تفسیر المیزان

توضيحى درباره ویژگی کشتى نوح «ع» «وَ لَقَد تَّرَکْنَاهَا ءَايَةً فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍ»: ضمير در جملۀ «تَرَکنَاهَا»، به سفينه بر مى گردد. چون هرچند اين کلمه قبلا ذکر نشده بود، ولى از سياق فهميده مى شد و «لام» در اول جمله، لام قسم است. و معناى آيه اين است که: سوگند مى خورم که ما آن کشتى که نوح و مؤمنين همراه او را که در آن بودند، نجات داديم، همچنان نگه داشتيم و آن را آيتى کرديم مايه عبرت. حال آيا متذکرى هست که از آن عبرت گرفته، به وحدانيت خداى تعالى پى ببرد و بفهمد که دعوت انبياى او حق است؟ و اين که عذاب او دردناک است؟ و لازمه اين آيه، آن است که کشتى نوح تا ايامى که اين آيات نازل مى شده، محفوظ مانده باشد، تا علامتى باشد که به وقوع طوفان دلالت کند و آن را يادآور شود. و اتفاقا بعضى از مفسران - به طورى که نقل مى کنند - در تفسير اين آيه گفته اند: خداى سبحان، کشتى نوح را بر فراز کوه «جودى» محفوظ داشته بود، حتى مردم دست اول اين امت آن را ديده بودند. اين جريان را، الدر المنثور از عبدالرزاق، عبد بن حميد، ابن جرير و ابن منذر از قتاده روايت کرده. و ما در تفسير سوره «هود»، در آخر بحث هايى که پيرامون داستان کشتى نوح داشتيم، خبرى را نقل کرديم که راوى مى گفت: ما در بعضى از قله هاى کوه آرارات - که نامش جودى است - قطعاتى از چوب هاى کشتى نوح را ديديم که متلاشى شده بود. خواننده محترم بدان جا مراجعه کند. بعضى از مفسران گفته اند: ضمير مذکور به سفينه بر نمى گردد، بلکه به قصه بر مى گردد، و اين که فرموده ما آن قصه را باقى گذاشتيم، بدين جهت است که بقاى خاطره نوح، کار خداى تعالى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۱۳ «فَکَيْف کانَ عَذَابى وَ نُذُرِ»: کلمه «نُذُر»، جمع «نذير» است و «نذير»، به معناى انذار مى باشد. بعضى گفته اند: کلمه مذکور، خودش مصدر و به معناى انذار است، و ظاهراً کلمۀ «کان» ناقصه و داراى اسم و خبر باشد. اسمش کلمۀ «عذابى» و خبرش، کلمۀ «فَکَيفَ» باشد. ممکن هم هست تامّه باشد و ديگر خبر نخواهد، و فاعلش، کلمۀ «عَذَابِى» و کلمۀ «فَکَيفَ» حالى از آن باشد. به هر حال استفهام در آن، استفهام تهويل و ايجاد هول و هراس است، و مى خواهد با آن استفهام، شدت عذاب و صدق انذار را برساند. معنای آسان کردن قرآن برای ذکر «وَ لَقَدْ يَسّرْنَا الْقُرْآنََ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍ»: کلمه «يَسّرنَا»، متکلم مع الغير از ماضى است و مصدر آن، «تيسير» است که به معناى آسان کردن است. و «آسان کردن قرآن براى ذکر»، اين است که آن را طورى به شنونده القاء کند، و به عباراتى در آورد که فهم مقاصدش براى عامه و خاصه، براى فهم هاى ساده و عميق آسان باشد. هر يک به قدر فهم خود، چيزى از آن بفهمد. ممکن هم هست مراد از آن، اين باشد که حقايق عاليه و مقاصد بلندش را که بلندتر از افق فهم هاى عادى است، در مرحله القاء در قالب عباراتى عربى آورديم، تا فهم عامّه مردم آن را درک کند، همچنان که اين معنا از آيه «إنّا جَعَلنَاهُ قُرآناً عَرَبِيّاً لَعَلّکُم تَعقِلُونَ * وَ إنّهُ فِى أُمّ الکِتَابِ لَدَينَا لَعَلِىٌّ حَکِيمٍ» استفاده مى شود. و مراد از «ذکر»، ذکر خداى تعالى است به اسماء و صفات و افعالش. در مفردات مى گويد: گاهى کلمه «ذکر» گفته مى شود و از آن هيئتى نفسانى اراده مى شود که با بودش، آدمى مى تواند هر شناختى را که به دست مى آورد، ضبط کند، و تقريبا نظير حافظه است، با اين تفاوت که به اين اعتبار حافظه اش مى گويند که معرفتى است به دست آمده، و به اين اعتبار آن را «ذکر: ياد» مى گويند که همين الان در نظر است. (چون ممکن است بسيارى مطالب و اسامى در حافظه باشد، ولى الان در ياد آدمى و حاضر در ذهن نباشد). و گاهى ديگر کلمۀ «ذکر» گفته مى شود و منظور از آن، حضور چيزى است يا در قلب و يا در زبان، و به همين جهت گفته اند «ذکر» دو جور است: يکى به قلب، و يکى هم به زبان، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۱۴ و هر يک از اين دو قسم ذکر، خود دو قسم است: يکى ذکر با نسيان و فراموشى، يکى هم ذکر بدون فراموشى و با ادامه حفظ. البته به هر قولى هم ذکر مى گويند. و معناى آيه اين است که: سوگند مى خورم که ما قرآن را آسان کرديم تا به وسيلۀ آن متذکر شوند، و خداى تعالى و شؤون او را ياد آورند. آيا متذکرى هست که با قرآن متذکر گشته، به خدا ايمان آورد، و به دين حقى که به آن دعوت مى کند، متدين شود؟! پس آيه شريفه، دعوتى است عمومى به تذکر به قرآن، بعد از مسجل کردن صدق انذار و شدت عذابى که از آن انذار کرده. «کَذَّبَت عَادٌ فَکَيْف کانَ عَذَابى وَ نُذُرِ»: از اين جا، داستانى ديگر از داستان هايى که در آن ازدجار و انذار است، آغاز مى کند. و اگر اين قصه را عطف به سابق نکرده و بدون کلمۀ «واو» فرمود: «کَذّبَت»، و همچنين قصه هاى بعدى را هم بدون «واو» عاطفه آورد، براى اين بود که هر يک از اين داستان ها، مستقل و جداى از ديگرى است، و خودش به تنهايى کافى در ازدجار و انذار، و رساندن عظمت عذاب است، اگر کسى با آن پند پذيرد. جملۀ «فَکَيفَ کَانَ عَذَابِى وَ نُذُر»، در مقام توجيه دادن دل هاى شنونده به چيزى است که به ايشان القاء مى کند و آن، عبارت است از: کيفيت عذاب هولناکى که بيانش با جمله «إنّا أرسَلنَا...» شروع مى شود. و اين جمله، مانند جمله قبلی اش، در مقام هول انگيزى و تسجيل شدت عذاب و تصديق انذار نيست تا تکرار جمله «فَکَيفَ کَانَ...» باشد، و اين وجه خوبى است، همان طور که ديگران نيز گفته اند. بيان کيفيت عذاب قوم عاد «إِنَّا أَرْسلْنَا عَلَيهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فِى يَوْمِ نَحْسٍ مُّستَمِرٍّ»: اين جمله، بيان همان مطلبى است که در جمله قبلى از آن استفهام مى کرد و مى فرمود: «پس عذاب من چگونه بود»؟ و کلمۀ «صَرصَر» - به طورى که در مجمع البيان آمده - به معناى باد سخت و تند است، و کلمۀ «نَحس» - فتحه نون و سکون حاء - مانند کلمۀ «نُحُوست»، مصدر و به معناى شوم است. و کلمۀ «مستمر»، صفتى است براى نحس. و معناى فرستادن باد در روزى نحس مستمر، اين است که: خداى تعالى، آن باد را در روزى فرستاد که نسبت به ايشان نحس و شوم بود و نحوستش، مستمر بود. چون ديگر اميد خير و نجاتى برايشان نبود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۱۵ و مراد از کلمۀ «يَوم»، قطعه اى از زمان است، نه روز لغوى که يک هفتم هفته است. چون در جاى ديگر فرموده: «فَأرسَلنَا عَلَيهِم رِيحاً صَرصَراً فِى أيّامٍ نَحِسَات». و باز در جاى ديگر درباره همين قوم فرموده: «سَخّرَهَا عَلَيهِم سَبعَ لَيَالٍ وَ ثَمَانِيَةَ أيّامٍ حُسُوماً». بعضى هم کلمۀ «نحس» را به سرد معنا کرده اند. «تَنزِعُ النَّاس کَأَنهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُّنقَعِرٍ»: فاعل فعل «تَنزِعُ»، ضميرى است که به کلمۀ «ريح» بر مى گردد، و معنايش اين است که: باد، انسان ها را از زمين مى کند، و همچنين تنه هاى درخت خرما را از «اعجاز» آن ها، يعنى از پايين آن ها مى کَند، و کلمۀ «مُنقَعر»، به معناى چيزى است که از ريشه کنده شود، و معناى آيه روشن است. چيزى که از آيه استفاده مى شود و بايد خاطرنشان کرد، اين است که: قوم عاد، مردمى قوى هيکل بوده اند. «فَکَيْف کانَ عَذَابى ... مُّدَّکِرٍ»: تفسير اين دو آيه قبلا گذشت. گفتارى در چند فصل پيرامون سعادت و نحوست ايام، طيره و فال سعادت و نحوست ايام، از نظر عقل، قرآن و سنت ۱ - در سعادت و نحوست ايام: «نحوست روز» و يا مقدارى از زمان به این معنا است که در آن زمان به غير از شر و بدى، حادثه اى رُخ ندهد و اعمال آدمى و يا حداقل نوع مخصوصى از اعمال براى صاحب عمل، برکت و نتيجۀ خوبى نداشته باشد. و «سعادت روز»، درست بر خلاف اين است. و ما به هيچ وجه نمى توانيم بر سعادت روزى از روزها، و يا زمانى از ازمنه و يا نحوست آن، اقامه برهان کنيم. چون طبيعت زمان از نظر مقدار، طبيعتى است که اجزا و ابعاضش مثل هم هستند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۱۶ و خلاصه يک چيزند. پس از نظر خود زمان، فرقى ميان اين روز و آن روز نيست، تا يکى را «سعد» و ديگرى را «نحس» بدانيم. و اما عوامل و عللى که در حدوث حوادث مؤثرند، و نيز در به ثمر رساندن اعمال تأثير دارند، از حيطۀ علم و اطلاع ما بيرونند. ما نمى توانيم تکه تکه زمان را با عواملى که در آن زمان دست در کارند، بسنجيم، تا بفهميم آن عوامل در اين تکه از زمان چه عملکردى دارند، و آيا عملکرد آن ها طورى است که اين قسمت از زمان را «سعد» مى کند يا «نحس». و به همين جهت است که تجربه هم به قدر کافى نمى تواند راه گشا باشد. چون تجربه وقتى مفيد است که ما زمان را جداى از عوامل در دست داشته باشيم، و با هر عاملى هم سنجيده باشيم تا بدانيم فلان اثر، اثر فلان عامل است، و ما زمان جداى از عوامل نداريم، و عوامل هم براى ما معلوم نيست. و به عين همين علت است که راهى به انکار سعادت و نحوست هم نداريم و نمى توانيم بر نبودن چنين چيزى اقامه برهان کنيم. همان طور که نمى توانستيم بر اثبات آن اقامه برهان کنيم، هرچند که وجود چنين چيزى بعيد است، ولى بعيد بودن، غير از محال بودن است. اين از نظر عقل. سعادت و نحوست در آيات قرآن کريم و اما از نظر شرع: در کتاب خداى تعالى، نامى از نحوست ايام آمده. در همين سوره، آيه ۱۹ فرموده: «إنّا أرسَلنَا عَلَيهِم رِيحاً صَرصَراً فِى يَومِ نَحسٍ مُستَمِر». و جايى ديگر فرموده: «فَأرسَلنَا عَلَيهِم رِيحاً صَرصَراً فِى أيّامٍ نَحِسَات». و هرچند از سياق داستان قوم عاد - که اين دو آيه مربوط بدان است - استفاده مى شود که نحوست و شئامت مربوط به خود آن زمانى است که در آن زمان، «باد» به عنوان عذاب بر قوم عاد وزيد و آن زمان، هفت شب و هشت روز پشت سرِ هم بوده، که عذاب به طور مستمر بر آنان نازل مى شده. اما بر نمى آيد که اين تأثير و دخالت زمان به نحوى بوده که با گردش هفته ها، دوباره آن زمان نحس برگردد. اين معنا به خوبى از آيات استفاده مى شود، و گرنه همۀ زمان ها نحس مى بود، بدون اين که دائر مدار ماه ها و يا سال ها باشد. در مقابل «زمان نحس»، نامى هم از «زمان سعد» در قرآن آمده و فرموده : «وَ الکِتَابِ المُبِين * إنّا أنزَلنَاهُ فِى لَيلَةٍ مِبَارَکَة»، و مراد از آن شب، شب قدر است، که در وصف آن فرموده: «لَيلَةُ القَدرِ خَيرٌ مِن ألفِ شَهر». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۱۷ و اين پر واضح است که مبارک بودن آن شب و سعادتش از اين جهت بوده که آن شب به نوعى مقارن بوده با امورى بزرگ و مهم از سنخ افاضات باطنى و الهى و تأثيرهاى معنوى، از قبيل حتمى کردن قضا و نزول ملائکه و روح و سلام بودن آن شب. همچنان که درباره اين امور فرموده: «فِيهَا يُفرَقُ کُلّ أمرٍ حَکِيمٍ». و نيز فرموده: «تَنَزّلُ المَلَائِکَةُ وَ الرُّوحُ فِيهَا بِإذنِ رَبّهِم مِن کُلّ أمرٍ * سَلَامٌ هِىَ حَتّى مَطلَعِ الفَجرِ». و برگشت معناى مبارک بودن آن شب و سعادتش به اين است که: عبادت در آن شب داراى فضيلت است، و ثواب عبادت در آن شب، قابل قياس با عبادت در ساير شب ها نيست، و در آن شب، عنايت الهى به بندگانى که متوجه ساحت عزّت و کبريايى شده اند، نزديک است. اين بود آن مقدار از معناى «سعادت» و «نحوست» که در قرآن آمده بود. سعادت و نحوست در روايات و امّا در سنّـت : روايات بسيار زيادى درباره «سعد» و «نحس» ايّام هفته و سعد و نحس ايّام ماه هاى عربى و نيز از ماه هاى فارسى و از ماه هاى رومى رسيده، که در نهايت کثرت است و در جوامع حديث نقل شده. و در کتاب بحارالأنوار احاديث زيادى از آن ها نقل شده، و بيشتر اين احاديث ضعيف اند. چون يا مُرسَل و بدون سندند، و يا اين که قسمتى از سند را ندارند، هرچند که بعضى از آن ها سندى معتبر دارد، البته به اين معنا که خالى از اعتبار نيست. و اما رواياتى که ايّام نحس را مى شمارد، و از آن جمله چهارشنبۀ هر هفته، و چهارشنبۀ آخر ماه، و هفت روز از هر ماه عربى، و دو روز از هر ماه رومى و امثال آن را نام مى برد، در بسيارى از آن ها و مخصوصا رواياتى که نحوست ايام هفته و ايام ماه هاى عربى را نام مى برد، علت اين نحوست هم آمده و آن، عبارت است از اين که: در اين روزهاى نحس، حوادث ناگوارى به طور مکرر اتفاق افتاده، آن هم ناگوار از نظر مذاق دينى، از قبيل رحلت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و شهادت سيّدالشهداء «عليه السلام» و انداختن ابراهيم «عليه السلام» در آتش، و نزول عذاب بر فلان امّت، و خلق شدن آتش و امثال اين ها. و اين ناگفته پيداست که نحس شمردن چنين ايامى، استحکام بخشيدن به روحيۀ تقوا است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۱۸ وقتى افرادى فقط به خاطر اين که در اين ايام، بت شکنان تاريخ، ابراهيم و حسين «علیهما السلام» گرفتار دست بت هاى زمان خود شده اند، دست به کارى نمى زنند، و از اهداف و لذت هاى خويش چشم مى پوشند، چنين افرادى روحيه دينی شان قوى مى گردد. بر عکس، اگر مردم هيچ حرمتى براى چنين ايامى قائل نباشند و اعتنا و اهتمامى به آن نورزند، و همچنان افسار گسيخته، سرگرم کوشش در برآوردن خواسته هاى نفسانى خود باشند، بدون توجه به اين که امروز چه روزى است و ديروز چه روزى بود، و بدون اين که اصلا روز برايشان مطرح باشد، چنين مردمى از حق رويگردان خواهند بود، و به آسانى مى توانند حرمت دين را هتک کنند و اولياى دين را از هدايت خود نوميد و در نتيجه ناراحت سازند. بنابراين، برگشت نحوست اين ايام، جهاتى از شقاوت هاى معنوى است، که از علل و اسباب اعتبارى منشأ مى گيرد، که نوعى از ارتباط، مرتبط به اين ايام است ، و بى اعتنايى به آن علل و اسباب، باعث نوعى شقاوت دينى مى شود. و نيز، در عده اى از اين روايات آمده که براى دفع نحوست اين ايام، بايد به خدا پناه برد، يا روزه گرفت، يا دعا کرد، يا مقدارى قرآن خواند، و يا صدقه اى داد، و يا کارى ديگر از اين قبيل کرد. برخى از احاديث ائمه«ع»، که بر عدم نحوست ذاتى زمان دلالت مى کند مانند روايت ابن الشيخ، که در کتاب مجالس، به سند خود، از سهل بن يعقوب، ملقّب به ابى نواس، از امام عسکرى «عليه السلام» نقل کرده که در ضمن حديثى گفته است: من به آن حضرت عرضه داشتم: اى سيد من! در بيشتر این ايام به خاطر آن نحوست ها که دارند، و براى دفع وحشتى که انسان از اين روزها دارد، و اين نحوست و وحشت نمى گذارد، انسان به مقاصد خود برسد، چه کند؟ لطفا مرا به چيزى که رفع اين نگرانى کند، دلالت بفرما. براى اين که گاهى حاجتى ضرورى پيش مى آيد، که بايد فورا در رفع آن اقدام کرد، و وحشت از نحوست، دست و پاگير آدم است، چه بايد کرد؟ به من فرمود: اى سهل! شيعيان ما، همان ولايتى که از ما در دل دارند، حرز و حصن شان است. آن ها اگر در لجّه درياهاى بیکران و يا وسط بيابان هاى بى سر و ته و يا در بين درندگان و گرگان و دشمنان جنّى و انسى قرار گيرند، از خطر آن ها ايمن اند. به خاطر اين که ولايت ما را در دل دارند. پس بر تو باد که به خداى عزّوجلّ اعتماد کنى و ولايت خود را نسبت به امامان طاهرينت خالص گردانى. آن وقت هر جا که خواستى برو، و هرچه خواستى بکن، (تا آخر حديث). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۱۹ و سپس در آخر، او را دستور مى دهد به خواندن مقدارى از قرآن و دعا، تا به این وسيله نحوست و شومى را از خود دفع نموده، به دنبال هر هدفى مى خواهد برود. و در خصال، به سند خود، از محمّد بن رياح فلاح روايت آورده که گفت: من امام ابوابراهيم، موسى بن جعفر «عليه السلام» را ديدم که روز جمعه حجامت مى کرد. عرضه داشتم: فدايت شوم، چرا روز جمعه حجامت مى کنيد؟ فرمود: من آية الکرسى خوانده ام. تو هم هر وقت خونت هيجان يافت، چه شب باشد و چه روز، آية الکرسى بخوان و حجامت کن. باز در خصال، به سند خود، از محمد بن احمد دقاق روايت کرده که گفت: نامه اى به امام ابوالحسن دوم «عليه السلام» نوشتم و از مسافرت در روز چهارشنبه آخر ماه پرسيدم. در پاسخم نوشتند: کسى که در چهارشنبه آخر ماه، برغم اهل طيره (و خرافه پرستان) مسافرت کند، از هر آفتى ايمن خواهد بود، و از هر گزندى محفوظ مانده، خدا حاجتش را هم بر مى آورد. همين شخص، نوبتى ديگر نامه به آن جناب نوشته، از حجامت در چهارشنبه آخر ماه پرسيد، و امام «علیه السلام» در پاسخش نوشته است: هر کس برغم اهل طيره (که به نفوس معتقدند و مى گويند: النفوس ‍ کالنصوص) حجامت کند، خداوند از هر آفتى، عافيتش داده، از هر گزندى حفظش مى کند، و محل حجامتش کبود هم نمى شود. اين جمله، اشاره است به ردّ پاره اى از روايات که در آن ها آمده: هر کس در روز چهارشنبۀ آخر ماه و يا هر چهارشنبه حجامت کند، محل حجامتش کبود مى شود و خلاصه عفونت پيدا مى کند. (و در بعضى ديگر آمده که ترس آن هست که محل حجامتش عفونت پيدا کند). و در معناى اين حديث، روايتى است که در تحف العقول آمده، که حسين بن مسعود گفت: روزى خواستم به حضور ابى الحسن امام هادى «عليه السلام» شرفياب شوم. در آن روز، هم انگشتم به سنگ خورد و هم سواره اى به سرعت از من گذشت و به شانه ام زد و شانه ام صدمه ديد. و هم اين که وقتى مى خواستم وارد شوم، از بس شلوغ بود، لباسم را پاره کردند. با خود گفتم: خدا مرا از شرّت حفظ کند، چه روز شومى هستى! و چون شرفياب شدم، حضرت فرمود: اى حسن! اين چه پندارى است؟ تو همواره دور و برِ ما هستى، نبايد گناهت را گردن کسى که بيگناه است، بگذارى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۲۰ امام با اين گفتار خود، عقل مرا بيدار کرد و فهميدم که خطا رفته ام. عرضه داشتم: اى مولاى من! از خدا برايم طلب مغفرت کن. فرمود: اى حسن! روزها چه گناهى دارند که شما هر وقت به کيفر اعمالتان مى رسيد، آن ناراحتى را به گردن روز گذشته، آن روز را روزى «شوم» مى خوانيد؟ عرضه داشتم: من به نوبه خود از اين گناه و خطا براى ابد استغفار مى کنم، و همين توبه من است يابن رسول اللّه. فرمود: اين تنها کافى نيست که شما از تفأل به ايام دست برداريد و سودى به حالتان ندارد. چون خدا شما را از اين جهت عقاب مى کند که ايام را به جرمى مذمّت کنيد که مرتکب نشده اند. اى حسن! تا حالا متوجه اين معنا نشده اى که اين خداى تعالى است که ثواب و عقاب در دست اوست، و اوست که ثواب و عقاب بعضى از کارها را فورى و در همين دنيا داده، و ثواب و عقاب بعضى ديگر را در آخرت مى دهد؟ عرضه داشتم : بله اى مولاى من. فرمود: هيچ وقت تندروى نکنيد، و براى ايام، هيچ دخالتى در حکم خداى تعالى قائل مشويد. عرضه داشتم: چشم، اى مولاى من. و از روايات قبلى هم - که نظايرى دارد - استفاده مى شود که ملاک در نحوست ايام نحس، صرفاً تفأل زدن خود مردم است. چون تفأل و تطيّر اثرى نفسانى دارد، که بيانش مى آيد، ان شاء اللّه. و اين روايات در مقام نجات دادن مردم از شرّ تفأل (و نفوس) است. مى خواهد بفرمايد: اگر قوت قلبت به اين حد هست که اعتنايى به نحوست ايام نکنى، که چه بهتر. و اگر چنين قوت قلبى ندارى، دست به دامن خدا شو، و قرآنى بخوان و دعايى بکن. رواج عقيده به سعادت و نحوست ايام، در بين اهل سنّت بعضى از علما آن رواياتى را که نحوست بعضى از ايام را مسلّم گرفته، حمل بر تقيه کرده اند، و خيلى هم بعيد نيست. براى اين که تفأل به زمان ها و مکان ها و اوضاع و احوال، و شوم دانستن آن ها، از خصايص عامّه است، که خرافاتى بسيار نزد عوام از امت ها و طوايف مختلف آنان يافت مى شود. و از قديم الايام تا به امروز، اين خرافات در بين مردمان مختلف رايج بوده، و حتى در بين خواص از اهل سنت در صدر اول اسلام، رواياتى بوده که آن ها را به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نسبت مى دادند، در حالى که احدى جرأت نکرده آن ها را رد کند، همچنان که در کتاب «مسلسلات»، به سند خود، از فضل بن ربيع روايت کرده که گفت: روزى با مولايم مأمون بودم، خواستيم به سفرى برويم، چون روز چهارشنبه بود، مأمون گفت: امروز، سفر کردن مکروه است، زيرا من از پدرم رشيد شنيدم مى گفت: از مهدى شنيدم که مى گفت، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۲۱ از منصور شنيدم که مى گفت، از پدرم محمد بن على شنيدم مى گفت، من از پدرم على شنيدم مى گفت، من از پدرم عبداللّه بن عباس شنيدم مى گفت، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شنيدم مى فرمود: آخرين چهارشنبۀ هر ماه، روز نحسى است مستمر. و اما رواياتى که دلالت دارد بر سعادت ايامى از هفته و يا غير هفته، توجيه آن ها نيز نظير اولين توجيهى است که قبلا در اخبار دالّۀ بر نحوست ايام بدان اشاره کرديم. براى اين که در اين گونه روايات، سعادت آن ايام و مبارک بودنش را چنين تعليل کرده که: چون در فلان روز، حوادثى متبرّک رُخ داده، حوادثى که از نظر دين بسيار مهم و عظيم است، مانند ولادت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و بعثتش، همچنان که روايت شده که خود آن جناب دعا کرد و عرضه داشت: بار الها! روز شنبه و پنجشنبه را از همان صبح براى امتم مبارک گردان. و نيز روايت شده که: خداى تعالى، آهن را در روز سه شنبه براى داوود نرم کرد. و اين که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، روز جمعه به سفر مى رفت. و اين که کلمۀ «أحد - يکشنبه»، يکى از اسماى خداى تعالى است. پس از آنچه گذشت - هرچند طولانى شد - اين معنا روشن گرديد که: اخبارى که درباره نحوست و سعادت ايام وارد شده، بيش از اين دلالت ندارد که سعادت و نحوست به خاطر حوادثى دينى است، که بر حسب ذوق دينى و يا بر حسب تأثير نفوس يا در فلان روز ايجاد حسن کرده، و يا باعث قبح و زشتى آن شده. و اما اين که خود آن روز و يا آن قطعه از زمان، متصف به ميمنت و يا شئامت شود، و تکويناً خواص ديگرى داشته باشد، که ساير زمان ها آن خواص را نداشته باشد، و خلاصه علل و اسباب طبيعى و تکوينى آن قطعه از زمان را غير از ساير زمان ها کرده باشد، از آن روايات بر نمى آيد. و هر روايتى که بر خلاف آنچه گفتيم ظهور داشته باشد، بايد يا حمل بر تقيه کرد و يا به کلى طرح نمود. سعادت و نحوست کواکب ۲ - در سعادت و نحوست کواکب : در اين فصل راجع به اين مطلب بحث مى کنيم که آيا اوضاع کواکب آسمانى در سعيد بودن و يا نحس بودن حوادث زمين تأثير دارند، يا خير؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۲۲ و گفتار در اين بحث از نظر عقل، همان گفتارى است که در مسأله سعادت و نحوست ايام گذشت. در اين جا نيز، راهى براى اقامۀ برهان بر هيچ طرف نداريم. نه مى توانيم با برهان، سعادت خورشيد و مشترى و قِرانِ سعدين را اثبات کنيم، و نه نحوست مريخ و قرانِ نحسين و قمر در عقرب را، (و نه نفى اينها را). بله منجمان قديم هند معتقد بودند که حوادث زمين ارتباطى با اوضاع سماوى دارند، و به طور مطلق، چه ثوابت آسمان و چه سياراتش، در وضع زمين اثر دارند. و بعضى ديگر از منجمان غير هند، اين ارتباط را تنها ميان اوضاع سيارات هفتگانه آن روز و حوادث زمين قائل بودند، نه ثوابت. و آنگاه براى اوضاع مختلف آن ها، آثارى شمرده اند که به آن ها احکام نجوم مى گويند، که هر يک از آن اوضاع پيش آيد، مى گويند به زودى در زمين چنين و چنان مى شود. و همين منجمان دربارۀ خود ستارگان اختلاف کرده اند: بعضى گفته اند:این اجرام موجوداتى هستند داراى نفوسى زنده و داراى اراده، و کارهايى مى کنند به عنوان يک علّت فاعلى مى کنند. و بعضى ديگر گفته اند: اجرامى هستند بدون نفس، ولى در عين حال هر اثرى که از خود بروز مى دهند، به عنوان يک علّت فاعلى بروز مى دهند. بعضى ديگر گفته اند: اصلاً علت فاعلى آثار خود نيستند، بلکه زمينه فراهم ساز فعل خدايند و فاعل حوادث خداى تعالى است. جمعى ديگر گفته اند: کواکب و اوضاع آن، صرفا علامت هايى هستند براى حوادث، و اما خود آن ها هيچ کاره اند و حوادث، نه فعل آن هاست و نه آن ها زمينه چين فعل خدا در آن حوادث اند. بعضى هم گفته اند: اصلا هيچ ارتباطى ميان اوضاع کواکب و حوادث زمينى نيست. حتى آن اوضاع علامت حدوث آن حوادث هم نيستند، بلکه عادت خدا بر اين جارى شده که فلان حادثۀ زمينى را مقارن با فلان وضع آسمانى پديد آورد. و هيچ يک از اين احکام که گفته شد دائمى و عمومى نيست، و چنان نيست که در هنگام پديد آمدن فلان وضع آسمانى، بتوان حکم قطعى کرد به اين که فلان حادثۀ زمينى حادث مى شود. گاهى اين پيشگويی ها درست در مى آيد، و گاهى هم دروغ مى شود، وليکن داستان هاى عجيب و حکايات غريبى که از استخراجات اين طائفه به ما رسيده، اين معنا را مسلّم مى کند که چنان هم نيست که ميان اوضاع آسمانى و حوادث زمينى هيچ رابطه اى نباشد، بلکه رابطه جزئى هست. اما همان طور که گفتيم، رابطۀ جزئى، نه رابطۀ صد در صد. و اتفاقا در رواياتى هم که از ائمه معصومين «عليهم السلام» در این باب آمده، اين مقدار تصديق شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۲۳ بنابراين، نمى توان حکم قطعى کرد به اين که فلان کوکب يا فلان وضع آسمانى، «سعد» است يا «نحس». و اما اصل ارتباط حوادث زمينى با اوضاع آسمانى را هيچ دانشمند اهل بحثى نمى تواند انکارش کند و اين مقدار، از نظر دين، ضررى به جايى نمى رساند. حال چه اين که بگويند اين اجرام داراى نفس ناطقه هم هستند، يا اين را نگويند، به هر حال، با هيچ يک از ضروريات دينى مخالفت ندارد. مگر اين که کسى توهم کند که اعتقاد به چنين تأثيرى شرک است. چون در حقيقت کسى که ستارگان را در پديد آوردن حوادث زمين مؤثر مى داند، آن ها را خالق آن حوادث مى شمارد، و مى تواند خلقت حوادث را منتهى به خداى تعالى نسازد. ليکن اين توهم صحيح نيست. چون احدى چنين حرفى نزده، حتى وثنى مذهبان از صابئه - که کواکب را مى پرستند - چنين ادعايى نکرده اند. ممکن است کسى اشکال کند که وقتى ستارگان، پديد آورندۀ حوادث زمين اند، پس در حقيقت مدبر نظام کون و مستقل در تدبير آن هستند، در نتيجه، داراى ربوبيت هستند، که خود مستوجب معبوديت نيز هست، و اين همان شرک در پرستش است، که صابئه ستاره پرست بر آنند. و اما روايات وارده، در اين که اوضاع ستارگان در سعادت و نحوست اثر دارند و يا ندارند، بسيار زياد و بر چند قسم اند: بعضى از آن روايات، به ظاهرش مسأله سعادت و نحوست را پذيرفته، مانند روايتى که صاحب رساله الذهبيه، در کتاب خود، از حضرت رضا «عليه السلام» نقل کرده، که فرمود: بدان که جماع با زنان در وقتى که قمر در برج حمل (فروردين) و يا برج دلو (بهمن) است، بهتر است و از آن بهتر، وقتى است که قمر در برج ثور (ارديبهشت) باشد، که شرف قمر است. و در بحار، از نوادر، و او به سند خود، از حمران، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: کسى که مسافرت و يا ازدواج کند، در حالى که قمر در عقرب باشد، هرگز خوبى نخواهد ديد (تا آخر حديث). و ابن طاووس، در کتاب نجوم، از على «علیه السلام» روايت کرده که فرمود: مسافرت کردن در هر ماه وقتى که قمر در محاق است، و همچنين وقتى که در عقرب است، خوب نيست. رده:تفسیر المیزان