقُونَ(۴۵) يَوْمَ لا يُغْنى عَنهُمْ کَيْدُهُمْ شيْئاً وَ لا هُمْ يُنصرُونَ(۴۶) وَ إِنَّ لِلَّذِينَ ظلَمُوا عَذَاباً دُونَ ذَلِک وَ لَکِنَّ أَکْثرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ(۴۷) وَ اصبرْ لِحُکمِ رَبِّک فَإِنَّک بِأَعْيُنِنَا وَ سبِّحْ بحَمْدِ رَبِّک حِينَ تَقُومُ(۴۸) وَ مِنَ الَّيْلِ فَسبِّحْهُ وَ إِدْبَارَ النُّجُومِ(۴۹) «ترجمه آيات» حال که با هيچ برهانى به راه نمى آيند، رهايشان کن، تا روز خود را ديدار کنند، روزى که در آن هلاک مى شوند (۴۵). روزى که نقشۀ آنان دردى از ايشان را دوا نخواهد کرد، و نه کسى را دارند، ياری شان کند (۴۶). و به درستى براى کسانى که ظلم کردند، عذابى جلوتر از عذاب قيامت هست، و ليکن بيشترشان نمى دانند(۴۷). و تو در برابر حکم پروردگارت صبر کن، که تو در تحت نظر مايى و پروردگارت را هنگامى که بر مى خيزى، با حمدش تسبيح گوى (۴۸). و (همچنين) پاره اى از شب و هنگام صبح که ستارگان پنهان مى شوند (۴۹). «بیان آيات» اين آيات، سوره را ختم مى کند و در آن، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را دستور مى دهد که مُکذّبين را به حال خودشان واگذارد و متعرض ايشان نشود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۵ و در برابر حکم پروردگار خود، صبر کند و او را با حمد تسبيح گويد. و در عين حال، در بين اين مطالب، مُکذّبين را تهديد مى کند به همان عذابى که در آغاز سوره با آن تهديد مى کرد و آن، عبارت بود از: عذابى واقع که دافعى برايش نيست. و در اين آيات، يک تهديد ديگر هم بر آن تهديد اضافه کرده براى ستمکاران. «فَذَرْهُمْ حَتى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِى فِيهِ يُصعَقُونَ»: کلمه «ذَرهُم»، امر است، و معناى «أُترُکهُم» را مى دهد. يعنى رهايشان کن. و فعل مذکور، فعلى است که از ميان همه مشتقاتى که يک ماده دارد - يعنى ماضى و مضارع و امر و نهى و جحد و نفى و استفهام و اسم فاعل و اسم مفعول - تنها مضارع و امر دارد، و بقيه را ندارد. و کلمۀ «يُصعَقُون»، مجهول مضارع از مصدر «إصعاق»، به معناى ميراندن است. بعضى هم گفته اند: ثلاثى مجرد آن، يعنى «صَعِقَ» نيز، معناى ميراندن را مى دهد، و کلمه مورد بحث، از همين ثلاثى مجرد است. توضيحى درباره تهديد مُکذّبين در آيه خداى سبحان، بعد از آن که مُکذّبينِ دعوتش را به عذابى واقع و بدون شک انذار کرد، و تمامى عذرهايى که مى آورند و يا ممکن بود آن ها را بهانه قرار دهند، رد نمود، و نيز بعد از آن که به رسول گرامی اش فرمود: اينان، در اصرار بر باطل به حدّى رسيده اند که اگر آيت حق را به چشم ببينند، باز هم تأویل مى کنند، اينک در اين آيه، به آن جناب دستور مى دهد رهايشان کند و به حال خودشان وابگذارد، و اين، خود به طور کنايه، تهديدى است به اين اگر به همين حال بمانند، عذاب شاملشان خواهد شد. و مراد از «يومى» که در آن يوم هلاک مى شوند، روز نفخۀ صور است که تمامى موجودات زنده در آسمان ها و زمين مى ميرند، و خود، يکى از علامت هاى قيامت است. همچنان که در جايى ديگر فرموده: «وَ نُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِى السّمَاواتِ وَ مَن فِى الأرضِ». مؤيّد اين معنا، آيه بعدى است که مى فرمايد: «يَومَ لا يُغنِى عَنهُم کَيدُهُم شَيئاً وَ لَا هُم يُنصَرُونَ - روزى که کيدشان کارى برايشان نمى سازد و هيچ کس هم ندارند که ياريشان کند». چون به درد نخوردن کيد، و نيز ياور نداشتن، از خواص روز قيامت است، که در آن روز، تمامى سبب ها از کار مى افتند، و امر در آن روز، تنها به دست خدا است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۶ بعضى از مفسران به اين آيه اشکال کرده اند که در روز نفخۀ صور، کسانى مى ميرند که زنده باشند، و مُکذّبين معاصر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، آن روز زنده نيستند تا بميرند. جواب اين اشکال، اين است که: در آن روز، همۀ زندگان در زمين و در عالَم برزخ مى ميرند، و اين مُکذّبين در آن روز، اگر روى زمين زنده نيستند، در عالَم برزخ زنده هستند. علاوه بر اين، ممکن است ضمير در «يَصعَقُونَ» را به زندگان آن روز برگردانيم و تهديد را عبارت بدانيم از عذابى که در همين دنيا بر سرشان آمد. بعضى هم گفته اند: «مراد از اين روز، روز بدر است»، ولى اين احتمال بعيد است. بعضى ديگر گفته اند: «مراد از آن، روز مرگ است». اين نيز درست نيست، زيرا با سياق آيه که ظاهر است در تهديد به همان عذابى که در اول سوره تهديد کرده بود که همان عذاب روز قيامت باشد، نمى سازد، و نمى توانيم بگوييم مراد از آن، عذاب روز مرگ است. «وَ إِنَّ لِلَّذِينَ ظلَمُوا عَذَاباً دُونَ ذَلِک وَ لَکِنَّ أَکْثرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ»: بعيد نيست که مراد از «عذاب غير از آن عذاب»، عذاب قبر باشد و جملۀ «وَلکِنّ أکثَرَهُم لَا يَعلَمُون»، إشعارى دارد به اين که در بين کفار و مُکذّبين، کسانى بوده اند که به حقانيت دعوت اسلام و به اين که ستمکاران عذاب دارند، آگاه بودند، وليکن در عين آگاهى، بر کفر و تکذيب خود اصرار مى ورزيدند. اين بود نظر ما درباره «عذاب ديگر». بعضى هم گفته اند: مراد از آن، عذاب روز بدر است؛ وليکن ذيل آيه که مى فرمايد: «بيشترشان نمى دانند»، آن طور که بايد با اين تفسير سازگار نيست. (براى اين که از کفار هيچ کس نمى دانست جنگ بدرى پيش ‍ مى آيد و فلانى و فلانى کشته مى شوند). «وَ اصبرْ لِحُکمِ رَبِّک فَإِنَّک بِأَعْيُنِنَا»: اين آيه، عطف است به جملۀ «فَذَرهُم»، و از ظاهر سياق بر مى آيد که مراد از حکم، حکم خداى تعالى درباره مُکذّبين است که ايشان را مهلت داد و بر دل هايشان مُهر نهاد، و حکم خداى تعالى، درباره رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» که مأمورش کرده مردم را به سوى حق دعوت کند، دعوتى مستلزم تحمل اذيت ها و آزارها است در راه خدا، پس مراد از اين که فرمود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۷ «فَإنّکَ بِأعيُنِنَا» اين است که: تو زير نظر ما هستى. ما تو را مى بينيم، به طورى هيچ چيزى از حالت بر ما پوشيده نيست و ما از تو غافل نيستيم. پس اين که دستور به صبر را با چنين بيانى تعليل کرده، در حقيقت، آن دستور را تأکيد و آن خطاب را تشديد مى کند. بعضى هم گفته اند: مراد از جملۀ «فَإنّکَ بِأعيُنّنَا» اين است که: تو در حفظ و حراست مايى. چون کلمۀ «عين: چشم»، به طور مجاز و کنايه در حفظ استعمال مى شود. ولى بعيد نيست که معناى قبلى با سياق مناسب تر باشد. (چون از زمينه کلام بر مى آيد که اذيت و آزار حتمى و قهرى است، و به همين جهت فرموده: «صبر کن»، و اگر خداى تعالى، او را از اذيت دشمن حفظ مى کرد، ديگر امر به صبر آن طور که بايد، معنا نمى داشت). وجوه متعدد در معناى آيه: «وَ سَبِّح بِحَمدِ رَبّکَ حِينَ تَقُوم ...» «وَ سبِّحْ بحَمْدِ رَبِّک حِينَ تَقُومُ وَ مِنَ الَّيْلِ فَسبِّحْهُ وَ إِدْبَارَ النُّجُومِ»: حرف «باء» در جملۀ «بِحَمدِ رَبّک»، باء مصاحبت است، و آيه را چنین معنا مى دهد: و پروردگارت را تسبيح گوى، و او را منزّه بدار، اما در حالى تسبيحت، مقارن با حمد خدا باشد. و مراد از جملۀ «حِينَ تَقُوم» - به قول بعضى - هنگام برخاستن از خواب است. و بعضى ديگر گفته اند: منظور برخاستن از خواب قيلوله، يعنى خواب قبل از ظهر است. و در نتيجه، منظور از تسبيح در هنگامى که از خواب بر مى خيزى، نماز ظهر خواهد بود. بعضى ديگر گفته اند: مراد از قيام در آيه، برخاستن از مجلس است. بعضى گفته اند: مراد مطلق برخاستن است. و بعضى ديگر گفته اند: مراد برخاستن براى نماز واجب است. بعضى هم گفته اند: مراد از آن، برخاستن براى هر نماز است. بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن، دو رکعت نافلۀ نماز صبح است، که قبل از نماز آن را مى خوانند. و اين هفت قول است که مرحوم طبرسى آن را نقل کرده. «وَ مِنَ اللَّيلِ فَسَبِّحهُ » - يعنى در پاره اى از شب، پروردگار خود را تسبيح گوى. و مراد از اين تسبيح، نماز شب است. و بعضى هم گفته اند: مراد از آن، نماز مغرب و عشاء است. «وَ إدبَارَ النُّجُوم » - بعضى گفته اند: مراد از اين جمله، وقت إدبار نجوم است و آن، هنگامى است که ستارگان در اثر روشنى صبح از نظر ناپديد مى شوند. و مراد از تسبيح در اين هنگام، دو رکعت نماز مستحبى است که قبل از نماز صبح خوانده مى شود. بعضى گفته اند: مراد از آن، خود نماز صبح است. بعضى ديگر گفته اند: مراد اين است که صبح و شام و بدون غفلت، خداى تعالى را تسبيح گويد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۸ بحث روايتى در تفسير قمى، در ذيل جمله «وَ سَبِّح بِحَمدِ رَبّک حِينَ تَقُوم» آمده که امام فرمود: منظور از آن، تسبيح در نماز شب، و منظور از جملۀ «فَسَبِّحهُ»، خود نماز شب است. مؤلف: اين معنا در مجمع البيان، از زرارة و حمران و محمد بن مسلم، از امام باقر و از امام صادق «عليهما السلام» روايت شده. و نيز در همان کتاب، به سند خود، از حضرت رضا «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: منظور از «إدبار سجود»، چهار رکعت نافله اى است که بعد از نماز مغرب خوانده مى شود، و منظور از «إدبار نجوم»، دو رکعت نافله اى است که قبل از نماز صبح خوانده مى شود. مؤلف: ذيل اين روايت، در مجمع البيان، از امام باقر و امام صادق «عليهما السلام» آمده و قمى هم، آن را به سند خود، از زراره، از امام باقر «عليه السلام» آورده است. و از طرق اهل سنت هم، در عده اى از روايات آمده که: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، هر وقت از جاى خود بر مى خاست، خدا را حمد و تسبيح مى کرد و مى فرمود: «اين کفارۀ مجلس است»، ليکن تفسير بودن این معنا براى آيه خيلى روشن نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۹ «سوره نجم » آيات ۱ - ۱۸ سوره نجم * سوره «نجم»، مکّى است و شصت و دو آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ* وَ النَّجْمِ إِذَا هَوَى (۱) مَا ضلَّ صاحِبُکمْ وَ مَا غَوَى (۲) وَ مَا يَنطِقُ عَنِ الهَْوَى (۳) إِنْ هُوَ إِلا وَحْىٌ يُوحَى (۴) عَلَّمَهُ شدِيدُ الْقُوَى (۵) ذُو مِرَّةٍ فَاستَوَى (۶) وَ هُوَ بِالاُفُقِ الاَعْلى (۷) ثُمَّ دَنَا فَتَدَلى (۸) فَکانَ قَابَ قَوْسينِ أَوْ أَدْنى (۹) فَأَوْحَى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى (۱۰) مَا کَذَب الْفُؤَادُ مَا رَأَى (۱۱) أَ فَتُمَارُونَهُ عَلى مَا يَرَى (۱۲) وَ لَقَدْ رَءَاهُ نَزْلَةً أُخْرَى (۱۳) عِندَ سِدْرَةِ المُْنتَهَى (۱۴) عِندَهَا جَنَّةُ المَْأْوَى (۱۵) إِذْ يَغْشى السّدْرَةَ مَا يَغْشى (۱۶) مَا زَاغَ الْبَصرُ وَ مَا طغَى (۱۷) لَقَدْ رَأَى مِنْ ءَايَاتِ رَبِّهِ الْکُبرَى (۱۸) «ترجمه آيات» به نام خداى رحمان و رحيم. سوگند به اجرام آسمانى هنگامى که غروب مى کنند (۱). که هرگز همنشين و دوست شما (محمّد)، نه عمدا از صراط مستقيم منحرف شده، و نه به خطا (۲). و هرگز از روى هوا و هوس سخن نمى گويد (۳). آنچه مى گويد، به جز وحيى که به وى مى شود، نمى باشد (۴). اسرارى است که جبرئيل شديد القوى به وى آموخته است (۵). کسى که به خاطر رأى و عقل کاملش بر چنين مقامى رسيده (۶). و در بلندترين افق جاى گرفته (۷). و در عين بلندى رتبه اش، به خدا نزديک و نزديک تر شده (۸). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۰ او رسول را آن قدر بالا برد که بيش از دو کمان و يا کمتر فاصله نماند (۹). در آن جا بود که جبرئيل به بنده خدا وحى کرد، آنچه را که کرد (۱۰). قلب پيامبر آنچه که ديده بود، صادق بود (۱۱). با اين که خدا بر صدق او شهادت مى دهد، شما مشرکان مى خواهيد با اصرار خود، او را در آنچه ديده، در شک بيندازيد؟! (۱۲) با اين که او را يک بار ديگر ديده بود(۱۳). نزد سدرة منتهى (۱۴). که جنت المأوى آن جاست (۱۵). و هنگامى ديده بود که آنچه بر سدره احاطه داشت، آن را پوشانده بود (۱۶). چشم او نه به کجى گراييده بود، و نه در ديدن طغيان کرده بود، (تا در نتيجه چيزى را ديده باشد که حقيقت نداشته باشد) (۱۷). و چطور ممکن است چشم او دچار کژبينى و طغيان شده باشد، با اين که آيات چندى از آيات کبراى پروردگارش را ديده بود (۱۸). اشاره به غرض و محتويات سوره مبارکه نجم «بیان آيات» غرض اين سوره، يادآورى اصول سه گانه اسلام، يعنى «وحدانيّت» خداى تعالى در ربوبيت، «معاد» و «نبوت» است. ولى اول به مسأله «نبوّت» پرداخته، وحيى را که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شده، تصديق و توصيف نموده، آنگاه متعرض مسأله «توحيد» مى شود، و بت ها و شرکاى مشرکان را به بليغ ‌ترين وجهى نفى مى کند. آنگاه به مسأله سوم پرداخته، وضع منتهى شدن خلقت و تدبير عالَم به خداى تعالى و زنده کردن مُردگان و خنداندن و گرياندن و اغناء و اقناء و تعذيب و دعوت و انذار را توصيف نموده، گفتار را با اشاره به مسأله «معاد» و امر به سجده و عبادت ختم مى کند. و اين سوره به شهادت سياق آياتش، در مکّه نازل شده، و نبايد به سخن بعضى که گفته اند: «بعضى از آياتش و يا همۀ آن ها در مدينه نازل شده»، گوش داد. اين حرف کجا و آن کجا که بعضى گفته اند: اين سوره، اولين سوره اى است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۱ مأمور شد آن را علنى بخواند، و آن جناب، آن را براى مؤمنان و هم براى مشرکان قرائت کرد. و آياتى که از اين سوره آورده ايم، فصل اول از فصول سه گانه آيات سوره است. آياتى است که وحيى را که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى شود تصديق و توصيف مى کند، ليکن در اين جا، روايات بسيار زيادى از ائمّه اهل بيت «عليهم السلام» صادر شده که به صراحت فرموده اند: مراد از اين آيات، اين نيست که مطلق وحى را بيان و توصيف کند، بلکه مراد بيان يک قسم وحى است و آن، وحى به طور مشافهه و رو در رو است، که در شب معراج، خداى سبحان با رسول گرامی اش داشت. پس اين آيات مى خواهد داستان معراج را بيان کند، و ظاهر آيات هم خالى از تأييد اين روايات نيست، و از کلمات بعضى از اصحاب، از قبيل: ابن عباس و انس و ابى سعيد خدرى و غير ايشان - به طورى که از ايشان نقل شده - نيز همين معنا استفاده مى شود. و بنابر همين معنا گفتار مفسران جريان يافته، هرچند که در تفسير مفردات و جملات اين آيات اختلافى شديد دارند. مراد از «نَجم»، در آيه: «وَ النّجمِ إذَا هَوَى» «وَ النَّجْمِ إِذَا هَوَى»: ظاهر اين آيه چنين مى نمايد که مراد از «نَجم»، مطلق جرم هاى روشن آسمانى است، و خداى تعالى، در کتاب مجيدش، به بسيارى از مخلوقات خود سوگند خورده. از آن جمله به چند عدد از اجرام سماوى، از قبيل: خورشيد، ماه و ساير ستارگان سوگند خورده. و بنابراين، مراد از «هُوِىّ نجم»، سقوط و افتادن آن در کرانه افق براى غروب است. و بعضى گفته اند: مراد از نجم، «قرآن» است. چون قرآن به طور نجومى (تدريجى) نازل شده. و بعضى گفته اند: مراد از نجم، ستارۀ «ثُريّا»، و بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن، ستارۀ «شَعرى» است. و بعضى از مفسران گفته اند: منظور از اين نجم، ستارگان نيستند، بلکه شهابى است که به وسيلۀ آن ها، شياطين جن رانده مى شوند، و عرب، اين شهاب را «نجم» مى نامد. و کلمۀ «هوى»، هم با اين قول مى سازد، و هم با قول قبلى، ولى لفظ آيه، با هيچ يک از معانى مساعد نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۲ «مَا ضلَّ صَاحِبُکمْ وَ مَا غَوَى»: کلمۀ «ضلال»، به معناى خروج و انحراف از صراط مستقيم است، و کلمۀ «غَىّ»، معنايى دارد مخالف با معناى کلمۀ «رشد»، و چون رشد به معناى آن است که انسان به واقع مسائل برسد، در نتيجه «غَىّ» عبارت است از اين که انسان به خلاف واقع بيفتد. راغب مى گويد: «غَىّ»، به معناى جهلى است که ناشى از اعتقاد فاسد باشد. چون گاهى اوقات جهل آدمى ناشى از نداشتن عقيده است. چه عقيده صحيح و چه فاسد، و گاهى هم ناشى مى شود از اعتقاد به چيزى که فاسد است. و کلمۀ «غَىّ»، به معناى آن جهلى است که ناشى از داشتن عقيده فاسد باشد، نه از بى اعتقادى، و در قرآن کريم آمده: «مَا ضَلَّ صَاحِبُکُم وَ مَا غَوى». و مراد از کلمۀ «صَاحِبُکُم: رفيقتان»، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است. و معناى آيه اين است که: همنشين شما از آن طريقى که او را به غايت و هدف مطلوبش برساند، بيرون نشده، و در اعتقاد و رأيش از آن طريقه خطا نرفته. و خلاصه کلام اين که: او، نه در آن هدف مطلوب، يعنى سعادت بشرى، که همان عبوديت خداى تعالى است، خطا رفته، و نه در طريقى که به آن هدف منتهى مى شود. مقصود از اين که فرمود: «وَ مَا يَنطِقُ عَنِ الهَوَى...» «وَ مَا يَنطِقُ عَنِ الهَْوَى * إِنْ هُوَ إِلا وَحْىٌ يُوحَى»: منظور از کلمۀ «هَوى»، هواى نفس و رأى و خواسته آن است. و جملۀ «مَا يَنطِقُ»، هرچند مطلق است و در آن، نطق به طور مطلق نفى شده، و مقتضاى اين اطلاق آن است که هواى نفس از مطلق سخنان پيغمبر نفى شده باشد (حتى در آن سخنان روزمرّه اى که در داخل خانه اش دارد)، وليکن از آن جايى که در اين آيات، خطاب «صاحبتان» به مشرکان است، مشرکانى که دعوت او را و قرآنى را که برايشان مى خوانَد، دروغ و تقوّل و افتراى بر خدا مى پنداشتند، لذا بايد به خاطر اين قرينۀ مقامى بگوييم: منظور اين است که: آن جناب، در آنچه که شما مشرکان را به سوى آن مى خوانَد، و آنچه که از قرآن برايتان تلاوت مى کند، سخنانش ناشى از هواى نفس نيست، و به رأى خود چيزى نمى گويد، بلکه هرچه در اين باب مى گويد، وحيى است که خداى تعالى به او مى کند. «عَلَّمَهُ شدِيدُ الْقُوَى»: ضمير در «عَلّمَهُ»، به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر مى گردد، که در اين صورت مفعول دوم تعليم که يا قرآن است و يا مطلق وحى، حذف شده، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۳ و تقدير آن «عَلّمَهُ القُرآنَ أو الوَحىَ: قرآن يا وحى را به او تعليم کرده» مى باشد. ممکن هم هست ضمير در جملۀ مذکور به قرآن و يا مطلق وحى برگردد و در نتيجه، مفعول اول که ضميرى است راجع به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، حذف شده، تقدير آن چنين باشد: «عَلّمَ القُرآنَ»، و يا «عَلّمَ الوَحىَ إيّاهُ». يعنى خداى تعالى، قرآن و يا وحى را به آن جناب تعليم کرده. و مراد از کلمۀ «شَديدُ القُوَى» - به طورى که گفته اند - جبرئيل است. چون خداى سبحان، او را در کلام مجيدش به اين صفت ياد کرده و فرموده: «إنّهُ لَقَولُ رَسُولٍ کَرِيمٍ * ذِى قُوَّةٍ عِندَ ذِى العَرشِ مَکِين». بعضى هم گفته اند: مراد از آن، خود خداى سبحان است. «ذُو مِرَّةٍ فَاستَوَى»: کلمۀ «مِرّة» - به کسره ميم و تشديد راء - به معناى شدّت و يا پختگى عقل و رأى است، و يا از مادۀ «مرور» گرفته شده، و قيافۀ کلمه، قيافۀ بناى نوع است. و مفسران، آيه را به هر سه معنا تفسير کرده اند. البته آن هايى که آيه را وصف جبرئيل دانسته اند، در نتيجه اين طور معنايش کرده اند: «همان جبرئيلی که در راه خدا شدت به خرج مى دهد؛ يا آن جبرئيلى که عقلى پخته دارد؛ يا آن جبرئيلى که به نوعى از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مرور و عبور مى کند، با اين که خودش در هواست». بعضى هم گفته اند: مراد از «ذُو مِرَّة»، خود رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است. اوست که در مقابل دستورات الهى شديد و سخت است، و يا داراى عقل و رأيى محکم است. و يا داراى نوعى مرور و عبور است که با داشتن آن مى تواند به معراج برود. «فَاستَوى » - اين کلمه به معناى استقامت و مسلط شدن بر کار است، و فاعل اين فعل، جبرئيل است، و ضمير فاعل آن به وى بر مى گردد. و معنايش اين است که: جبرئيل به همين صورت اصلی اش که به آن صورت خلق شده، در آمده. همچنان که در روايت هم آمده که جبرئيل براى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، به صورت هاى مختلفى ظاهر مى شد، و تنها دو نوبت به صورت اصلی اش، خود را به آن جناب نشان داد. ممکن هم هست معنايش اين باشد که: جبرئيل با قوت خود مسلط شد بر آنچه مأمور انجامش شده بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۴ همه اين ها در صورتى است که فاعل جمله را جبرئيل بدانيم، و اگر فاعل آن را، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بدانيم، معنايش اين مى شود که: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» استقامت ورزيد و بر انجام مأموريت خود مستقر شد. «وَ هُوَ بِالاُفُقِ الاَعْلى»: کلمۀ «افق»، به معناى ناحيه است. بعضى گفته اند: مراد از «افق اعلا»، ناحيۀ شرقى از آسمان است. براى اين در کره زمين، افق مشرق مافوق و بلندتر از افق مغرب است. اين که گفتيم در «کرۀ زمين»، براى اين بود که در فضا، مشرق و مغرب يکسانند. ولى اين حرف درست نيست، و ظاهرا مراد از آن افق اعلاى آسمان است، بدون اعتبار اين که طرف شرقى آن باشد. ضمير «هُوَ» در اين آيه، به جبرئيل و يا به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر مى گردد، و جمله، حال از ضمير در «استوى» است. «ثمَّ دَنَا فَتَدَلى»: کلمه «دُنُّو» - که مصدر فعل «دَنى» است - به معناى نزديکى است. و کلمۀ «تَدَلّى» - که مصدر فعل «تدلّى» است - به معناى بسته شدن و آويزان گشتن به چيزى است، ولى به طور کنايه، در شدّت نزديکى استعمال مى شود. بعضى گفته اند: به معناى امتداد به طرف پايين است، چون از واژۀ «دلو» - که براى انداختن در چاه ساخته شده - گرفته شده است. و معناى آيه بنابراين که هر دو ضمير به جبرئيل برگردد، اين است که: جبرئيل، سپس نزديک رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شد و به دامن وى دست آويخت، تا با آن جناب به آسمان ها عروج کند. و بعضى گفته اند: معنايش اين است که: جبرئيل از افق اعلا پايين آمد و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نزديک شد تا آن جناب را به معراج ببرد. و اما بنابراين که دو ضمير به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» برگردد، معنايش اين مى شود که: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۵ رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، به خداى تعالى نزديک شد، و قرب خود را زياد کرد. «فَکانَ قَاب قَوْسينِ أَوْ أَدْنى»: در مجمع البيان مى گويد: کلمۀ «قَابَ» و کلمۀ «قِيبَ»، مانند کلمه «قَادَ» و «قِيدَ»، به معناى مقدار هر چيز است. و کلمه «قوس»، به معناى کمان است که در تيراندازى استعمال مى شود. البته اين کلمه - به طورى که گفته اند - در لغت اهل حجاز، بر ذراع اطلاق مى شود، و معناى جمله اين است که: دورى او به قدر دو قوس ‍ و يا به قدر دو ذراع و يا کمتر از آن بود. بعضى هم گفته اند: کلمه «قَابَ»، به معناى فاصله ميان دستگيرۀ کمان و زه آن است. پس در کلام قلب شده، معناى اصلى آن دو قاب قوس بوده. بعضى ديگر به اين سخن اعتراض کرده اند که: دو قاب قوس و قاب دو قوس، فرقى با هم ندارند. هر دو به يک معنا هستند، پس ديگر جهت ندارد بگوييم قلب شده. «فَأوحَی إلَی عَبدِهِ مَا أوحَی »: ضمير در هر دو «أوحَى»، به جبرئيل بر مى گردد. البته اين در آن فرضى است که ضميرهاى گذشته هم به او برگردد، آن وقت معناى جمله چنين مى شود که: جبرئيل وحى برد نزد بندۀ خدا که همان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» باشد، آنچه را که وحى برد. بعضى گفته اند: هيچ مانعى ندارد که ما اين دو ضمير را به خداى تعالى برگردانيم، و اگر کسى بگويد: آخر بايد قبلا نامى از خدا برده شده باشد. مى گوييم: اين در جايى است که مخاطب و يا خواننده به اشتباه بيفتد، اما در جايى که واضح باشد که مرجع ضمير کيست، لازم نيست آن مرجع قبلا ذکر شده باشد. ممکن هم هست هر سه ضمير را به خداى تعالى برگردانيم و بگوييم معناى آيه اين است که: خداى تعالى، به توسط جبرئيل وحى کرد به بندۀ خود، آنچه را که وحى کرد. همچنان که ممکن است بگوييم: ضمير اول به جبرئيل و دومى و سومى به خدا بر مى گردد، و معناى عبارت اين است که: جبرئيل آنچه را که خدا به وى وحى کرده بود، به سوى بنده خدا وحى کرد. و اما بنابر آن فرض ديگر - که ضمائر قبلى به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» برگردد، بايد بگوييم: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۶ اين سه ضمير به خدا بر مى گردد، و معناى عبارت اين است که: خداى تعالى، وحى کرد به بنده اش آنچه را که وحى کرد. و اين معنا از معناى سابق به ذهن نزديک تر است، چون آن معنا را ذوق سليم نمى پسندد، هرچند که صحيح هم باشد. رده:تفسیر المیزان